Ιγκόρ Στραβίνσκι – Σταθμοί Ζωής

Εικαστική σύνθεση με ταξιδιωτική βαλίτσα, φωτογραφίες, γυαλιά πάνω σε παρτιτούρα και τις πόλεις που σημάδεψαν τη ζωή του Ιγκόρ Στραβίνσκι
Από τη Ρωσία της νεότητάς του έως την Ελβετία, το Παρίσι και την Αμερική, η ζωή του Ιγκόρ Στραβίνσκι διαμορφώθηκε από διαρκείς μετακινήσεις, προσωπικές απώλειες και απροσδόκητες δημιουργικές στροφές. 

Ο Ιγκόρ Στραβίνσκι (1882–1971) υπήρξε μία από τις προσωπικότητες που άλλαξαν βαθύτερα την πορεία της μουσικής του 20ού αιώνα. Γεννημένος στη Ρωσία, πέρασε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του μακριά από την πατρίδα του και ανέπτυξε μια δημιουργική γλώσσα που ανανεωνόταν διαρκώς. Η ρωσική λαϊκή παράδοση, ο ρυθμικός πειραματισμός, η επιστροφή σε παλαιότερες μορφές και, αργότερα, οι σειραϊκές τεχνικές απέκτησαν στα χέρια του έναν χαρακτήρα απολύτως προσωπικό. Η επιρροή του απλώθηκε από τη συμφωνική μουσική και το μπαλέτο μέχρι τη σκέψη των επόμενων γενεών συνθετών.

Η ζωή του συνδέθηκε στενά με καλλιτεχνικές συνεργασίες, πολιτικές ανατροπές και μεγάλες μετακινήσεις. Η συνάντησή του με τον Σεργκέι Ντιαγκίλεφ οδήγησε στο Πουλί της Φωτιάς, στον Πετρούσκα και στην Ιεροτελεστία της Άνοιξης, έργα που αναμόρφωσαν τη μουσική του χορού. Από τον Πουλτσινέλα και τη Συμφωνία των Ψαλμών έως την όπερα The Rake’s Progress και τα ύστερα Requiem Canticles, ο Στραβίνσκι παρέμεινε δημιουργικά ανήσυχος ακόμη και μετά τα εβδομήντα του χρόνια. Η διαδρομή του από την Αγία Πετρούπολη στην Ελβετία, τη Γαλλία και τις Ηνωμένες Πολιτείες υπήρξε ταυτόχρονα πορεία καλλιτεχνικής εξέλιξης και ιστορία μακρόχρονης εξορίας.

1882

Γεννιέται στις 17 Ιουνίου (5 Ιουνίου με το παλαιό ημερολόγιο) στο Οράνιενμπαουμ, το σημερινό Λομονόσοφ, κοντά στην Αγία Πετρούπολη της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Ο πατέρας του, Φιόντορ Στραβίνσκι, είναι διακεκριμένος βαθύφωνος του Θεάτρου Μαριίνσκι και η μητέρα του, Άννα, ασχολείται με το πιάνο. Η μουσική και το θέατρο αποτελούν μέρος του οικογενειακού περιβάλλοντος από τα πρώτα του χρόνια.

1892

Αρχίζει μαθήματα πιάνου και παρακολουθεί παραστάσεις στο Μαριίνσκι, όπου έρχεται σε επαφή με το μεγάλο ρωσικό οπερατικό ρεπερτόριο. Οι εμπειρίες αυτές καλλιεργούν τη μουσική του φαντασία, παρότι η οικογένειά του προορίζει τον νεαρό Ιγκόρ για διαφορετική επαγγελματική σταδιοδρομία.

1901

Εγγράφεται στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου της Αγίας Πετρούπολης, ενώ παράλληλα παρακολουθεί ιδιωτικά μαθήματα μουσικής θεωρίας. Η μελέτη και οι πρώτες συνθετικές του απόπειρες καταλαμβάνουν σταδιακά ολοένα μεγαλύτερο μέρος της καθημερινότητάς του.

1902

Γνωρίζει τον Νικολάι Ρίμσκι-Κόρσακοφ και του παρουσιάζει συνθέσεις του. Η γνωριμία θα εξελιχθεί σε μία από τις καθοριστικότερες σχέσεις της νεότητάς του. Την ίδια χρονιά πεθαίνει ο πατέρας του, γεγονός που συμπίπτει με την εντονότερη στροφή του προς τη μουσική.

1905

Αρχίζει τακτικές σπουδές σύνθεσης κοντά στον Ρίμσκι-Κόρσακοφ, δίνοντας ιδιαίτερο βάρος στην ενορχήστρωση, την αρμονία και την επεξεργασία του μουσικού υλικού. Η αυστηρή τεχνική κατάρτιση που αποκτά θα αποτελέσει πολύτιμο υπόβαθρο ακόμη και όταν η δική του μουσική απομακρυνθεί ριζικά από το ύφος του δασκάλου του.

1906

Παντρεύεται την εξαδέλφη του Αικατερίνη Νοσένκο, με την οποία συνδέεται από την παιδική του ηλικία. Το ζευγάρι θα αποκτήσει τέσσερα παιδιά. Την ίδια περίοδο εργάζεται στη Συμφωνία σε Μι ύφεση μείζονα, μια πρώιμη σύνθεση μεγάλης κλίμακας όπου διακρίνεται η επίδραση της ρωσικής συμφωνικής παράδοσης.

1908

Ο θάνατος του Ρίμσκι-Κόρσακοφ τον συγκλονίζει. Στη μνήμη του γράφει το ορχηστρικό Πένθιμο Τραγούδι, που θα θεωρηθεί χαμένο για περισσότερο από έναν αιώνα. Παράλληλα, τα Φανταστικό Σκέρτσο και Πυροτεχνήματα αποκαλύπτουν μια ορχηστρική φαντασία που αρχίζει να αποκτά τη δική της φυσιογνωμία.

1909

Ο Σεργκέι Ντιαγκίλεφ ακούει έργα του στην Αγία Πετρούπολη και αναγνωρίζει τις δυνατότητες του νεαρού συνθέτη. Του αναθέτει αρχικά ενορχηστρώσεις μουσικής του Σοπέν για τα Ballets Russes και στη συνέχεια τη μουσική ενός νέου μπαλέτου με θέμα από το ρωσικό παραμύθι. Η συνεργασία αυτή ανοίγει τον δρόμο για τη διεθνή του καθιέρωση.

1910

Το Πουλί της Φωτιάς παρουσιάζεται στο Παρίσι από τα Ballets Russes, σε χορογραφία του Μιχαήλ Φοκίν, και σημειώνει μεγάλη επιτυχία. Ο Στραβίνσκι εισέρχεται σχεδόν απότομα στο επίκεντρο της ευρωπαϊκής καλλιτεχνικής ζωής, γνωρίζει προσωπικότητες όπως ο Κλοντ Ντεμπισί και αρχίζει να μοιράζει τον χρόνο του ανάμεσα στη Ρωσία και τη δυτική Ευρώπη.

1911

Ο Πετρούσκα παρουσιάζεται στο Παρίσι με τον Βάτσλαβ Νιζίνσκι στον κεντρικό ρόλο. Η ιστορία μιας μαριονέτας που βιώνει ανθρώπινα συναισθήματα γίνεται αφορμή για μια παρτιτούρα γεμάτη κοφτερούς ρυθμούς, λαϊκά στοιχεία και απρόσμενους ηχητικούς συνδυασμούς. Η μεγάλη επιτυχία ενισχύει τη θέση του ως πρωταγωνιστή της μουσικής πρωτοπορίας.

1913

Στις 29 Μαΐου παρουσιάζεται στο Θέατρο των Ηλυσίων Πεδίων η Ιεροτελεστία της Άνοιξης, σε χορογραφία του Νιζίνσκι. Η πρεμιέρα συνοδεύεται από θορυβώδεις αντιδράσεις και έντονη αντιπαράθεση ανάμεσα στους θεατές. Οι ασύμμετροι ρυθμοί, οι συχνά διάφωνες συνηχήσεις και η αντισυμβατική χορογραφία δημιουργούν μια εμπειρία ξένη προς τις καθιερωμένες προσδοκίες του παρισινού κοινού. Το έργο θα καθιερωθεί ως ένα από τα σημαντικότερα ορόσημα του μουσικού μοντερνισμού.

1914

Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος βρίσκει την οικογένεια στην Ελβετία. Οι μετακινήσεις δυσκολεύουν και η προσωρινή εγκατάσταση εξελίσσεται σε πολύχρονη παραμονή. Αποκομμένος από τη ρωσική καθημερινότητα, ο Στραβίνσκι εξακολουθεί να αντλεί από λαϊκά τραγούδια, παραμύθια και τελετουργίες της πατρίδας του, αναζητώντας ταυτόχρονα μικρότερα και πιο ευέλικτα μουσικά σύνολα.

1917

Η Ρωσική Επανάσταση ανατρέπει οριστικά τις οικογενειακές και οικονομικές του συνθήκες. Η απώλεια των εισοδημάτων από τη Ρωσία εντείνει την ανασφάλεια της εξορίας. Μέσα σε αυτή την περίοδο δουλεύει στους Γάμους (Les Noces), ένα έργο εμπνευσμένο από ρωσικά γαμήλια έθιμα, το οποίο θα περάσει από διαδοχικές εκδοχές προτού πάρει την τελική του μορφή.

1918

Δημιουργεί μαζί με τον Ελβετό συγγραφέα Σαρλ-Φερντινάν Ραμύ την Ιστορία του Στρατιώτη, βασισμένη σε ρωσικό λαϊκό παραμύθι. Το έργο γράφεται για αφηγητή, ηθοποιούς, χορευτή και μόλις επτά μουσικούς, ανταποκρινόμενο στις οικονομικές δυσκολίες της εποχής. Η ευρηματική αυτή λιτότητα οδηγεί σε μια εντελώς νέα θεατρική και οργανική γραφή, ενώ η επιδημία της ισπανικής γρίπης εμποδίζει την προγραμματισμένη περιοδεία του θιάσου.

1920

Η οικογένεια εγκαθίσταται στη Γαλλία. Στο Παρίσι παρουσιάζεται ο Πουλτσινέλα, ένα μπαλέτο βασισμένο σε ιταλική μουσική του 18ου αιώνα, μεγάλο μέρος της οποίας αποδιδόταν τότε στον Περγκολέζι. Ο Στραβίνσκι μεταπλάθει το παλαιότερο υλικό με τη δική του αρμονική και ρυθμική σκέψη, εγκαινιάζοντας την περίοδο που θα συνδεθεί κυρίως με τον Νεοκλασικισμό.

1923

Οι Γάμοι παρουσιάζονται στην οριστική τους μορφή, για φωνές, τέσσερα πιάνα και κρουστά. Η λιτή αλλά καθηλωτική ηχητική σύλληψη συνδέει τη ρωσική τελετουργική παράδοση με μια εξαιρετικά σύγχρονη αντιμετώπιση του ρυθμού. Την ίδια χρονιά παρουσιάζεται το Οκτέτο για Πνευστά, χαρακτηριστικό δείγμα της νέας μουσικής του κατεύθυνσης.

1924

Ολοκληρώνει και παρουσιάζει ως σολίστ το Κοντσέρτο για Πιάνο και Πνευστά. Η αυξανόμενη ανάγκη οικονομικής σταθερότητας τον οδηγεί σε συστηματικότερη σταδιοδρομία ως πιανίστα και αρχιμουσικού. Οι περιοδείες τον φέρνουν σε επαφή με νέο διεθνές κοινό και προσφέρουν τη δυνατότητα να παρουσιάζει ο ίδιος τις συνθέσεις του.

1926

Επανέρχεται ενεργά στη θρησκευτική ζωή της Ρωσικής Ορθόδοξης Εκκλησίας. Η ανανέωση της πίστης του, ύστερα από χρόνια μεγαλύτερης απόστασης από την εκκλησιαστική πρακτική, επηρεάζει τη μετέπειτα δημιουργία του και συνδέεται με τη σύνθεση έργων θρησκευτικού χαρακτήρα.

1927

Παρουσιάζεται ο Οιδίπους Τύραννος (Oedipus Rex), όπερα-ορατόριο σε λατινικό κείμενο, με λιμπρέτο διαμορφωμένο σε συνεργασία με τον Ζαν Κοκτώ. Η αρχαία τραγωδία αποκτά αυστηρή, τελετουργική μουσική μορφή, αποκαλύπτοντας μια περισσότερο μνημειακή πλευρά της νεοκλασικής γραφής του.

1928

Παρουσιάζεται το μπαλέτο Απόλλων Μουσηγέτης (Apollon musagète). Η παρισινή παραγωγή εγκαινιάζει μια σημαντική συνεργασία με τον χορογράφο Τζορτζ Μπαλανσίν, η οποία θα συνεχιστεί επί δεκαετίες. Η μουσική για έγχορδα και η αυστηρά οργανωμένη κίνηση διαμορφώνουν ένα νέο αισθητικό ιδεώδες καθαρότητας και ισορροπίας.

1929

Πεθαίνει ο Σεργκέι Ντιαγκίλεφ, ο άνθρωπος που είχε αναγνωρίσει το ταλέντο του και είχε συμβάλει αποφασιστικά στη διεθνή του πορεία. Ο θάνατός του σηματοδοτεί το τέλος μιας δημιουργικής συνεργασίας που άλλαξε την ιστορία του μπαλέτου και υπήρξε καθοριστική για τα πρώτα μεγάλα έργα του Στραβίνσκι.

1930

Ολοκληρώνει τη Συμφωνία των Ψαλμών, για χορωδία και ορχήστρα. Η ενορχήστρωση και η αυστηρή μορφολογική οργάνωση υπηρετούν μια ιδιαίτερα προσωπική θρησκευτική έκφραση. Η σύνθεση αποδεικνύει πως η νεοκλασική λιτότητα μπορούσε να συνυπάρξει με βαθιά συγκίνηση και πνευματική ένταση.

1934

Αποκτά τη γαλλική υπηκοότητα και συνεχίζει τη ζωή του στο Παρίσι. Την ίδια χρονιά παρουσιάζεται η Περσεφόνη, σε κείμενο του Αντρέ Ζιντ. Έχοντας πλέον εδραιωμένη διεθνή φήμη, μοιράζει τον χρόνο του ανάμεσα στη σύνθεση, τη διεύθυνση ορχήστρας και τις περιοδείες.

1938–1939

Μια σειρά οικογενειακών απωλειών μεταβάλλει δραματικά τη ζωή του. Τον Νοέμβριο του 1938 πεθαίνει από φυματίωση η κόρη του Λιουντμίλα. Τον Μάρτιο του 1939 ακολουθεί η σύζυγός του, Αικατερίνη, και τον Ιούνιο η μητέρα του, Άννα. Ο ίδιος πάσχει επίσης από φυματίωση και χρειάζεται πολύμηνη παραμονή σε σανατόριο. Μέσα σε λίγους μήνες έχει χάσει τρεις από τους στενότερους ανθρώπους του.

1939

Τον Σεπτέμβριο αναχωρεί για τις Ηνωμένες Πολιτείες, λίγο μετά την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ δίνει διαλέξεις για τις αρχές της μουσικής δημιουργίας, που θα εκδοθούν αργότερα ως Ποιητική της Μουσικής. Η νέα αυτή μετακίνηση συνδυάζει μια σημαντική επαγγελματική ευκαιρία με την ανάγκη να ξαναχτίσει τη ζωή του ύστερα από τις πρόσφατες απώλειες.

1940

Παντρεύεται τη Βέρα ντε Μποσέ, με την οποία διατηρούσε μακρόχρονη σχέση. Η Καλιφόρνια γίνεται σταδιακά η νέα μόνιμη κατοικία τους, σε ένα περιβάλλον όπου έχουν συγκεντρωθεί πολλοί Ευρωπαίοι καλλιτέχνες εξαιτίας του πολέμου. Την ίδια χρονιά ολοκληρώνει τη Συμφωνία σε Ντο.

1945

Αποκτά την αμερικανική υπηκοότητα. Έχει ήδη συνθέσει τη Συμφωνία σε Τρία Μέρη, που θα παρουσιαστεί για πρώτη φορά στις αρχές του 1946. Το έργο συνδυάζει την έντονη ρυθμική ενέργεια της νεότητάς του με τη μορφολογική σαφήνεια της αμερικανικής του περιόδου, ενώ η ταραγμένη εποχή του πολέμου αφήνει το αποτύπωμά της στη δραματική του ένταση.

1948

Ολοκληρώνεται ο Ορφέας, ένα ακόμη σημαντικό μπαλέτο σε συνεργασία με τον Μπαλανσίν. Την ίδια περίοδο γνωρίζει τον νεαρό αρχιμουσικό Ρόμπερτ Κραφτ, ο οποίος σύντομα θα γίνει στενός συνεργάτης και συνομιλητής του. Η σχέση αυτή διευρύνει την επαφή του με τη νεότερη ευρωπαϊκή μουσική και θα επηρεάσει ιδιαίτερα την ύστερη δημιουργική του περίοδο.

1951

Η όπερα The Rake’s Progress, σε λιμπρέτο των Ουίσταν Χιου Όντεν και Τσέστερ Κάλμαν, παρουσιάζεται στη Βενετία υπό τη διεύθυνση του ίδιου. Το έργο αποτελεί κορύφωση της νεοκλασικής περιόδου του και συγχρόνως σημείο μετάβασης προς νέες μουσικές αναζητήσεις.

1953

Ολοκληρώνει το Σεπτέτο, όπου η επαφή του με νεότερες τεχνικές οργάνωσης του μουσικού υλικού γίνεται ολοένα πιο αισθητή. Μελετά με ιδιαίτερο ενδιαφέρον έργα του Σένμπεργκ και του Βέμπερν και αρχίζει να διαμορφώνει τη δική του προσέγγιση στη σειραϊκή γραφή. Σε ηλικία άνω των εβδομήντα ετών, παραμένει πρόθυμος να επανεξετάσει τις καλλιτεχνικές του βεβαιότητες.

1957

Ολοκληρώνει το Agon, μπαλέτο για δώδεκα χορευτές, και συνεχίζει τη συνεργασία του με τον Μπαλανσίν. Η παρτιτούρα συνδυάζει παλαιότερες μουσικές μορφές με νεότερες σειραϊκές τεχνικές και αποτυπώνει καθαρά την κατεύθυνση της τελευταίας συνθετικής του περιόδου.

1958

Παρουσιάζεται το Threni, βασισμένο στους Θρήνους του Ιερεμία. Η σειραϊκή οργάνωση συναντά το θρησκευτικό κείμενο σε μια σύνθεση εσωτερικής έντασης. Ο Στραβίνσκι προσαρμόζει τη δωδεκάφθογγη τεχνική στη δική του αισθητική, διατηρώντας την αυστηρότητα της μορφής και την προσωπική του αίσθηση του ρυθμού.

1962

Σε ηλικία ογδόντα ετών επιστρέφει για πρώτη φορά στη Σοβιετική Ένωση μετά το 1914. Επισκέπτεται τη Μόσχα και το Λένινγκραντ, δίνει συναυλίες και συναντά μουσικούς ενός κόσμου που είχε αλλάξει ριζικά κατά την πολύχρονη απουσία του. Η επίσκεψη έχει ιδιαίτερη συμβολική σημασία για έναν συνθέτη που είχε ζήσει σχεδόν μισό αιώνα μακριά από τη γενέτειρά του.

1966

Ολοκληρώνει τα Requiem Canticles, την τελευταία μεγάλη του σύνθεση. Η λιτή ενορχήστρωση, η σειραϊκή γραφή και ο θρησκευτικός χαρακτήρας συνυπάρχουν σε ένα έργο αξιοσημείωτης συγκέντρωσης. Ακόμη και στις τελευταίες δημιουργικές του προσπάθειες, ο Στραβίνσκι επιδιώκει να χρησιμοποιεί με ακρίβεια και οικονομία τα εκφραστικά του μέσα.

1967

Διευθύνει για τελευταία φορά δημόσια, στο Τορόντο. Η υγεία του έχει επιδεινωθεί και οι συνεχείς περιοδείες των προηγούμενων δεκαετιών δεν είναι πλέον εφικτές. Ο δημιουργός που είχε υπάρξει για χρόνια δραστήριος πιανίστας, μαέστρος και ηχογραφούμενος ερμηνευτής περιορίζει αισθητά τις δημόσιες εμφανίσεις του.

1969

Μετακομίζει με τη Βέρα από την Καλιφόρνια στη Νέα Υόρκη. Παρά την προχωρημένη ηλικία και τα προβλήματα υγείας, διατηρεί το ενδιαφέρον του για την παρουσίαση και την ηχογράφηση της μουσικής του. Η πόλη γίνεται ο τελευταίος τόπος κατοικίας του, έπειτα από μια ζωή συνεχών μετακινήσεων.

1971

Πεθαίνει στη Νέα Υόρκη στις 6 Απριλίου, σε ηλικία ογδόντα οκτώ ετών. Η σορός του μεταφέρεται στη Βενετία και ενταφιάζεται στο κοιμητήριο του νησιού Σαν Μικέλε, κοντά στον τάφο του Ντιαγκίλεφ. Η τελευταία αυτή γειτνίαση συνδέει συμβολικά το τέλος της ζωής του με τη συνεργασία που είχε ανοίξει τον δρόμο προς τη διεθνή του αναγνώριση.

_____________________________

  • Η περίφημη πρεμιέρα της Ιεροτελεστίας της Άνοιξης το 1913 έμεινε γνωστή ως μία από τις πιο θορυβώδεις βραδιές της μουσικής ιστορίας. Σύμφωνα με μαρτυρίες, οι αντιδράσεις του κοινού δυσκόλευαν τους χορευτές να ακούσουν την ορχήστρα, ενώ ο Νιζίνσκι προσπαθούσε να τους μεταδώσει τον ρυθμό από τα παρασκήνια. Η εικόνα ενός γενικευμένου «σκανδάλου» διαδόθηκε γρήγορα και με τον χρόνο απέκτησε μυθικές διαστάσεις. Τα ιστορικά τεκμήρια δείχνουν ότι οι συγκρούσεις αφορούσαν ολόκληρη την παράσταση: τη μουσική, τη χορογραφία και τις αντιμαχόμενες ομάδες του παρισινού κοινού. Η επόμενη πορεία του έργου υπήρξε εξίσου σημαντική με την πρώτη εκείνη βραδιά, καθώς η μουσική του απέκτησε σύντομα ανεξάρτητη θέση στο συμφωνικό ρεπερτόριο.
  • Το Πένθιμο Τραγούδι, που γράφτηκε το 1908 στη μνήμη του Ρίμσκι-Κόρσακοφ, υπήρξε για πολλά χρόνια ένα χαμένο έργο του Στραβίνσκι. Η παρτιτούρα δεν ήταν διαθέσιμη και η σύνθεση είχε σχεδόν μετατραπεί σε βιογραφική ανάμνηση. Το 2015, όμως, εντοπίστηκαν ορχηστρικά μέρη σε αρχείο του Ωδείου της Αγίας Πετρούπολης, επιτρέποντας την ανασύνθεση και τη νέα εκτέλεσή της. Η ανακάλυψη πρόσφερε μια σπάνια ευκαιρία να ακουστεί ξανά η μουσική του νεαρού συνθέτη την εποχή που αποχαιρετούσε τον σημαντικότερο δάσκαλό του.
  • Η στροφή του προς τον Νεοκλασικισμό συνδέθηκε με μια ιδιαίτερα δημιουργική επανεξέταση της μουσικής του παρελθόντος. Για τον Πουλτσινέλα, ο Ντιαγκίλεφ του πρότεινε παλαιότερες ιταλικές συνθέσεις που θεωρούνταν έργα του Περγκολέζι. Μεταγενέστερη έρευνα έδειξε ότι μέρος του υλικού προερχόταν από άλλους δημιουργούς του 18ου αιώνα. Αυτή η ιστορική λεπτομέρεια φωτίζει τον τρόπο με τον οποίο ο Στραβίνσκι αντιμετώπιζε τις πηγές του: μέσα από την επιλογή, την ανασύνθεση και την προσωπική του ενορχηστρωτική σκέψη, μουσική μιας άλλης εποχής αποκτούσε νέα δραματική και ηχητική ζωή.
  • Η δημιουργική του πορεία δεν ακολούθησε μία σταθερή αισθητική κατεύθυνση. Μετά τη ρωσική περίοδο και τον Νεοκλασικισμό, ο Στραβίνσκι άρχισε στα εβδομήντα του να μελετά εντατικότερα τη μουσική του Σένμπεργκ και του Βέμπερν, με σημαντική συμβολή του Ρόμπερτ Κραφτ. Η στροφή προς τις σειραϊκές τεχνικές προκάλεσε έκπληξη σε όσους τον είχαν συνδέσει με διαφορετικές μουσικές αντιλήψεις. Η τελευταία αυτή μεταμόρφωση υπήρξε σταδιακή και βαθιά προσωπική. Όταν πέθανε το 1971, ο ενταφιασμός του κοντά στον Ντιαγκίλεφ στη Βενετία έφερε ξανά στο προσκήνιο την αρχή της μεγάλης διεθνούς διαδρομής του: τον νεαρό Ρώσο συνθέτη που είχε γράψει το Πουλί της Φωτιάς εξήντα ένα χρόνια νωρίτερα.

_____________________________

Σχόλια