|
| Ο Σεζάρ Φρανκ στο εκκλησιαστικό όργανο· η μακρόχρονη σχέση του με τη Sainte-Clotilde και το όργανο του Aristide Cavaillé-Coll διαμόρφωσε καθοριστικά την οργανική του γραφή. |
Ο Σεζάρ Φρανκ (1822–1890) κατέχει ξεχωριστή θέση στη μουσική ζωή της Γαλλίας του 19ου αιώνα. Γεννημένος στη Λιέγη και εγκατεστημένος από νεαρή ηλικία στο Παρίσι, διαμόρφωσε μια προσωπική συνθετική γλώσσα στην οποία η γαλλική ηχητική ευαισθησία συναντά την αυστηρή αντιστικτική σκέψη, την πλούσια χρωματική αρμονία και την κληρονομιά της γερμανικής οργανικής και συμφωνικής παράδοσης. Ως οργανίστας της εκκλησίας Sainte-Clotilde και, από το 1872, καθηγητής οργάνου στο Ωδείο του Παρισιού, άσκησε παράλληλα βαθιά επιρροή σε μια νεότερη γενιά Γάλλων μουσικών.
Η δημιουργική του πορεία δεν υπήρξε ομοιόμορφη. Τα νεανικά χρόνια συνδέθηκαν περισσότερο με τη σταδιοδρομία του βιρτουόζου πιανίστα, ενώ μεγάλο μέρος της μουσικής που καθιέρωσε τη μεταγενέστερη φήμη του γράφτηκε κατά τις τελευταίες δεκαετίες της ζωής του. Στα ώριμα έργα του, η επιστροφή και η μεταμόρφωση θεματικού υλικού ανάμεσα σε διαφορετικά μέρη γίνεται βασικό μέσο συνοχής. Η λεγόμενη κυκλική αρχή, που συνδέθηκε στενά με το όνομά του και με τη σχολή των μαθητών του, δεν λειτουργεί ως εξωτερικό σχήμα αλλά ως τρόπος να αποκτά η μουσική μνήμη και εσωτερική συνέχεια.
Έργα για εκκλησιαστικό όργανο
Το εκκλησιαστικό όργανο βρίσκεται στον πυρήνα της μουσικής ταυτότητας του Φρανκ. Η μακρόχρονη σχέση του με το όργανο του Aristide Cavaillé-Coll στη Sainte-Clotilde, η καθημερινή πρακτική του αυτοσχεδιασμού και οι νέες ηχητικές δυνατότητες του γαλλικού συμφωνικού οργάνου συνέβαλαν στη δημιουργία ενός ρεπερτορίου που επηρέασε αποφασιστικά την εξέλιξη της γαλλικής οργανικής σχολής.
- Six Pièces pour Grand Orgue — Έξι Κομμάτια για Μεγάλο Εκκλησιαστικό Όργανο. Η πρώτη μεγάλη ομάδα οργανικών έργων του Φρανκ περιλαμβάνει τη Fantaisie, τη Grande Pièce symphonique, το Prélude, Fugue et Variation, την Pastorale, την Prière και το Final. Με τις συνθέσεις αυτές το γαλλικό οργανικό ρεπερτόριο απομακρύνεται από τη στενά λειτουργική ή περιστασιακή χρήση του οργάνου και στρέφεται προς εκτεταμένες μορφές συναυλιακής εμβέλειας, με σύνθετη θεματική ανάπτυξη και συμφωνική αντίληψη του ήχου.
- Grande Pièce symphonique σε Φα δίεση Ελάσσονα, έργο 17. Από τις πιο φιλόδοξες δημιουργίες της πρώτης ώριμης οργανικής περιόδου, αναπτύσσεται σε εξαιρετικά μεγάλη κλίμακα και αντιμετωπίζει το όργανο σχεδόν ως συμφωνική ορχήστρα. Η διαδοχή και αλληλεξάρτηση διαφορετικών ενοτήτων, η επιστροφή θεματικού υλικού και η δραματική πορεία προς την κατάληξη προαναγγέλλουν τη γαλλική παράδοση της οργανικής συμφωνίας που θα αναπτυχθεί αργότερα από συνθέτες όπως ο Charles-Marie Widor.
- Prélude, Fugue et Variation σε Σι Ελάσσονα, έργο 18. Ένα από τα πιο λυρικά και διαρκώς αγαπητά έργα του Φρανκ. Το ήρεμο πρελούδιο οδηγεί σε μια συγκρατημένη φούγκα και τελικά στην επανεμφάνιση του αρχικού υλικού μέσα από διαφορετική υφή. Η σύνθεση αποκαλύπτει με εξαιρετική οικονομία έναν από τους βασικούς μηχανισμούς της μουσικής του: η επιστροφή δεν είναι απλή επανάληψη, αλλά επανερμηνεία όσων έχουν ήδη ακουστεί.
- Trois Pièces pour Grand Orgue — Τρία Κομμάτια για Μεγάλο Εκκλησιαστικό Όργανο. Η Fantaisie, το Cantabile και το Pièce héroïque γράφτηκαν το 1878 στο πλαίσιο των συναυλιών που συνδέθηκαν με το μεγάλο νέο όργανο του Palais du Trocadéro. Τα τρία έργα παρουσιάζουν διαφορετικές όψεις της ώριμης οργανικής γραφής του Φρανκ: ελεύθερη φαντασία, στοχαστικό λυρισμό και μνημειακή δραματικότητα.
- Pièce héroïque σε Σι Ελάσσονα. Το τρίτο από τα Trois Pièces είναι ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά έργα του Φρανκ για όργανο. Η αυστηρή, ρυθμικά αποφασιστική κύρια ιδέα αντιπαρατίθεται με ένα πλατύτερο λυρικό θέμα, ενώ η σταδιακή μεταμόρφωση του υλικού οδηγεί σε μια κατάληξη μεγάλης ηχητικής δύναμης. Η δραματουργία του έργου αποκαλύπτει πόσο στενά είχε πλέον συνδεθεί στη σκέψη του Φρανκ το οργανικό ιδίωμα με τη συμφωνική αντίληψη της μορφής.
- Trois Chorals — Τρία Χορικά. Γραμμένα το 1890, τη χρονιά του θανάτου του συνθέτη, τα Τρία Χορικά αποτελούν την ύστατη μεγάλη παρακαταθήκη του για το όργανο. Τα έργα σε Μι Μείζονα, Σι Ελάσσονα και Λα Ελάσσονα δεν στηρίζονται σε προϋπάρχουσες χορικές μελωδίες· το θεματικό τους υλικό είναι πρωτότυπο και εντάσσεται σε εκτεταμένες μορφές εξαιρετικής πολυπλοκότητας. Αντίστιξη, χρωματική αρμονία, αυτοσχεδιαστική ελευθερία και συμφωνική ανάπτυξη συγκλίνουν εδώ σε μία από τις πιο ολοκληρωμένες εκφράσεις της τέχνης του.
Έργα για πιάνο
Παρότι ο Φρανκ είχε εκπαιδευτεί ως πιανίστας υψηλού επιπέδου, η ώριμη παραγωγή του για σόλο πιάνο είναι περιορισμένη. Δύο μεγάλα έργα των τελευταίων χρόνων του, ωστόσο, αρκούν για να του εξασφαλίσουν ιδιαίτερη θέση στο γαλλικό πιανιστικό ρεπερτόριο. Και στα δύο, η πιανιστική γραφή συχνά αποκτά πολυφωνική πυκνότητα και αρμονικό βάθος που μαρτυρούν τη μακρόχρονη εμπειρία του συνθέτη στο όργανο.
- Prélude, Choral et Fugue σε Σι Ελάσσονα (1884). Το γνωστότερο έργο του Φρανκ για σόλο πιάνο συνδέει τρεις μορφές με ισχυρές ιστορικές αναφορές —πρελούδιο, χορικό και φούγκα— σε μία συνεχή δραματική διαδικασία. Το υλικό που παρουσιάζεται στις πρώτες ενότητες επιστρέφει και μετασχηματίζεται, ενώ η φούγκα δεν αποτελεί ένα απομονωμένο αντιστικτικό επιστέγασμα: ενσωματώνεται στην τελική σύνθεση των προηγούμενων ιδεών. Με αυτόν τον τρόπο, ο Φρανκ μετατρέπει μορφές που παραπέμπουν στον Μπαρόκ σε μια καθαρά ρομαντική εμπειρία μνήμης και επιστροφής.
- Prélude, Aria et Final (1886–1887). Το δεύτερο μεγάλο τρίπτυχο για πιάνο είναι λιγότερο γνωστό, αλλά εξίσου χαρακτηριστικό της ύστερης σκέψης του συνθέτη. Το λυρικό Aria αποτελεί τον εκφραστικό πυρήνα της σύνθεσης, ενώ το Final δεν λειτουργεί απλώς ως καταληκτικό μέρος: ανασυνθέτει και επαναπροσδιορίζει υλικό που έχει ακουστεί προηγουμένως, ολοκληρώνοντας τη συνολική αρχιτεκτονική.
Μουσική δωματίου
Η μουσική δωματίου του Φρανκ δεν είναι εκτεταμένη σε όγκο, περιλαμβάνει όμως έργα καθοριστικής σημασίας για το γαλλικό ρεπερτόριο του ύστερου 19ου αιώνα. Από τα νεανικά τρίο έως το Κουιντέτο με πιάνο, τη Σονάτα για βιολί και το Κουαρτέτο εγχόρδων, μπορεί κανείς να παρακολουθήσει την εξέλιξη μιας βασικής ιδέας: τα επιμέρους μέρη μιας σύνθεσης δεν χρειάζεται να είναι αυτάρκεις ενότητες, αλλά μπορούν να συνδέονται μέσα από κοινές θεματικές ρίζες.
- Τρία Trios concertants για πιάνο, βιολί και βιολοντσέλο, έργο 1. Τα νεανικά αυτά έργα ανήκουν σε διαφορετικό αισθητικό κόσμο από τα μεγάλα έργα της ωριμότητας, έχουν όμως ιδιαίτερη ιστορική αξία. Ήδη στο πρώτο Τρίο εμφανίζεται μια πρώιμη προσπάθεια σύνδεσης των επιμέρους μερών μέσω επανερχόμενου θεματικού υλικού, στοιχείο που αργότερα θα αποκτήσει κεντρική θέση στη δημιουργική σκέψη του Φρανκ.
- Κουιντέτο για πιάνο και έγχορδα σε Φα Ελάσσονα (1878–1879). Η εξαιρετική εκφραστική ένταση και η πυκνή χρωματική γραφή του Κουιντέτου το καθιστούν ένα από τα πιο παθιασμένα έργα του Φρανκ. Το πιάνο ενσωματώνεται σε μια συμπαγή υφή με τα έγχορδα, ενώ θεματικές ιδέες διαπερνούν τα διαφορετικά μέρη και δημιουργούν μια συνεχή αίσθηση εσωτερικής πίεσης. Το έργο σηματοδοτεί αποφασιστικά την είσοδο στη μεγάλη ύστερη δημιουργική περίοδο του συνθέτη.
- Σονάτα σε Λα Μείζονα για βιολί και πιάνο (1886). Αφιερωμένη στον Eugène Ysaÿe, η Σονάτα εξελίχθηκε στο δημοφιλέστερο έργο μουσικής δωματίου του Φρανκ και σε ένα από τα σημαντικότερα του είδους τον 19ο αιώνα. Τα τέσσερα μέρη συνδέονται στενά μέσα από συγγενικές θεματικές ιδέες. Ιδιαίτερα χαρακτηριστικό είναι το φινάλε, όπου βιολί και πιάνο αναπτύσσουν την κύρια μελωδία σε κανόνα, μετατρέποντας μια αυστηρή αντιστικτική τεχνική σε μουσική εξαιρετικής λυρικής αμεσότητας.
- Κουαρτέτο εγχόρδων σε Ρε Μείζονα (1889–1890). Ένα από τα τελευταία μεγάλα έργα του Φρανκ και από τα πιο σύνθετα παραδείγματα της κυκλικής του σκέψης. Το φινάλε επαναφέρει ιδέες από προηγούμενα μέρη και τις εντάσσει σε μια νέα δραματική προοπτική, έτσι ώστε η κατάληξη να λειτουργεί ταυτόχρονα ως συνέχιση και ως αναδρομή. Η θερμή υποδοχή του έργου υπήρξε μία από τις σημαντικότερες δημόσιες επιτυχίες που γνώρισε ο συνθέτης προς το τέλος της ζωής του.
Συμφωνικά και κοντσερτάντε έργα
Στην ώριμη ορχηστρική μουσική του, ο Φρανκ αναζητεί μορφές στις οποίες η ανάπτυξη προκύπτει περισσότερο από τη μεταμόρφωση του ίδιου του μουσικού υλικού παρά από την απλή διαδοχή αντιθετικών επεισοδίων. Οι δύο κορυφαίες παρτιτούρες αυτής της κατηγορίας, οι Συμφωνικές Παραλλαγές και η Συμφωνία σε Ρε Ελάσσονα, δείχνουν με διαφορετικό τρόπο πώς η κυκλική σκέψη μπορούσε να αποκτήσει συμφωνικές διαστάσεις.
- Variations symphoniques — Συμφωνικές Παραλλαγές για πιάνο και ορχήστρα (1885). Οι Συμφωνικές Παραλλαγές βρίσκονται ανάμεσα στο κοντσέρτο, στις παραλλαγές και στο συμφωνικό ποίημα χωρίς να ταυτίζονται πλήρως με κανένα από αυτά τα είδη. Πιάνο και ορχήστρα δεν τοποθετούνται σε μια συμβατική σχέση δεξιοτεχνικού ανταγωνισμού· συμμετέχουν από κοινού στην παρουσίαση και στη σταδιακή μεταμόρφωση του θεματικού υλικού. Η συμπύκνωση της μορφής και η φυσικότητα με την οποία οι διαφορετικές ενότητες γεννιούνται η μία από την άλλη αποτελούν ένα από τα πιο ολοκληρωμένα δείγματα της συνθετικής οικονομίας του Φρανκ.
- Συμφωνία σε Ρε Ελάσσονα (1886–1888). Η μοναδική ώριμη συμφωνία του Φρανκ έγινε ένα από τα εμβληματικά έργα της ανανέωσης της γαλλικής συμφωνικής μουσικής στα τέλη του 19ου αιώνα. Η τριμερής διάταξή της απομακρύνεται από το συνηθέστερο τετραμερές συμφωνικό πρότυπο, ενώ τα βασικά θέματα επιστρέφουν μεταμορφωμένα από μέρος σε μέρος. Στο φινάλε, υλικό από όλη τη συμφωνία επανέρχεται και αποκτά νέα λειτουργία, προσδίδοντας στην τελική κατάληξη χαρακτήρα συνολικής ανακεφαλαίωσης. Η χαρακτηριστική χρωματική αρμονία και το πυκνό ορχηστρικό της ηχόχρωμα την καθιστούν μία από τις πλέον αναγνωρίσιμες συμφωνικές παρτιτούρες του Φρανκ.
Συμφωνικά ποιήματα και προγραμματική μουσική
Η προγραμματική ορχηστρική μουσική απασχόλησε τον Φρανκ ήδη από τη νεότητά του και επανήλθε με ιδιαίτερη ένταση κατά την ώριμη περίοδο. Η εξωμουσική ιδέα δεν αντιμετωπίζεται συνήθως ως αφορμή για απλή περιγραφή· λειτουργεί περισσότερο ως δραματικός άξονας που καθορίζει τη μορφή και την εξέλιξη του μουσικού υλικού.
- Ce qu’on entend sur la montagne — Αυτό που ακούγεται πάνω στο βουνό. Εμπνευσμένο από ποίημα του Victor Hugo και σχεδιασμένο ήδη από τη δεκαετία του 1840, το έργο ανήκει στις πρώιμες προσπάθειες του 19ου αιώνα να συνδεθεί μια εκτεταμένη συμφωνική σύνθεση με συγκεκριμένο ποιητικό πρόγραμμα. Η ιστορική του σημασία βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την πρώιμη αναζήτηση μιας ελεύθερης ορχηστρικής μορφής έξω από τα καθιερωμένα όρια της συμφωνίας και της εισαγωγής.
- Les Éolides — Οι Αιολίδες (1876). Εμπνευσμένο από ποίημα του Leconte de Lisle, το έργο σηματοδοτεί την επιστροφή του Φρανκ στη συμφωνική ποίηση κατά την ώριμη περίοδό του. Η ρευστή ορχηστρική κίνηση, οι συνεχείς μεταπτώσεις και η λεπτή μεταμόρφωση του θεματικού υλικού δημιουργούν την αίσθηση της αέρινης κίνησης χωρίς η μουσική να περιορίζεται σε κυριολεκτική ηχητική εικονογράφηση.
- Le Chasseur maudit — Ο Καταραμένος Κυνηγός (1882). Το συμφωνικό ποίημα βασίζεται στην μπαλάντα Der wilde Jäger του Gottfried August Bürger. Ένας κυνηγός αψηφά την ιερότητα της Κυριακής και καταδικάζεται σε αέναη καταδίωξη από δαιμονικές δυνάμεις. Η μουσική ακολουθεί με εξαιρετική δραματική σαφήνεια τη διαδρομή από την ειρηνική αρχή και τον ήχο των καμπανών έως το κυνήγι, την κατάρα και την τελική καταδίωξη. Πρόκειται για μία από τις πιο άμεσα παραστατικές ορχηστρικές παρτιτούρες του Φρανκ.
- Les Djinns για πιάνο και ορχήστρα (1884). Εμπνευσμένο από το ομώνυμο ποίημα του Victor Hugo, το έργο αξιοποιεί την ιδέα μιας απειλητικής πομπής που πλησιάζει, κορυφώνεται και απομακρύνεται. Η συμμετοχή του πιάνου είναι ουσιαστικά συμφωνική: ο σολίστας ενσωματώνεται στη δραματική εξέλιξη αντί να κυριαρχεί μέσα από ένα συμβατικό κοντσερτάντε πρότυπο. Η λύση αυτή προετοιμάζει, κατά κάποιον τρόπο, τη σχέση πιάνου και ορχήστρας που θα αναπτυχθεί ακόμη πιο οργανικά στις Συμφωνικές Παραλλαγές.
- Psyché. Το μεγαλύτερο και πιο φιλόδοξο από τα ύστερα συμφωνικά ποιήματα του Φρανκ βασίζεται στον μύθο της Ψυχής και του Έρωτα και συνδυάζει ορχήστρα με χορωδία. Η μουσική ακολουθεί μια πορεία από τον ύπνο και τη μεταφορά της Ψυχής στον κόσμο του Έρωτα έως τη συνάντηση, την απώλεια και την τελική συμφιλίωση. Η αισθησιακότερη αρμονική γλώσσα, η διαφανέστερη ορχήστρωση και η ποιητική ατμόσφαιρα αποκαλύπτουν μια πλευρά του Φρανκ διαφορετική από τη μνημειακή αυστηρότητα με την οποία συχνά συνδέεται το όνομά του.
Ιερά, χορωδιακά και δραματικά έργα
Η θρησκευτική διάσταση της δημιουργίας του Φρανκ δεν περιορίζεται στη μουσική για όργανο. Μεγάλης κλίμακας φωνητικά και χορωδιακά έργα καταλαμβάνουν σημαντικό μέρος της πορείας του, αν και σήμερα ακούγονται πολύ σπανιότερα. Παράλληλα, ο συνθέτης επέστρεψε επανειλημμένα στο μουσικό θέατρο χωρίς να αποκτήσει εκεί τη θέση που κατέκτησε στην οργανική, συμφωνική και μουσική δωματίου.
- Les Béatitudes — Οι Μακαρισμοί (1869–1879). Ένα από τα μεγαλύτερα και πιο προσωπικά έργα του Φρανκ, πάνω στο οποίο εργάστηκε για περίπου μία δεκαετία. Οι Μακαρισμοί της Επί του Όρους Ομιλίας αποτελούν τον πνευματικό άξονα ενός εκτεταμένου έργου για σολίστ, χορωδία και ορχήστρα, όπου οι αντιθέσεις ανάμεσα στον γήινο πόνο και στην υπόσχεση της πνευματικής λύτρωσης αποκτούν σχεδόν δραματικό χαρακτήρα. Παρότι ο ίδιος απέδιδε μεγάλη σημασία στη σύνθεση, η πλήρης δημόσια αναγνώρισή της ήρθε μόνο μετά τον θάνατό του.
- Hulda (1879–1885). Η τετράπρακτη όπερα με επίλογο, σε λιμπρέτο του Charles Grandmougin, αποτελεί τη σημαντικότερη ολοκληρωμένη προσπάθεια του Φρανκ στο λυρικό θέατρο. Γραμμένη κατά την ώριμη δημιουργική του περίοδο, περιλαμβάνει πολλά στοιχεία της συμφωνικής του σκέψης και της χρωματικής αρμονικής του γλώσσας. Η πρώτη σκηνική παρουσίαση έγινε μεταθανάτια και σε περικομμένη μορφή, γεγονός που συνέβαλε στο να παραμείνει το έργο έξω από τον σταθερό πυρήνα του οπερατικού ρεπερτορίου.
- Ghiselle (1888–1890). Το τελευταίο λυρικό έργο του Φρανκ έμεινε ημιτελές ως προς την ενορχήστρωση. Ο συνθέτης είχε προλάβει να ολοκληρώσει μόνο μέρος της, ενώ μετά τον θάνατό του το έργο συμπληρώθηκε από μουσικούς του στενού του κύκλου. Περισσότερο από ένα έργο που καθόρισε τη μεταγενέστερη φήμη του, η Ghiselle μαρτυρεί ότι μέχρι το τέλος της ζωής του ο Φρανκ εξακολουθούσε να αναζητεί τρόπους σύνδεσης της συμφωνικής ανάπτυξης με τη δραματική σκηνή.
Η σημασία του Σεζάρ Φρανκ δεν εξαρτάται από το μέγεθος της εργογραφίας του, αλλά από τη δύναμη και την επιρροή ενός σχετικά περιορισμένου αριθμού ώριμων έργων. Από τη Grande Pièce symphonique και τα Τρία Χορικά έως τη Σονάτα για βιολί, τις Συμφωνικές Παραλλαγές και τη Συμφωνία σε Ρε Ελάσσονα, η μουσική του επιστρέφει σταθερά στην ίδια θεμελιώδη ιδέα: ένα έργο μπορεί να αποκτήσει ενότητα όχι μέσω της απλής επανάληψης, αλλά μέσα από τη μνήμη και τη μεταμόρφωση όσων έχουν προηγηθεί.
Αυτή η αντίληψη της μορφής, σε συνδυασμό με τη χρωματική του αρμονία, την αντιστικτική πυκνότητα και τη συμφωνική αντιμετώπιση του οργάνου και των ενόργανων συνόλων, άσκησε επιρροή πολύ ευρύτερη από τη δημόσια αναγνώριση που γνώρισε ο ίδιος στο μεγαλύτερο μέρος της ζωής του. Ο Φρανκ υπήρξε έτσι όχι μόνο δημιουργός ορισμένων κορυφαίων έργων του γαλλικού Ρομαντισμού, αλλά και ένας από τους συνθέτες που συνέβαλαν ουσιαστικά στη διαμόρφωση της γαλλικής μουσικής σκέψης στο πέρασμα προς το τέλος του 19ου αιώνα.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου