H άρπα

Η άρπα, ένα από τα αρχαιότερα έγχορδα όργανα, συνδυάζει επιβλητική κατασκευή και αιθέρια ηχητική ποιότητα.

Ο ήχος της άρπας διαθέτει μια σχεδόν αιθέρια ποιότητα, ικανή να γεννά εικόνες υπερβατικές: ένα θεϊκό ον που πλέκει αρπίσματα στον αέρα, καθισμένο πάνω σε ασημένιο σύννεφο. Δεν είναι τυχαίο ότι η άρπα, περισσότερο από κάθε άλλο όργανο, συνδέθηκε διαχρονικά με το υπερφυσικό, το ονειρικό και το ιερό.

Οι ρίζες της χάνονται βαθιά στην αρχαιότητα. Αρχαιολογικά ευρήματα μαρτυρούν την παρουσία της στην Αίγυπτο και τη Μεσοποταμία ήδη από το 3000 π.Χ., ενώ η Βίβλος αναφέρει τον βασιλιά Δαβίδ να συνοδεύει τους ψαλμούς του με άρπα. Στην αρχαία εποχή, ωστόσο, το όργανο είχε πολύ διαφορετική μορφή: μικρότερο, ελαφρύτερο και συχνά στηριγμένο στη γωνία του λυγισμένου βραχίονα. Οι πρώιμες αυτές μορφές ταυτίζονται περισσότερο με τη λύρα, όπως την αντιλαμβανόμαστε σήμερα.

Η σύγχρονη άρπα, αντίθετα, είναι ένα επιβλητικό όργανο. Το μέγεθός της είναι τέτοιο ώστε για τη μεταφορά της απαιτείται ειδική τροχιοδρομική βάση, ενώ η κατασκευή της συνδυάζει τεχνική ακρίβεια και αισθητική πολυτέλεια. Το σώμα της κατασκευάζεται συνήθως από σφένδαμο, ενώ το ηχείο από πεύκο, υλικά που εξασφαλίζουν αντοχή και πλούσια ηχητική απόκριση. Σε ορισμένες περιπτώσεις, ιδιαίτερα ακριβές άρπες καλύπτονται με φύλλο χρυσού και φέρουν πλούσια διακόσμηση, υπογραμμίζοντας τον τελετουργικό χαρακτήρα του οργάνου.

Οι χορδές της άρπας κατασκευάζονται παραδοσιακά από έντερα, ενώ οι μακρύτερες περιελίσσονται με λεπτό σύρμα για μεγαλύτερη αντοχή. Όπως και στο πιάνο, όσο μακρύτερη είναι η χορδή, τόσο χαμηλότερος είναι ο παραγόμενος φθόγγος. Για να διευκολύνεται ο εκτελεστής μέσα στην οπτική ομοιομορφία των χορδών, αυτές χρωματίζονται διαφορετικά ανάλογα με το ύψος της νότας — μια πρακτική που επιτρέπει τον άμεσο προσανατολισμό στο εκτεταμένο τονικό πεδίο του οργάνου.

Για αιώνες, η άρπα υπήρξε το κατεξοχήν όργανο συνοδείας της φωνής, πριν από την ανάπτυξη των πληκτροφόρων. Η κελτική και η ουαλική άρπα κατέχουν εξέχουσα θέση στην παραδοσιακή μουσική της Ευρώπης, ενώ η σύγχρονη συμφωνική άρπα εντάχθηκε οριστικά στη συμφωνική ορχήστρα από τα μέσα του 19ου αιώνα, εμπλουτίζοντας την ορχηστρική παλέτα με διαφάνεια, λάμψη και λεπτές φωτοσκιάσεις.

Πώς λειτουργεί η άρπα

Η άρπα κουρδίζεται αρχικά στο Ντο ύφεση, και το τονικό της φάσμα εκτείνεται σε περίπου έξι οκτάβες. Η μεταβολή της τονικότητας επιτυγχάνεται μέσω ενός μηχανισμού επτά ποδόπληκτρων (πεντάλ) που βρίσκονται στη βάση του οργάνου. Κάθε πεντάλ αντιστοιχεί σε μία νότα της κλίμακας και επηρεάζει όλες τις χορδές αυτής της νότας σε ολόκληρη την έκταση της άρπας.

Με το πάτημα ενός πεντάλ, ο εκτελεστής μπορεί να ανεβάσει το ύψος των αντίστοιχων χορδών κατά ένα ημιτόνιο ή έναν τόνο. Ο μηχανισμός ενεργοποιεί μια σειρά περιστρεφόμενων δίσκων με διχάλες, μέσα από τις οποίες περνά η χορδή. Η διχάλα πιέζει τη χορδή, μειώνοντας το ενεργό μήκος της και ανεβάζοντας το κούρδισμα. Κάθε χορδή διέρχεται από δύο τέτοιους δίσκους, γεγονός που επιτρέπει τη συνολική ανύψωση έως δύο ημιτόνια.

Παρά την πολυπλοκότητα του μηχανισμού της, η άρπα διατηρεί έναν ήχο που μοιάζει αβίαστος και φυσικός. Ίσως ακριβώς γι’ αυτό παραμένει, μέχρι σήμερα, σύμβολο μουσικής καθαρότητας και οργάνου που γεφυρώνει το γήινο με το άυλο.