Χέντελ: Ο Ισραήλ στην Αίγυπτο, HWV 54 - Ανάλυση

Στον Ισραήλ στην Αίγυπτο, ο Χέντελ δίνει στη χορωδία τη φωνή ενός λαού που θυμάται τη δοκιμασία του και μεταφέρει την εμπειρία της σωτηρίας στην κοινή ευχαριστία.

iΠληροφορίες έργου

Συνθέτης:

Γκέοργκ Φρίντριχ Χέντελ (George Frideric Handel, 1685–1759)

Τίτλος έργου:

Ο Ισραήλ στην Αίγυπτο (Israel in Egypt), HWV 54

Χρονολογία σύνθεσης:

1738· το αρχικό πρώτο μέρος προέρχεται από τον επιτάφιο ύμνο για τη βασίλισσα Καρολίνα, HWV 264, του 1737

Πρώτη εκτέλεση:

4 Απριλίου 1739, King’s Theatre, Haymarket, Λονδίνο

Είδος:

Αγγλικό βιβλικό ορατόριο

Αισθητικό ρεύμα:

Μπαρόκ

Δομή:

Τρία μέρη στην αρχική μορφή: Θρήνος των Ισραηλιτών για τον θάνατο του Ιωσήφ – Έξοδος – Ωδή του Μωυσή. Συχνά εκτελούνται μόνο τα δύο τελευταία.

Διάρκεια:

Περίπου 120–140 λεπτά στην αρχική τρίμερη μορφή· περίπου 80–100 λεπτά χωρίς τον αρχικό θρήνο, ανάλογα με την εκτέλεση και τις περικοπές

Όργανα / Σύνολο:

Σολιστικές φωνές σοπράνο, άλτο, τενόρου και μπάσου, με ντουέτα για δύο σοπράνο και δύο μπάσους· τετράφωνη και διπλή τετράφωνη μικτή χορωδία· δύο όμποε, δύο φαγκότα, δύο τρομπέτες, τρία τρομπόνια, τύμπανα, έγχορδα και basso continuo με όργανο και τσέμπαλο. Η έκδοση Carus προβλέπει επίσης δύο φλάουτα σε συγκεκριμένη ενότητα.

Κείμενο:

Αγγλική συναρμογή βιβλικών χωρίων, κυρίως από την Έξοδο και τους Ψαλμούς. Η επιμέλεια του κειμένου της Εξόδου και της Ωδής του Μωυσή δεν έχει αποδοθεί με βεβαιότητα σε συγκεκριμένο πρόσωπο· η συμμετοχή του Charles Jennens αποτελεί ερευνητική υπόθεση.

---

Στον Ισραήλ στην Αίγυπτο η χορωδία μπορεί να ξεκινήσει από έναν στεναγμό και, λίγο αργότερα, να γεμίσει τον χώρο με την ορμή μιας ολόκληρης κοινότητας. Η καταπίεση, οι πληγές, η διάβαση της θάλασσας και η ευχαριστία περνούν μέσα από τις ίδιες φωνές, που αλλάζουν διαρκώς τρόπο να συνυπάρχουν. Άλλοτε ακούγονται μαζί, με το βάρος μιας κοινής δήλωσης, και άλλοτε η μία ξεκινά πριν προλάβει να τελειώσει η άλλη. Σ’ αυτές τις μεταβολές γεννιέται μεγάλο μέρος του δράματος: ο λαός του βιβλικού κειμένου αποκτά παρουσία μέσα από τη μουσική οργάνωση του πλήθους.

Ο Χέντελ συνέθεσε τον νέο μουσικό πυρήνα του έργου το φθινόπωρο του 1738, λίγο μετά τον Σαούλ, καθώς το αγγλικό ορατόριο αποκτούσε ολοένα μεγαλύτερη θέση στη θεατρική του δραστηριότητα. Η εμπειρία της όπερας παρέμενε ενεργή στη διαμόρφωση των φράσεων, στην αμεσότητα των αντιθέσεων και στην ικανότητα να μεταβάλλει γρήγορα την προσοχή του ακροατή. Εδώ, όμως, η σκηνή παραχωρείται κυρίως στη χορωδία. Τα σολιστικά επεισόδια είναι σχετικά λίγα και η βιβλική ιστορία παρουσιάζεται χωρίς σκηνική αναπαράσταση, μέσα σε μια διαδοχή μουσικών καταστάσεων που χρειάζεται να δημιουργήσει από μόνη της τον χώρο και την κίνηση της αφήγησης.

Ο Μωυσής, ο Ααρών και ο Φαραώ κατονομάζονται, χωρίς να αποκτούν αντίστοιχους σταθερούς τραγουδιστικούς ρόλους. Ακόμη και ο λόγος του εχθρού εντάσσεται στη διήγηση: μια φωνή τον εκφέρει για να γίνει ακουστή η πρόθεσή του, πριν η μουσική προχωρήσει στην ανατροπή της. Η δραματουργία στρέφεται έτσι προς τη συλλογική μνήμη. Η χορωδία διηγείται όσα συνέβησαν, δίνει χρόνο στην εμπειρία τους και τελικά τα μεταφέρει στη γλώσσα της ευχαριστίας. Η απόσταση ανάμεσα στο γεγονός και στην ανάμνησή του γίνεται μέρος της μορφής.

Αυτή η διαδρομή αποκτά διαφορετικό σημείο εκκίνησης ανάλογα με την εκδοχή που ακούγεται. Στην πρεμιέρα προηγήθηκε ο Θρήνος των Ισραηλιτών για τον θάνατο του Ιωσήφ, προσαρμογή του επιτάφιου ύμνου για τη βασίλισσα Καρολίνα. Ακολούθησαν η Έξοδος και η Ωδή του Μωυσή. Στη συνηθισμένη διμερή παρουσίαση παραλείπεται ο θρήνος, οπότε το πρώτο μέρος είναι η Έξοδος και το δεύτερο η Ωδή. Το αρχικό έργο ξεκινά από τη μνήμη ενός ευεργέτη, ενώ η μορφή μάς φέρνει αμέσως μπροστά στην καταπίεση. Η διαφορά μεταβάλλει την ανθρώπινη αφετηρία της ιστορίας, ακόμη και όταν η κατάληξή της παραμένει η ίδια.

Η σειρά της σύνθεσης έχει επίσης ενδιαφέρον: ο Χέντελ έγραψε πρώτα την Ωδή του Μωυσή και στη συνέχεια την Έξοδο. Η τελική μουσική μορφή δεν ακολουθεί επομένως τη χρονική σειρά με την οποία δημιουργήθηκαν τα νέα της μέρη. Για τον ακροατή, πάντως, η σχέση τους είναι καθαρή. Στην Έξοδο τα γεγονότα διαδέχονται το ένα το άλλο· στην Ωδή επανέρχονται, αποκτώντας έκταση μέσα στον ύμνο. Η μεγάλη χορωδιακή συνέχεια επιτρέπει στη μουσική να σταθεί πάνω σε όσα η αφήγηση έχει ήδη προλάβει να πει.

Η υπεροχή της χορωδίας συνοδεύεται από αξιοσημείωτη ευελιξία. Οι φωνές μπορούν να ψιθυρίσουν σχεδόν τον πόνο τους, να αναπτύξουν μακριές πολυφωνικές γραμμές ή να συμπέσουν σε μια απότομη εκφορά. Γύρω τους, η ορχήστρα άλλοτε κινείται ανεξάρτητα και άλλοτε ενισχύει την άρθρωσή τους. Γι’ αυτό η δύναμη του έργου εξαρτάται τόσο από την καθαρότητα μιας εισόδου και από την υποχώρηση της συνοδείας όσο και από τις μεγάλες κορυφώσεις. Η ακρόαση ακολουθεί μια κοινότητα που αλλάζει τρόπο να μιλά, καθώς αλλάζουν όσα θυμάται.

Μέρη του έργου / Δομή

Ο παρακάτω χάρτης ακολουθεί την αρχική τρίμερη μορφή. Οι αριθμήσεις των επιμέρους μουσικών ενοτήτων διαφέρουν μεταξύ εκδόσεων, επειδή ορισμένα χορωδιακά σύνολα διαιρούνται σε περισσότερους αριθμούς. Οι πρώτες λέξεις κάθε ενότητας προσφέρουν ασφαλή προσανατολισμό, ακόμη και όταν αλλάζει η αρίθμηση της παρτιτούρας ή των περιεχομένων μιας ηχογράφησης.

Μέρος	Περιεχόμενο	Μουσική και δραματική λειτουργία
Α΄ — The Lamentation of the Israelites for the Death of Joseph	Θρήνος για τον Ιωσήφ, μνήμη της δικαιοσύνης και της προσφοράς του, παρηγοριά	Ορχηστρική εισαγωγή και συνεχής χορωδιακή ακολουθία· η κοινότητα παρουσιάζεται μέσα από το πένθος της
Β΄ — Exodus	Νέος βασιλιάς, δουλεία, αποστολή του Μωυσή, επιλεγμένες πληγές, αναχώρηση και διάβαση της θάλασσας	Σύντομα ρετσιτατίβα, μία άρια άλτο και κυρίως χορωδιακές ενότητες· η αφήγηση οργανώνεται σε έντονες αντιθέσεις κίνησης, χρώματος και υφής
Γ΄ — Moses’ Song	Ευχαριστήρια ωδή μετά τη σωτηρία, ανάμνηση της καταστροφής των διωκτών, προσδοκία ασφαλούς εγκατάστασης	Εκτενής ύμνος με χορωδίες, άριες και ντουέτα· η ήδη συντελεσμένη διάβαση μετατρέπεται σε συλλογική ομολογία και δοξολογία

Οι επιμέρους αριθμοί διατρέχουν διαφορετικές τονικές περιοχές. Η Σολ ελάσσονα του αρχικού θρήνου, η Ντο ελάσσονα του στεναγμού στην Έξοδο και η Ντο μείζονα των μεγάλων χορωδιακών διακηρύξεων της Ωδής αποτελούν ουσιώδη σημεία προσανατολισμού. Η συνολική πορεία περιλαμβάνει, ωστόσο, πολλές ενδιάμεσες αλλαγές χρώματος και βάρους, καθώς κάθε επεισόδιο χρειάζεται δικό του αρμονικό χώρο. Το ορατόριο δεν προσφέρεται για περιγραφή με μία μόνο τονικότητα, όπως μια σονάτα ή ένα κοντσέρτο.

Ανάλυση

Α΄ μέρος — Ο θρήνος και η μνήμη του Ιωσήφ

Πριν ακουστεί η πρώτη λέξη, η σύντομη ορχηστρική Symphony έχει ήδη καθορίσει τον τρόπο με τον οποίο θα βιωθεί το πένθος. Η ένδειξη Largo assai και η Σολ ελάσσονα δίνουν χώρο στις παύσεις, στους παρεστιγμένους ρυθμούς και στη βαρύτητα της αρμονικής κίνησης. Η φράση προχωρεί με επισημότητα, σαν να χρειάζεται να συγκεντρώσει τις φωνές γύρω από μια απώλεια πριν τους επιτρέψει να μιλήσουν. Ο τελετουργικός χαρακτήρας προέρχεται από τη σχέση ανάμεσα στον αργό βηματισμό και στην έντονη άρθρωση· η μουσική διαθέτει βάρος ακόμη και στις στιγμές όπου η κίνησή της περιορίζεται.

Στο The sons of Israel do mourn, η χορωδία εισέρχεται σε αυτόν τον χώρο με συγκρατημένες φράσεις, ενώ οι οργανικές γραμμές διατηρούν μεγαλύτερη εσωτερική κινητικότητα. Η σχέση αυτή κάνει το πένθος να ακούγεται σε δύο επίπεδα: οι φωνές κρατούν τις λέξεις και η συνοδεία συνεχίζει να κινείται γύρω τους. Καθώς εμφανίζονται οι μιμητικές είσοδοι, η ίδια κατάσταση μεταφέρεται από τη μία φωνή στην άλλη. Ο ακροατής μπορεί να ακολουθήσει κάθε νέα αρχή και να ακούσει πώς ένας κοινός λόγος αποκτά διάρκεια μέσα από διαφορετικές αναπνοές.

Η πολυφωνία επιτρέπει εδώ στο πένθος να απλωθεί χωρίς να μείνει ακίνητο. Μια φράση εξακολουθεί να ακούγεται ενώ μια άλλη αρχίζει, κι έτσι το τέλος μιας μελωδικής γραμμής δεν συνεπάγεται αμέσως και το τέλος της εμπειρίας που εκφράζει. Η θλίψη διατηρείται μέσα στη συνέχεια του συνόλου. Όταν οι φωνές πλησιάζουν σε πιο κοινή εκφορά, η προσοχή συγκεντρώνεται πάλι στις λέξεις· η μετάβαση γίνεται αισθητή ακόμη και χωρίς να παρακολουθεί κανείς την παρτιτούρα.

Ανάμεσα στις διαφορετικές ενότητες επιστρέφει η αναγγελία How is the mighty fall’n. Κάθε επανεμφάνισή της επαναφέρει την απώλεια, αφού η μουσική έχει προηγουμένως στραφεί στις πράξεις του προσώπου που πενθείται. Το He put on righteousness και το He deliver’d the poor μιλούν για δικαιοσύνη και προστασία των αδύναμων. Ο Ιωσήφ αποκτά παρουσία μέσα από όσα πρόσφερε στους άλλους: η μνήμη του σχηματίζεται στις φωνές εκείνων που εξακολουθούν να ζουν. Η επιστροφή του θρήνου ανάμεσα σε αυτές τις αναφορές δίνει στην ακολουθία έναν εσωτερικό προσανατολισμό, καθώς η ανάμνηση της προσφοράς κάνει την απουσία πιο συγκεκριμένη.

Οι συνδέσεις των χορωδιακών τμημάτων διατηρούν τη μορφή κοντά στο αγγλικό anthem, τη θρησκευτική χορωδιακή σύνθεση που οργανώνει διαφορετικές μουσικές ενότητες πάνω σε βιβλικό λόγο. Τα όρια των αριθμών δεν έχουν παντού την αυτοτέλεια μιας οπερατικής άριας. Μια ενότητα μπορεί να αλλάξει ρυθμική κίνηση, να ακολουθήσει τη συγχορδιακή εκφορά με μίμηση ή να συνδεθεί στενά με την επόμενη, αφήνοντας την αίσθηση μιας συνεχιζόμενης σκέψης. Αυτή η συνέχεια είναι σημαντική για την ακρόαση: το μέρος χρειάζεται να βιωθεί ως σταδιακή επεξεργασία του πένθους, με εσωτερικές μεταβολές και επιστροφές.

Στο Their bodies are buried in peace, η ανάπαυση αποκτά βάρος μέσα από την εξομάλυνση της κίνησης και τη διάρκεια των φωνητικών φράσεων. Το κείμενο επιτρέπει στη μουσική να απομακρυνθεί από την άμεση αναγγελία του θανάτου και να σταθεί στην ειρήνη εκείνων που έχουν πεθάνει. Στις επόμενες ενότητες η προσοχή μεταφέρεται στη μνήμη των δικαίων και στην προσδοκία μιας ένδοξης βασιλείας. Η παρηγοριά εμφανίζεται βαθμιαία, ανάμεσα σε φράσεις που ακόμη διατηρούν την επισημότητα του θρήνου. Η αλλαγή γίνεται περισσότερο αντιληπτή ως μεταβολή της αναπνοής και της αρμονικής σταθερότητας παρά ως απότομη έξοδος από τη θλίψη.

Η προέλευση από τον επιτάφιο ύμνο της Καρολίνας εξηγεί τον τελετουργικό χαρακτήρα. Η θέση του μέσα στο ορατόριο προσθέτει μια νέα σχέση: η μνήμη του Ιωσήφ προηγείται της αναφοράς στον βασιλιά που δεν τον γνώριζε. Πρώτα η κοινότητα ανακαλεί έναν ευεργέτη και κατόπιν η ιστορία περνά σε μια εξουσία που έχει αποκοπεί από αυτή τη μνήμη. Ο ακροατής της τρίμερης μορφής φτάνει επομένως στη δουλεία έχοντας ήδη ακούσει τι σήμαινε η προστασία. Στη διμερή εκδοχή αυτό το προηγούμενο λείπει, και η καταπίεση γίνεται η πρώτη ανθρώπινη συνθήκη του έργου.

Β΄ μέρος — Η Έξοδος: από τον στεναγμό στην κίνηση

Με το Now there arose a new king, ο τενόρος θέτει τη νέα συνθήκη με τη λιτότητα του ρετσιτατίβου. Η συνοδεία του basso continuo, του συνεχούς αρμονικού στηρίγματος που συνδυάζει τη γραμμή του μπάσου με τη συμπλήρωση των συγχορδιών, αφήνει τον λόγο να προχωρήσει άμεσα. Το έργο περνά γρήγορα από την αλλαγή της εξουσίας στην εμπειρία εκείνων που υποφέρουν. Η μικρή διάρκεια της αφήγησης κάνει ακόμη πιο αισθητή την έκταση που θα πάρει ο στεναγμός τους.

Στο And the children of Israel sigh’d, η ένδειξη Largo, η Ντο ελάσσονα και το μέτρο 6/4 δημιουργούν πλατιές φράσεις, μέσα στις οποίες η ανακούφιση φαίνεται να αναβάλλεται. Η σολιστική άλτο εισάγει τη θλίψη, και η χορωδία την παραλαμβάνει σε μεγαλύτερη κλίμακα. Οι διαδοχικές είσοδοι και οι αρμονικές τριβές κρατούν ενεργή τη λέξη του στεναγμού, ώστε να ακουστεί ως συνεχιζόμενη ανθρώπινη κατάσταση. Εκεί όπου το ρετσιτατίβο είχε δώσει γρήγορα την πληροφορία, η χορωδιακή μουσική επιμένει: ο χρόνος της διήγησης παραχωρεί τη θέση του στον χρόνο της δοκιμασίας.

Το Then sent he Moses στρέφει ξανά τη μουσική προς το γεγονός. Η αποστολή του Μωυσή εισάγει την επέμβαση, και στο They loathed to drink of the river τα νερά που έχουν μεταβληθεί σε αίμα προκαλούν απέχθεια. Η επίμονη επεξεργασία των λέξεων δίνει στη χορωδιακή εκφορά έναν χαρακτήρα διαφορετικό από τον προηγούμενο στεναγμό. Η αφήγηση έχει αλλάξει πλευρά: τώρα παρακολουθούμε τις πληγές της Αιγύπτου. Οι αντιδράσεις δεν μένουν σε έναν εξωτερικό περιγραφικό λόγο, καθώς η ίδια η μουσική άρθρωση κάνει αισθητή την αποστροφή.

Η άρια Their land brought forth frogs μικραίνει απότομα τις εκτελεστικές δυνάμεις. Η άλτο, οι δύο γραμμές βιολιών και το continuo δίνουν στη σκηνή έναν πιο ευκίνητο χαρακτήρα. Σε μέτρο 3/4 και με ένδειξη Andante, τα βιολιά κινούνται με άλματα, μικρές διακοπές και κοφτές επανεκκινήσεις. Η αίσθηση της αναπήδησης γεννιέται από τον τρόπο με τον οποίο το μουσικό σχήμα ξεκινά, σταματά και εμφανίζεται ξανά σε άλλη θέση της φράσης. Οι δύο οργανικές γραμμές διατηρούν την κίνηση ακόμη και όταν η φωνή απλώνει τις λέξεις της, αφήνοντας την εικόνα των βατράχων να περιβάλλει την αφήγηση.

Αυτή η ελαφρότητα αποκτά σημασία μέσα στη σειρά των πληγών. Η μουσική χρειάζεται μια διαφορετική κλίμακα και έναν άλλο τρόπο να κινείται, ώστε η κάθε εικόνα να κρατήσει τη δική της ταυτότητα. Η άρια δίνει επίσης στο αυτί μια ανάπαυλα από την πυκνότητα της χορωδίας. Όταν το μεγάλο σύνολο επιστρέψει, η διεύρυνση θα γίνει αμέσως αισθητή.

Στο He spake the word, οι χορωδιακές δηλώσεις ακούγονται με σαφήνεια πάνω από μια ορχήστρα που δραστηριοποιείται αδιάκοπα. Οι γρήγορες κινήσεις των εγχόρδων αποδίδουν την εξάπλωση των εντόμων, με μικρούς φθόγγους που διαδέχονται και περιπλέκουν ο ένας τον άλλο. Η εντύπωση του πολλαπλασιασμού προκύπτει από τη συνεχή δραστηριότητα κάτω και γύρω από τις φωνές. Η χορωδία προσφέρει το λεκτικό σημείο αναφοράς· η συνοδεία κάνει τον χώρο να μοιάζει γεμάτος από κινήσεις που δύσκολα περιορίζονται σε μία μόνο κατεύθυνση.

Η επόμενη πληγή αλλάζει ξανά τη σχέση ανάμεσα στη φωνή και στην ορχήστρα. Στο He gave them hailstones for rain, η χορωδιακή άρθρωση αποκτά κρουστικό βάρος, ενώ τα έγχορδα, τα χάλκινα και τα τύμπανα διευρύνουν την ένταση. Οι επαναλήψεις της φράσης ακούγονται σαν αλλεπάλληλες προσκρούσεις. Πάνω στις λέξεις για τη φωτιά, η γρήγορη κίνηση προσθέτει ένα ακόμη επίπεδο δραστηριότητας: η μουσική περιέχει συγχρόνως το βάρος του πλήγματος και την ταχύτητα όσων εξαπλώνονται. Η κορύφωση προέρχεται από τη σύμπτωση αυτών των διαφορετικών ενεργειών.

Έπειτα η ορμή κόβεται. Το He sent a thick darkness αναπτύσσεται με ένδειξη Largo, παρατεταμένους φθόγγους και αργές, χρωματικά επιβαρυμένες αρμονικές μεταβολές. Μετά τις κινήσεις του χαλαζιού, η διάρκεια μιας συγχορδίας αποκτά σχεδόν υλικό βάρος. Οι φωνές μένουν μέσα στην αρμονία και η φράση δυσκολεύεται να βρει την προηγούμενη καθαρή φορά της. Η σκοτεινιά μπορεί να ακουστεί ως απώλεια προσανατολισμού: οι μεταβολές συνεχίζονται, αλλά δεν προσφέρουν την αίσθηση ότι ο χρόνος ανοίγεται προς τα εμπρός.

Η μουσική εικονογράφηση έχει εδώ εγκαταλείψει την ταχύτητα. Η αργή αρμονική κίνηση αρκεί για να μεταβάλει την εμπειρία του ακροατή, που περιμένει μέσα σε μια πυκνή, βαριά ηχητική κατάσταση. Η θέση αυτής της σκηνής ανάμεσα στο χαλάζι και στο πλήγμα των πρωτοτόκων δίνει στην αναμονή δραματική βαρύτητα. Η ακινησία προετοιμάζει μια νέα, πιο οριστική βία.

Με την ένδειξη A tempo giusto e staccato, το He smote all the firstborn of Egypt επαναφέρει τον μετρημένο παλμό και την απότομη άρθρωση. Οι κοφτές οργανικές επιθέσεις και οι μιμητικές χορωδιακές είσοδοι κάνουν το ίδιο πλήγμα να εμφανίζεται διαδοχικά μέσα στο σύνολο. Κάθε νέα φωνή προσθέτει τη δήλωσή της, ενώ η αποκομμένη κίνηση αποφεύγει την αίσθηση μιας ομαλής συνέχειας. Η αφήγηση προχωρεί πλέον σε ένα ανεπανόρθωτο γεγονός, και ο ήχος χρειάζεται να του δώσει σαφή όρια.

Από αυτή τη θέση, η εμφάνιση του But as for his people αλλάζει την ανθρώπινη προοπτική. Η εικόνα του ποιμνίου που οδηγείται με ασφάλεια φέρνει ηπιότερο βηματισμό, πιο εύκαμπτες φράσεις και διαφορετικό οργανικό χρώμα. Στην έκδοση Carus, τα φλάουτα που προβλέπονται σε αυτή την ενότητα συμβάλλουν στη διαφοροποίηση του ήχου. Η ανακούφιση προκύπτει από τη δυνατότητα της μουσικής να προχωρεί πλέον με συνέχεια, χωρίς τις προηγούμενες αλλεπάλληλες προσβολές. Το έργο δίνει χώρο σε εκείνους που προστατεύονται, αφού έχει παραμείνει για ώρα στις εικόνες της καταστροφής.

Το Egypt was glad when they departed φέρνει την κίνηση της αναχώρησης. Η ενότητα της Ερυθράς Θάλασσας χρειάζεται στη συνέχεια να συνδέσει μια επιταγή με δύο εντελώς διαφορετικές εκβάσεις. Το He rebuked the Red Sea έχει αυστηρό χαρακτήρα, σαν η μουσική να συγκεντρώνει τη δύναμή της πριν ανοίξει τον δρόμο. Στο He led them through the deep, οι διαδοχικές αντιστικτικές είσοδοι μεταφέρουν την πορεία από τη μία φωνή στην άλλη. Η γραφή αποκτά την αίσθηση οργανωμένης διέλευσης: κάθε γραμμή προχωρεί μέσα σε ένα κοινό πεδίο, ενώ οι υπόλοιπες διατηρούν ενεργή την κίνηση.

Στο But the waters overwhelmed their enemies, η κίνηση αλλάζει κατεύθυνση και βάρος. Οι γρήγορες οργανικές και φωνητικές αντιδράσεις συμπυκνώνουν την καταστροφή των διωκτών. Μέσα στην ίδια ακολουθία, η θάλασσα έχει γίνει δρόμος για τους μεν και δύναμη που καλύπτει τους δε. Η μουσική συνδέει τις δύο όψεις της, επιτρέποντας στην αφήγηση να ολοκληρωθεί χωρίς να χρειαστεί σκηνική αναπαράσταση του θαύματος.

Στο And Israel saw that great work και στο And believed the Lord, η προσοχή μεταφέρεται από όσα συμβαίνουν σε εκείνους που τα αναγνωρίζουν. Η κοινότητα αποκρίνεται στη σωτηρία της, και η χορωδιακή επεξεργασία δίνει έκταση σε αυτή την ανταπόκριση. Έτσι η Έξοδος φτάνει σε ένα όριο όπου η ιστορία μπορεί να αλλάξει τρόπο εκφοράς. Το επόμενο μέρος θα ξαναπιάσει τα ίδια γεγονότα μέσα στον ύμνο.

Γ΄ μέρος — Η Ωδή του Μωυσή: η ιστορία μετατρέπεται σε ύμνο

Η Ωδή του Μωυσή ακολουθεί το δέκατο πέμπτο κεφάλαιο της Εξόδου. Η διάβαση έχει ήδη συντελεστεί και η διήγηση επιστρέφει σε αυτήν από τη θέση εκείνων που σώθηκαν. Οι λέξεις ανακαλούν τη θάλασσα, την καταδίωξη και την καταστροφή του εχθρού, ενώ σταδιακά ανοίγονται προς την ασφαλή εγκατάσταση του λαού και τη διαρκή βασιλεία του Θεού. Η μουσική χρειάζεται επομένως να κρατήσει μαζί την ανάμνηση και την προσδοκία. Η έκταση του μέρους επιτρέπει σε αυτές τις δύο κατευθύνσεις να αναπτυχθούν μέσα σε μια δοξολογία με πολλές εσωτερικές αποχρώσεις.

Το Moses and the children of Israel και το I will sing unto the Lord ανοίγουν με τη σταθερότητα μιας δημόσιας διακήρυξης. Η Ντο μείζονα, το δίσημο πλαίσιο και οι δύο χορωδίες προσφέρουν σαφή προσανατολισμό. Η μουσική διατηρεί την ισχύ της κοινής εκφοράς, αλλά αφήνει τις λέξεις του θριάμβου να αναπτυχθούν και σε πιο κινητικές γραμμές. Ο ακροατής ακούει τη διαφορά ανάμεσα στη στιγμή όπου το σύνολο δηλώνει κάτι μαζί και στη στιγμή όπου οι φωνές αρχίζουν να επεξεργάζονται ανεξάρτητα την ίδια ιδέα. Η χαρά αποκτά εσωτερική κίνηση, χωρίς να χάνει τη συνοχή της.

Το ντουέτο The Lord is my strength μεταφέρει αυτή τη χαρά σε μικρότερη κλίμακα. Οι δύο σοπράνο ανταλλάσσουν και συνδέουν φράσεις με συγγενικό χρώμα, διατηρώντας την προσωπική αμεσότητα του βιβλικού λόγου. Μια φωνή μπορεί να συνεχίσει εκεί όπου η άλλη αναπνέει, και η συνάντησή τους αποκτά διαφορετική ποιότητα από την κοινή εκφορά μιας ολόκληρης χορωδίας. Μέσα στη μεγάλη αρχιτεκτονική του ύμνου, αυτή η μικρή σχέση προσφέρει οικειότητα· επιτρέπει στην ευχαριστία να ακουστεί σαν λόγος που μοιράζονται δύο πρόσωπα.

Η επιστροφή της χορωδίας στο He is my God φέρνει ξανά βάρος και επισημότητα. Στο And I will exalt Him, η μιμητική κίνηση απλώνει την εξύμνηση σε μεγαλύτερη διάρκεια. Η ίδια φράση συνεχίζει να εμφανίζεται, ενώ προηγούμενες είσοδοι εξακολουθούν να ακούγονται. Η αλλαγή της υφής μεταφέρει τη μουσική από τη συγκεντρωμένη αναγνώριση σε μια πιο ενεργή, συνεχόμενη προσφορά ύμνου. Η αντίστιξη γίνεται τρόπος να παρατείνεται ο λόγος, καθώς κάθε φωνή τον παραλαμβάνει και τον συνεχίζει.

Στο The Lord is a man of war, οι δύο μπάσοι μεταβάλλουν το χρώμα αποφασιστικά. Η Ρε μείζονα, η ένδειξη Andante allegro και η δραστήρια οργανική εισαγωγή δίνουν στην εικόνα της ισχύος σαφή άρθρωση. Οι δύο χαμηλές φωνές ανταλλάσσουν υλικό και συναντιούνται σε κοινές διατυπώσεις, συνδυάζοντας το βάρος του ήχου τους με την κινητικότητα της φράσης. Καθώς το κείμενο στρέφεται προς τα άρματα και τον στρατό του Φαραώ, η μουσική διατηρεί την ενεργητικότητα της αφήγησης μέσα στον ήδη καθορισμένο ευχαριστήριο χώρο. Το μικρότερο σύνολο επιτρέπει στις λέξεις να πάρουν συγκεκριμένο χαρακτήρα πριν η χορωδία επαναφέρει τη μεγαλύτερη κλίμακα.

Με το The depths have covered them, η Ωδή επιστρέφει στην εικόνα του νερού που καλύπτει. Οι κατευθύνσεις των φράσεων και οι μεταβολές της πυκνότητας κάνουν την ανάμνηση της καταστροφής να παραμένει ενεργή μέσα στον ύμνο. Στο Thy right hand, O Lord, η δύναμη εκφράζεται μέσα από τις διαδοχικές χορωδιακές εισόδους και τη διαπλοκή των γραμμών. Οι συνδεδεμένες ενότητες που ακολουθούν αλλάζουν γρήγορα τρόπο εκφοράς, ώστε η δοξολογία να περιλαμβάνει την επισημότητα, την ορμή και την αιφνίδια συντόμευση της φράσης. Η μουσική ποικιλία ακολουθεί τις μεταβολές του κειμένου, διατηρώντας τον μεγάλο ύμνο σε διαρκή εξέλιξη.

Στο And with the blast of thy nostrils, η κινητική συνοδεία δίνει ξανά στη φύση παρουσία μέσα στη μουσική. Η αναφορά στον άνεμο και στα νερά προετοιμάζει την αντιπαράθεση των δύο επόμενων αριών. Στο The enemy said, ο τενόρος εκφέρει την πρόθεση της καταδίωξης και της λείας με σύντομες λεκτικές μονάδες, επαναλήψεις και γρήγορη δραστηριότητα των βιολιών. Η βιασύνη του λόγου μπορεί να ακουστεί ως αυτοπεποίθηση: τα σχέδια του εχθρού εμφανίζονται το ένα μετά το άλλο, χωρίς χρόνο για αμφιβολία.

Η άρια της σοπράνο Thou didst blow with the wind στρέφει την αφήγηση προς την απάντηση. Η αλλαγή φωνητικού χρώματος και φραστικής διαφοροποιεί αμέσως την προοπτική, ενώ η συνοδεία διατηρεί την κινητικότητα που χρειάζεται η αναφορά στον άνεμο. Το σχέδιο που είχε εκτεθεί τόσο δραστήρια ακυρώνεται. Οι δύο άριες προσφέρουν ένα συμπυκνωμένο δράμα μέσα στην Ωδή, με διαφορετικές φωνές να μεταφέρουν την ανθρώπινη πρόθεση και τη δύναμη που την ανατρέπει. Ο τενόρος και η σοπράνο υπηρετούν αυτές τις στιγμιαίες θέσεις της διήγησης, χωρίς να μετατρέπονται σε σταθερούς οπερατικούς χαρακτήρες.

Η ερώτηση Who is like unto Thee συγκεντρώνει και πάλι το σύνολο σε επίσημη εκφορά. Μετά την κινητικότητα των αριών, οι λέξεις αποκτούν χώρο για να σταθούν. Το The earth swallowed them συντομεύει απότομα την επιστροφή στη δράση, πριν το ντουέτο Thou in thy mercy μεταφέρει την προσοχή στην καθοδήγηση του λαού. Η άλτο και ο τενόρος συνδέουν τις φράσεις τους σε μια πιο ήπια σχέση, όπου η συγγένεια με το ποιμενικό επεισόδιο της Εξόδου γίνεται κυρίως νοηματικά αισθητή. Η προστασία επανέρχεται ανάμεσα στις περιγραφές της ισχύος και επιτρέπει στον ύμνο να στραφεί προς το μέλλον.

Το The people shall hear διευρύνει τη διήγηση προς τους λαούς που πληροφορούνται όσα συνέβησαν. Η μουσική διαφοροποιεί την κίνηση πάνω στις αναφορές του φόβου και της ακινησίας, κάνοντας την είδηση να αποκτά συνέπειες πέρα από εκείνους που έζησαν τη διάβαση. Η χορωδιακή έκταση δίνει χώρο σε αυτές τις αντιδράσεις, πριν η άρια Thou shalt bring them in αποσύρει την προσοχή από τους άλλους λαούς και τη φέρει πάλι στην προσδοκία των Ισραηλιτών.

Εδώ η άλτο, η Λα μείζονα και το μέτρο 3/8 προσφέρουν μια από τις πιο ήπιες αναπνοές της Ωδής. Η ένδειξη Largo e mezzo piano και οι δεμένες κινήσεις των βιολιών αφήνουν τη φράση να εξελιχθεί με απαλότητα. Η υπόσχεση ασφαλούς εγκατάστασης αποκτά δικό της χρόνο: η μουσική μπορεί να παραμείνει σε όσα αναμένονται, αφού έχει ήδη δώσει τόση έκταση στη δοκιμασία. Η αλλαγή της τονικής περιοχής συμβάλλει στην αίσθηση ότι ανοίγεται ένας διαφορετικός χώρος, μακριά από την πίεση της καταδίωξης. Η γαλήνη αυτής της στιγμής κάνει την τελική χορωδιακή επιστροφή ακόμη πιο αισθητή.

Το The Lord shall reign for ever and ever επαναφέρει τη δημόσια διακήρυξη, και τα σύντομα ρετσιτατίβα που μνημονεύουν τη διάβαση και τη Μαριάμ οδηγούν στο Sing ye to the Lord. Η Ντο μείζονα και το υλικό της αρχικής ευχαριστήριας μουσικής δίνουν αναγνωρίσιμο πλαίσιο στο τέλος. Η σοπράνο εισάγει την πρόσκληση και η χορωδία την παραλαμβάνει σε μεγαλύτερη έκταση. Η σχέση ανάμεσα στο αρχικό I will sing και στο τελικό Sing ye αποκτά ιδιαίτερη σημασία: η πρόθεση του ύμνου έχει γίνει πρόσκληση προς τους άλλους. Μετά τις άριες, τα ντουέτα και τις μεταβολές της χορωδιακής υφής, η επιστροφή ακούγεται εμπλουτισμένη από όσα μεσολάβησαν· ο κοινός ήχος περιλαμβάνει πλέον και τη μνήμη της πορείας που τον οδήγησε εδώ.

Η διπλή χορωδία ως μουσική αρχιτεκτονική

Η διπλή χορωδία δίνει στον Χέντελ δύο πλήρεις ομάδες σοπράνο, άλτο, τενόρων και μπάσων. Η δυνατότητα αυτή αφορά τις σχέσεις ανάμεσα στις φωνές όσο και το μέγεθος του ήχου. Οι ομάδες μπορούν να ανταλλάσσουν φράσεις, να αναπτύσσουν οκτώ ανεξάρτητες γραμμές ή να ενώνουν τις ομοειδείς φωνές τους σε πιο συμπαγή γραφή. Το αυτί αναγνωρίζει τις διαφορετικές καταστάσεις από τον τρόπο με τον οποίο αρχίζει και συνεχίζεται μια ιδέα: άλλοτε η απάντηση έρχεται αφού ακουστεί η πρώτη δήλωση και άλλοτε εμφανίζεται πριν εκείνη ολοκληρωθεί.

Στην αντιφωνική ανταλλαγή, η διαδοχή προσφέρει σαφήνεια. Μια φράση περνά από την πρώτη ομάδα στη δεύτερη, αλλάζοντας θέση μέσα στο ηχητικό σύνολο. Στην πολυφωνική επικάλυψη, η ίδια ιδέα αποκτά περισσότερη εσωτερική κίνηση, επειδή οι είσοδοι βρίσκονται σε διαφορετικά σημεία της εξέλιξής τους. Ο ακροατής χρειάζεται να αναγνωρίσει την αρχή μιας νέας γραμμής, ενώ άλλες συνεχίζουν ήδη. Όταν οι φωνές συμπίπτουν σε κοινή, συγχορδιακή εκφορά, η διάχυτη δραστηριότητα συγκεντρώνεται· η λέξη φτάνει με το βάρος του συνόλου.

Αυτές οι μεταβολές εξηγούν γιατί η χορωδία μπορεί να υπηρετεί τόσο διαφορετικές εμπειρίες. Ο στεναγμός χρειάζεται διάρκεια και αναβολή της ανακούφισης, η επιταγή σαφή άρθρωση, η δοξολογία χώρο για συνεχιζόμενη ανάπτυξη. Οι τρόποι γραφής παραμένουν οι ίδιοι ως τεχνικές δυνατότητες, αλλά η θέση τους στην αφήγηση και η σχέση τους με τις λέξεις μεταβάλλουν το αποτέλεσμα. Η διπλή χορωδία προσφέρει ένα πλούσιο πεδίο αλλαγών μέσα σε έναν φαινομενικά ενιαίο πρωταγωνιστή.

Η εκτέλεση χρειάζεται να διατηρεί ευδιάκριτες αυτές τις σχέσεις. Τα σύμφωνα, η κοινή αρχή των φράσεων και η ισορροπία των εσωτερικών φωνών επιτρέπουν στις μιμητικές εισόδους να παραμένουν ακουστές στις πυκνές στιγμές. Η ηχητική δύναμη αποκτά μεγαλύτερη δραστικότητα όταν ο ακροατής μπορεί να καταλάβει πώς σχηματίζεται. Αντίστοιχα, μια πιο ήπια φράση χρειάζεται επαρκή συνέχεια για να μη χάσει την κατεύθυνσή της. Η επιλογή του τέμπο, η άρθρωση και η ακουστική του χώρου επηρεάζουν τη σχέση ανάμεσα στη λεπτομέρεια και στη συνολική εντύπωση.

Η ορχήστρα διαμορφώνει αυτή την ισορροπία μαζί με τις φωνές. Τα έγχορδα μπορούν να διατηρούν γρήγορη, ανεξάρτητη κίνηση γύρω από μια σχετικά σταθερή χορωδιακή δήλωση, ενώ τα πνευστά αλλάζουν το χρώμα ή ενισχύουν συγκεκριμένες γραμμές. Τα χάλκινα και τα τύμπανα διευρύνουν το βάρος ορισμένων κορυφώσεων· το continuo κρατά ενεργό το αρμονικό στήριγμα με διαφορετική παρουσία στα ρετσιτατίβα, στις άριες και στις χορωδίες. Η συνοδεία συμμετέχει στη δραματική προοπτική, όπως γίνεται ιδιαίτερα αισθητό όταν η αδιάκοπη δραστηριότητα των εντόμων παραχωρεί τη θέση της στην αργή αρμονία της σκοτεινιάς.

Η διάταξη των δύο χορωδιών δεν καθορίζει από μόνη της τον αριθμό των τραγουδιστών. Ένα μικρότερο σύνολο μπορεί να κάνει καθαρές τις ανταλλαγές και τις οκτώ γραμμές, ενώ μεγαλύτερες δυνάμεις μπορούν να προσφέρουν διαφορετικό βάρος στις κοινές εκφορές. Οι ιστορικές μορφές, οι εκδόσεις και οι ενδείξεις για το continuo χρειάζονται επίσης προσοχή, καθώς δεν παρουσιάζουν όλες ακριβώς τις ίδιες εκτελεστικές προϋποθέσεις. Το έργο επιτρέπει διαφορετικές κλίμακες ήχου, αρκεί η κάθε επιλογή να κρατά ενεργές τις σχέσεις που έχουν γραφτεί μέσα στη μουσική.

Μουσική εικονογράφηση και επεξεργασία προϋπάρχοντος υλικού

Οι πληγές προσφέρουν τις πιο άμεσα αναγνωρίσιμες εικόνες του έργου. Η αναπήδηση των βατράχων, η διάχυτη δραστηριότητα των εντόμων, οι κρούσεις του χαλαζιού και η βραδύτητα της σκοτεινιάς αντιστοιχούν σε διαφορετικούς τρόπους οργάνωσης του ήχου. Η μουσική εικονογράφηση περιλαμβάνει τα όργανα, τη χορωδιακή άρθρωση και την αρμονία. Μπορεί να προκύψει από μια μικρή κίνηση των βιολιών, από τη σύμπτωση πολλών φωνών σε μια λέξη ή από μια συγχορδία που παραμένει περισσότερο απ’ όσο μας είχε προετοιμάσει η προηγούμενη ροή.

Στη φωνητική γραφή, ιδιαίτερη σημασία έχουν τα μελίσματα, όπου μία συλλαβή απλώνεται σε πολλούς φθόγγους. Η λέξη αποκτά μεγαλύτερη διάρκεια και κίνηση, ενώ η άρθρωσή της μεταφέρεται μέσα στη μελωδία. Σε άλλες θέσεις, η σύντομη κοινή εκφορά συγκεντρώνει την προσοχή στο πλήγμα ή στην επιταγή. Η εναλλαγή δεν είναι διακοσμητική: μεταβάλλει τη σχέση ανάμεσα στον λόγο που πληροφορεί και στον ήχο που μας επιτρέπει να παραμείνουμε πάνω στην εικόνα.

Η δύναμη των επιμέρους σκηνών εξαρτάται επίσης από τη θέση τους. Το χαλάζι και η σκοτεινιά ακούγονται διαφορετικά όταν τα αντιλαμβανόμαστε ως διαδοχικές μεταβολές του ίδιου μουσικού χρόνου. Η ήπια καθοδήγηση του ποιμνίου προσφέρει έναν ανθρώπινο προσανατολισμό μετά τις σκηνές της καταστροφής. Η διήγηση επιλέγει και συναρμόζει βιβλικά χωρία, αντί να μελοποιεί με τη σειρά και τις δέκα πληγές. Οι αντιθέσεις της υπηρετούν αυτή την επιλογή: η κάθε σκηνή προσθέτει μια νέα κατάσταση στην πορεία από τη δουλεία προς τη σωτηρία.

Παράλληλα με τη ζωηρή εικονογράφηση, ο Χέντελ εργάζεται με μουσική που έχει ήδη υπάρξει σε άλλες συνθέσεις. Η μεταφορά του επιτάφιου ύμνου στο πρώτο μέρος αποτελεί την πιο εμφανή περίπτωση, ενώ η έρευνα έχει εντοπίσει δάνεια και από έργα άλλων δημιουργών, ανάμεσά τους το Magnificat του Dionigi Erba. Το προϋπάρχον υλικό εισέρχεται σε μια νέα διάταξη λέξεων, φωνών και οργάνων. Η προέλευση βοηθά να κατανοήσουμε τη δημιουργία του έργου· η ανάλυση χρειάζεται επίσης να παρακολουθήσει τι συμβαίνει όταν αυτό το υλικό τοποθετείται σε διαφορετική σχέση με όσα προηγούνται και όσα ακολουθούν.

Στον θρήνο, η νέα λειτουργία γίνεται ιδιαίτερα σαφής. Η βασιλική επικήδεια μουσική αποκτά θέση στην ιστορία του Ιωσήφ, και η μνήμη του ευεργέτη συνδέεται με την κατοπινή καταπίεση. Το μουσικό κείμενο διατηρεί την τελετουργική του βαρύτητα, αλλά η αφήγηση γύρω του έχει αλλάξει. Η ακρόαση περιλαμβάνει πλέον την προσδοκία της Εξόδου, ακόμη κι αν η κοινότητα παραμένει προσωρινά στον χρόνο του πένθους.

Η συνοχή του ορατορίου επομένως σχηματίζεται και από τις νέες σχέσεις του υλικού. Τα μεμονωμένα επεισόδια μπορούν να διατηρούν δική τους ταυτότητα, ενώ η διαδοχή τους συνδέει αντίθετες κινήσεις και διαφορετικές κλίμακες φωνών. Η αλλαγή κειμένου, η κατανομή των δυνάμεων και η θέση ενός αριθμού μεταβάλλουν όσα ακούμε μέσα του. Στο τέλος, η επιστροφή της ευχαριστήριας μουσικής της Ωδής παρέχει έναν ακόμη δεσμό, αναγνωρίσιμο με το αυτί, μέσα σε ένα έργο που έχει περάσει από τόσες διαφορετικές εικόνες.

---

🪶 Από τη ζωή του έργου

Μια χορωδία μέσα σε έναν κύλινδρο

Όταν ο Ισραήλ στην Αίγυπτο ακούστηκε για πρώτη φορά στο Λονδίνο, στις 4 Απριλίου 1739, η μεγάλη παρουσία της χορωδίας δεν αρκούσε για να εξασφαλίσει την αποδοχή του. Η μουσική ζητούσε από το κοινό του King’s Theatre να παραμείνει για πολλή ώρα μέσα σε έναν συλλογικό λόγο, με σχετικά λίγες σολιστικές ανάσες. Στις επόμενες παραστάσεις ο Χέντελ παρενέβη στη μορφή, προσθέτοντας άριες και συντομεύοντας χορωδιακά τμήματα. Το έργο είχε ήδη αρχίσει να αλλάζει καθώς αναζητούσε τη θέση του μπροστά στους ακροατές του.

Με το πέρασμα του χρόνου, η σχέση αυτή μεταβλήθηκε. Η χορωδιακή παράδοση του δέκατου ένατου αιώνα έδωσε στον Ισραήλ στην Αίγυπτο μια διαφορετική δημόσια ζωή, σε συναυλίες και φεστιβάλ με πολύ μεγάλες δυνάμεις. Οι εκτελέσεις μπορούσαν να συγκεντρώνουν το βάρος τους σε εκείνο ακριβώς το στοιχείο που είχε δυσκολέψει την πρώτη υποδοχή: στη διάρκεια και στην ποικιλία της κοινής φωνής. Η κλίμακα άλλαζε, μαζί με την ακουστική και τις προσδοκίες του κοινού. Η μουσική του Χέντελ περνούσε από το λονδρέζικο θέατρο σε μια μεταγενέστερη κουλτούρα δημόσιας χορωδιακής συνάντησης.

Μέσα σε αυτή τη διαδρομή, στις 29 Ιουνίου 1888, το έργο εκτελέστηκε στο Crystal Palace υπό τη διεύθυνση του August Manns. Εκεί ο George Gouraud, εκπρόσωπος του Thomas Edison, επιχείρησε να συγκρατήσει ένα μέρος του ήχου με φωνογράφο. Η συναυλία ανήκε στον κόσμο των μεγάλων χορωδιακών εκτελέσεων· η καταγραφή της άνοιγε τη δυνατότητα να ακουστεί κάτι από αυτήν όταν οι τραγουδιστές και το ακροατήριο θα είχαν φύγει. Μια μικρή συσκευή επιχειρούσε να διατηρήσει το ίχνος μιας μουσικής που είχε αποκτήσει εντυπωσιακή δημόσια κλίμακα.

Το απόσπασμα καταγράφηκε σε κύλινδρο παραφίνης. Στη σημείωση που τον συνοδεύει αναφέρονται τέσσερις χιλιάδες φωνές και απόσταση μεγαλύτερη από εκατό γιάρδες από τον φωνογράφο. Οι αριθμοί αυτοί μεταφέρουν την περιγραφή του ιστορικού τεκμηρίου· η ηχογράφηση δεν επιτρέπει από μόνη της ακριβή καταμέτρηση των εκτελεστών. Η σημείωση, πάντως, φέρνει κοντά δύο πολύ διαφορετικές κλίμακες: το πλήθος που τραγουδά και τον μικρό υλικό φορέα όπου επιχειρείται να αποτυπωθεί ο κοινός του ήχος.

Για την παρτιτούρα, η μεγάλη χορωδία εξακολουθεί να αποτελείται από διαφορετικές γραμμές. Για τον φωνογράφο, η εκτέλεση φτάνει ως ήχος από μια συγκεκριμένη απόσταση, με τα όρια που θέτει η καταγραφή. Αυτή η διαφορά παραμένει αισθητή στο σωζόμενο απόσπασμα. Η μουσική αναδύεται μέσα από τον θόρυβο και δύσκολα προσφέρει τη διαφάνεια που θα χρειαζόταν μια λεπτομερής κρίση για την ισορροπία των φωνών. Κι όμως, η παρουσία της είναι αρκετή για να μεταβάλει τη σχέση μας με εκείνη τη συναυλία. Η ημερομηνία και τα ονόματα αποκτούν ακουστική συνέχεια: δίπλα στη γραπτή πληροφορία υπάρχει πλέον κάτι που μπορεί ακόμη να ακουστεί.

Ο κύλινδρος σώζεται σήμερα στο Thomas Edison National Historical Park, με αριθμό καταλόγου E-2440-20, και το απόσπασμά του διατίθεται στην ψηφιακή παρουσίαση των πρώιμων ηχογραφήσεων του ιδρύματος. Ανήκει στα πολύ παλιά σωζόμενα ίχνη μουσικής καταγραφής. Η σημασία του γίνεται ιδιαίτερα απτή όταν σκεφτούμε τη διαδρομή της συγκεκριμένης σύνθεσης: μια μουσική του δέκατου όγδοου αιώνα, σε εκτέλεση του δέκατου ένατου, φτάνει σε εμάς μέσα από έναν φορέα που διατήρησε ένα μέρος μιας πραγματικής συναυλιακής στιγμής.

Η καταγραφή αφήνει πολλά έξω από το άκουσμα. Η καθαρότητα των εσωτερικών φωνών, οι λεπτές αλλαγές της άρθρωσης και η σχέση ανάμεσα στις χορωδίες δεν μπορούν να ανακτηθούν με την ευκολία μιας σημερινής ηχογράφησης. Αυτή η ατέλεια περιορίζει όσα μπορούμε να συμπεράνουμε για την εκτέλεση, ενώ ταυτόχρονα κάνει πιο αισθητή την αξία της επιβίωσής της. Ένα μέρος του ήχου εκείνης της ημέρας παρέμεινε διαθέσιμο, παρότι οι άνθρωποι που το δημιούργησαν ανήκουν πια σε μια μακρινή εποχή.

Όταν επιστρέφουμε από τον κύλινδρο στη σημερινή ακρόαση, η διαύγεια της χορωδιακής γραφής αποκτά ένα πρόσθετο βάρος. Μπορούμε να ξεχωρίσουμε τη φωνή που ξεκινά, την απάντηση που έρχεται και τη στιγμή όπου οι γραμμές συναντιούνται. Το μακρινό τεκμήριο διατηρεί κάτι από την παρουσία του πλήθους· η μουσική, καθώς ακούγεται ξανά καθαρά, μας επιτρέπει να πλησιάσουμε τις αναπνοές από τις οποίες σχηματίζεται. Η χορωδία του Χέντελ ανακτά τότε τις εσωτερικές της αποστάσεις, και ο κοινός ήχος γίνεται πάλι μια συνάντηση διακριτών φωνών.

---

🎧 Οδηγός Ακρόασης

Η πρώτη ακρόαση αποκτά σαφέστερη αφετηρία όταν είναι γνωστή η εκδοχή του έργου. Αν ακούγεται ο θρήνος για τον Ιωσήφ, η μουσική ξεκινά από τη μνήμη μιας απώλειας. Αν η πρώτη φράση είναι το Now there arose a new king, η ακρόαση μπαίνει απευθείας στην Έξοδο. Η διαφορά εξηγεί τις μεγάλες αποκλίσεις διάρκειας ανάμεσα σε εκτελέσεις και αλλάζει το πλαίσιο μέσα στο οποίο ακούγεται ο πρώτος στεναγμός. Στην τρίμερη μορφή, οι επιστροφές του How is the mighty fall’n προσφέρουν ένα χρήσιμο σημείο επαναφοράς μέσα στη συνεχή χορωδιακή ακολουθία του θρήνου.

Στην Έξοδο, ο πλατύς χρόνος του And the children of Israel sigh’d δίνει το πρώτο ισχυρό ακουστικό στήριγμα. Οι είσοδοι των φωνών παρατείνουν την εμπειρία της δοκιμασίας, πριν η αφήγηση αλλάξει κατεύθυνση. Η άρια των βατράχων προσφέρει ένα πολύ διαφορετικό είδος κίνησης: τα μικρά άλματα και οι επανεκκινήσεις των βιολιών παραμένουν ακουστά γύρω από τη φωνή της άλτο. Στο He spake the word, η παρακολούθηση των εγχόρδων κάτω από τις χορωδιακές δηλώσεις κάνει ευδιάκριτη τη δραστηριότητα που δημιουργεί την εικόνα των εντόμων.

Η διαδοχή χαλαζιού και σκοτεινιάς είναι από τα καθαρότερα σημεία για την αναγνώριση της δραματικής λειτουργίας του χρόνου. Μετά τις κρούσεις και τη γρήγορη κίνηση, η μουσική παραμένει πάνω σε αργές αρμονικές μεταβολές. Ο ακροατής μπορεί να αναγνωρίσει την αλλαγή ακόμη και χωρίς να γνωρίζει τις λέξεις: η ίδια η δυνατότητα της φράσης να προχωρήσει έχει μεταβληθεί. Η ήπια καθοδήγηση στο But as for his people προσφέρει έπειτα μια άλλη κατεύθυνση, με μεγαλύτερη συνέχεια και ανακούφιση.

Στη θάλασσα, η επιταγή, η διέλευση και η κάλυψη των εχθρών οργανώνουν τρεις διαφορετικές κινήσεις μέσα στην ίδια αφηγηματική ενότητα. Η διάκριση αυτή βοηθά να παρακολουθηθεί η αλλαγή από το φυσικό γεγονός προς την ανταπόκριση της κοινότητας στο τέλος της Εξόδου. Όταν αρχίζει η Ωδή, η μουσική βρίσκεται ήδη στη θέση της ανάμνησης και της ευχαριστίας.

Τα ντουέτα της Ωδής προσφέρουν ευδιάκριτες αλλαγές φωνητικού χρώματος. Οι δύο σοπράνο του The Lord is my strength, οι δύο μπάσοι του The Lord is a man of war και η άλτο με τον τενόρο του Thou in thy mercy διαμορφώνουν διαφορετικές σχέσεις ανάμεσα στις φράσεις. Σε μια επόμενη ακρόαση, η μετάβαση από αυτά τα μικρότερα σύνολα προς τη διπλή χορωδία μπορεί να γίνει ο κύριος άξονας παρακολούθησης: η αρχή κάθε νέας εισόδου, η επικάλυψη των γραμμών και η συγκέντρωσή τους σε κοινή εκφορά. Η επιστροφή της αρχικής ευχαριστήριας μουσικής στο τέλος δίνει το τελευταίο αναγνωρίσιμο στήριγμα, αφού το αυτί έχει περάσει μέσα από πολλές διαφορετικές κλίμακες του ίδιου συλλογικού λόγου.

🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις

• Andrew Parrott — Taverner Choir & Players. Η αρχική τρίμερη μορφή επιτρέπει να ακουστεί ο θρήνος ως αφετηρία ολόκληρης της ιστορίας, πριν από τη δουλεία και τη σωτηρία. Η προσέγγιση προσφέρεται για την παρακολούθηση των χορωδιακών γραμμών και για την κατανόηση του πώς η ευχαριστία στο τέλος αποκτά διαφορετικό βάρος όταν έχει προηγηθεί η μνήμη του Ιωσήφ.
• Stephen Cleobury — Choir of King’s College, Cambridge / Brandenburg Consort. Η αγγλική χορωδιακή παράδοση συναντά εδώ ένα σύνολο ιστορικών οργάνων, με ενδιαφέρον για τη σχέση της φωνητικής συνέχειας και της οργανικής άρθρωσης. Το χρώμα των υψηλών χορωδιακών φωνών προσφέρει ιδιαίτερη εστίαση στις πολυφωνικές ενότητες, όπου η μελωδική γραμμή χρειάζεται να παραμένει ευδιάκριτη μέσα στο σύνολο.
• Julian Wachner — The Choir of Trinity Wall Street / Trinity Baroque Orchestra. Η έκδοση παρουσιάζει την αναθεώρηση του 1756 και περιλαμβάνει χωριστά το αρχικό πρώτο μέρος του 1739. Η συγκριτική ακρόαση των διαφορετικών αρχών φωτίζει την εκτελεστική ιστορία του ορατορίου: η αλλαγή της εισαγωγικής ενότητας μεταβάλλει όσα έχει ήδη βιώσει ο ακροατής όταν φτάνει στην Έξοδο. Η σειρά των περιεχομένων χρειάζεται προσοχή, καθώς ο αρχικός θρήνος παρατίθεται χωριστά.

📚 Περαιτέρω Μελέτη

• Annette Landgraf — Κριτική έκδοση του Israel in Egypt, Hallische Händel-Ausgabe, σειρά I, τόμος 14, Bärenreiter. Προσφέρει τη βασική εκδοτική αφετηρία για τη μελέτη των ιστορικών μορφών του έργου. Ο διαθέσιμος πρόλογος και τα περιεχόμενα της έκδοσης βοηθούν να διακριθούν οι αλλαγές των εκτελέσεων του 1739 από τις εκτενέστερες αναθεωρήσεις του 1756–1757, ώστε οι διαφορετικές μορφές να μη συγχέονται σε μία γενική περιγραφή.
• Clifford Bartlett — Έκδοση του Israel in Egypt, Carus 55.264 και 55.054. Ο συνδυασμός του χωριστά εκδιδόμενου πρώτου μέρους με την παρτιτούρα της Εξόδου και της Ωδής επιτρέπει να ακολουθηθεί η αρχική τρίμερη διαδρομή. Ο πρόλογος στρέφει επίσης την προσοχή στην επαναχρησιμοποίηση μουσικής και στις εκτελεστικές δυνάμεις, δύο ζητήματα που επηρεάζουν ουσιαστικά την κατανόηση και τον ήχο του έργου.
• Donald Burrows — Handel, δεύτερη έκδοση, Oxford University Press, 2012. Η βιογραφική και μουσική επισκόπηση προσφέρει ευρύτερο πλαίσιο για την πορεία από την ιταλική όπερα προς το αγγλικό ορατόριο. Βοηθά να προσεγγιστούν οι επιλογές του Χέντελ μέσα στη συνέχεια της θεατρικής του δραστηριότητας και στη μεταβολή της σχέσης του με το κοινό.
• Ruth Smith — Handel’s Oratorios and Eighteenth-Century Thought, Cambridge University Press, 1995. Μελέτη του πνευματικού και κοινωνικού περιβάλλοντος των ορατορίων. Προσφέρει πλαίσιο για το ενδιαφέρον της εποχής για τη βιβλική ιστορία και τη συλλογική ταυτότητα, χωρίς να επιβάλλει μία μοναδική πολιτική ανάγνωση στο έργο.

🔗 Σχετικά Έργα

• Γκέοργκ Φρίντριχ Χέντελ — Σαούλ, HWV 53: Το γειτονικό χρονικά ορατόριο αναδεικνύει μια διαφορετική ισορροπία ανάμεσα στους ατομικούς χαρακτήρες, στη χορωδία και στην ορχήστρα. Η σύγκριση φωτίζει την ιδιαίτερη δραματουργία του Ισραήλ στην Αίγυπτο.
• Γκέοργκ Φρίντριχ Χέντελ — Μεσσίας, HWV 56: Η συναρμογή βιβλικών κειμένων και η απουσία μιας συμβατικής διαδοχής οπερατικών ρόλων προσφέρουν ουσιαστικό παράλληλο, με διαφορετική όμως σχέση ανάμεσα στην αφήγηση, στον στοχασμό και στη δοξολογία.
• Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ — Κατά Ματθαίον Πάθη, BWV 244: Η χρήση δύο φωνητικών και οργανικών συνόλων επιτρέπει σύγκριση της διπλής χορωδιακής γραφής. Η αφηγηματική λειτουργία του Ευαγγελιστή και οι ρόλοι των προσώπων οργανώνουν εκεί μια διαφορετική σχέση ατόμου και κοινότητας.
• Γιόζεφ Χάιντν — Η Δημιουργία, Hob. XXI:2: Η μουσική εικονογράφηση της φύσης και οι μεγάλες χορωδιακές διακηρύξεις προσφέρουν μεταγενέστερο πεδίο σύγκρισης για τη σχέση περιγραφής και ύμνου.
• Φέλιξ Μέντελσον — Ηλίας, έργο 70: Η βιβλική αφήγηση συναντά την ορχηστρική και χορωδιακή γλώσσα του δέκατου ένατου αιώνα. Το έργο επιτρέπει να εξεταστεί η εξέλιξη του ορατορίου σε μια εποχή ισχυρής δημόσιας χορωδιακής δραστηριότητας.

🎼 Μουσική Σκέψη

Μια φωνή μπορεί να ξεκινήσει μόνη και να βρει τη συνέχειά της σε άλλες. Στον Ισραήλ στην Αίγυπτο, ο στεναγμός μοιάζει να διατηρείται μέσα στην ευχαριστία, σαν ανάμνηση που βρίσκει χώρο στον κοινό ήχο. Οι φωνές τραγουδούν πια μαζί, έχοντας διανύσει τη διαδρομή που τις έφερε ως εδώ.

---

📖 Βιβλιογραφία & Πηγές

Η διάκριση της αρχικής τρίμερης μορφής από τις μεταγενέστερες εκδοχές στηρίχθηκε στους προλόγους των εκδόσεων Landgraf και Bartlett. Η μουσική ανάλυση ακολούθησε την παρτιτούρα της Εξόδου και της Ωδής στην έκδοση Carus, μαζί με το διαθέσιμο δείγμα φωνητικής παρτιτούρας με αναγωγή για πιάνο του αρχικού θρήνου. Οι παρατηρήσεις για την υφή, την άρθρωση και τη δραματική λειτουργία προέρχονται από την ανάγνωση αυτών των μουσικών κειμένων. Για την ιστορία του 1888 χρησιμοποιήθηκε η θεσμική παρουσίαση του σωζόμενου κυλίνδρου από το Thomas Edison National Historical Park.

Παρτιτούρες και κριτικές εκδόσεις

George Frideric Handel, Israel in Egypt, HWV 54, μέρη II–III. Επιμέλεια Clifford Bartlett. Carus 55.054, 2008. Παρτιτούρα, αγγλικός πρόλογος και πίνακας περιεχομένων.

George Frideric Handel, Israel in Egypt, μέρος I / The Ways of Zion do Mourn, HWV 264. Επιμέλεια Clifford Bartlett· αναγωγή για πιάνο Paul Horn. Carus 55.264/03. Διαθέσιμο δείγμα φωνητικής παρτιτούρας και συντομευμένος πρόλογος.

George Frideric Handel, Israel in Egypt: The Versions of the 1739 and 1756–7 Performances. Hallische Händel-Ausgabe, σειρά I, τόμος 14, επιμέλεια Annette Landgraf. Bärenreiter. Χρησιμοποιήθηκαν ο πρόλογος και τα περιεχόμενα της αντίστοιχης φωνητικής έκδοσης BA 4063a, αναγωγή Andreas Köhs· πρόλογος Ιανουαρίου 2004.

Πρωτογενή ιστορικά τεκμήρια

Thomas Edison National Historical Park, Handel Festival: Israel in Egypt — excerpt. Κύλινδρος παραφίνης, E-2440-20. Καταγραφή George Gouraud, διεύθυνση August Manns, Crystal Palace, Λονδίνο, 29 Ιουνίου 1888. Σημείωση που συνοδεύει τον κύλινδρο και ψηφιακή παρουσίαση του τεκμηρίου.

Οι ημερομηνίες του αυτογράφου και οι πληροφορίες των ιστορικών λιμπρέτων τεκμηριώνονται μέσω των κριτικών προλόγων των παραπάνω εκδόσεων.

Ψηφιακές πηγές και δισκογραφική τεκμηρίωση

Carus-Verlag: παρουσίαση του έργου και ψηφιακά δείγματα των εκδόσεων 55.054 και 55.264/03.

Bärenreiter: παρουσίαση της έκδοσης BA 4063 και διαθέσιμος πρόλογος της BA 4063a.

National Park Service, Very Early Recorded Sound: θεσμική καταγραφή του κυλίνδρου του 1888.

Taverner: Handel: Israel in Egypt, δισκογραφική καταχώριση της ηχογράφησης Andrew Parrott / Taverner Choir & Players, 1989, έκδοση EMI Reflexe, 1990.

Michael Chance: δισκογραφική καταχώριση της ηχογράφησης Stephen Cleobury / Choir of King’s College, Cambridge / Brandenburg Consort, με καταγραφή στο King’s College Chapel τον Ιούλιο του 1995.

Musica Omnia: George Frideric Handel: Israel in Egypt, Julian Wachner / The Choir of Trinity Wall Street / Trinity Baroque Orchestra, MO0404, καταγραφή Νοεμβρίου 2010, έκδοση 2012. Χρησιμοποιήθηκε η καταχώριση και η διάρθρωση των περιεχομένων.