Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ: Ορχηστρική Σουίτα αρ. 3 σε Ρε μείζονα, BWV 1068 — πίσω από το περίφημο «Air»

Μπαρόκ ορχήστρα με έγχορδα, όμποε, φυσικές τρομπέτες και τύμπανα σε φωτεινή αίθουσα, για την Τρίτη Ορχηστρική Σουίτα του Μπαχ.
Από την τελετουργική λάμψη της Ouverture στην εσωτερική ανάσα του Air και στην επιστροφή του χορού, η Τρίτη Σουίτα μεταμορφώνει τη Ρε μείζονα σε έναν ολόκληρο ορχηστρικό κόσμο.

Η Τρίτη Ορχηστρική Σουίτα του Μπαχ έγινε παγκοσμίως γνωστή μέσα από ένα μόνο μέρος της — και μάλιστα μέσα από έναν τίτλο που δεν ανήκει στον συνθέτη. Το Air απέκτησε κατά τον 19ο αιώνα μια νέα μορφή και ένα νέο όνομα, το «Air on the G String», που σταδιακά σχεδόν αποσυνδέθηκε από το έργο στο οποίο γεννήθηκε.

Η πραγματική Σουίτα ανοίγει έναν πολύ ευρύτερο ηχητικό κόσμο. Ξεκινά με τελετουργική λαμπρότητα, καθώς τρεις τρομπέτες, τύμπανα και όμποε προσθέτουν το χρώμα τους στη Ρε μείζονα, και συνεχίζεται με χορούς γαλλικής προέλευσης γεμάτους ρυθμική ενέργεια. Ανάμεσα στη δημόσια μεγαλοπρέπεια της Ouverture και στην κίνηση των χορών, το Air δημιουργεί μια ξαφνική εσωτερική παύση.

Αυτή η αντίθεση αποτελεί μία από τις βαθύτερες αρχές συνοχής της BWV 1068. Ο Μπαχ μετακινείται από τη μεγαλοπρέπεια της γαλλικής ouverture στην καθαρότητα μιας τετράφωνης γραφής για έγχορδα και από εκεί σε μια σειρά στιλιζαρισμένων χορών, διατηρώντας σταθερό το τονικό και ρυθμικό νήμα του έργου.

Τον 18ο αιώνα οι γερμανόφωνοι μουσικοί ονόμαζαν συχνότερα ένα τέτοιο έργο Ouverture, από το εκτεταμένο πρώτο μέρος που καθόριζε την ταυτότητα ολόκληρης της σύνθεσης. Ο σημερινός όρος «Ορχηστρική Σουίτα» καθιερώθηκε αργότερα. Το μορφολογικό πρότυπο προέρχεται από τη γαλλική παράδοση που συνδέθηκε ιδιαίτερα με τον Ζαν-Μπατίστ Λυλλύ: μια επιβλητική ouverture ακολουθούμενη από διαδοχή χορών.

Η ακριβής χρονολογία δημιουργίας της Τρίτης Σουίτας δεν μπορεί να αποκατασταθεί με την ασφάλεια που διαθέτουμε για πολλά φωνητικά έργα του Μπαχ. Δεν σώζεται αυτόγραφη συνθετική παρτιτούρα. Η παλαιότερη πηγή είναι υλικό μερών που συνδέεται άμεσα με τον κύκλο του συνθέτη και χρονολογείται περίπου στο 1730–1731. Στην αντιγραφή του συμμετείχαν ο ίδιος ο Μπαχ, ο Καρλ Φίλιπ Εμάνουελ Μπαχ και ο Γιόχαν Λούντβιχ Κρεμπς.

Η σωζόμενη μορφή τοποθετείται έτσι στα πρώτα χρόνια κατά τα οποία ο Μπαχ είχε αναλάβει τη διεύθυνση του Collegium Musicum του Λάιπτσιχ. Το σύνολο, αποτελούμενο από επαγγελματίες και φοιτητές μουσικούς, έδινε τακτικές κοσμικές συναυλίες, μεταξύ άλλων στο καφενείο του Γκότφριντ Τσίμμερμαν. Από το 1729 ο Μπαχ απέκτησε μέσω αυτού ένα πεδίο όπου μπορούσε να παρουσιάζει οργανική μουσική έξω από τις εκκλησιαστικές του υποχρεώσεις. Η BWV 1068 ταιριάζει φυσικά σε αυτό το περιβάλλον, παρότι δεν σώζεται έγγραφο που να συνδέει το έργο με συγκεκριμένη εκτέλεση.

Η έρευνα έχει προτείνει ότι η ιστορία της Σουίτας ίσως αρχίζει νωρίτερα. Ο Τζόσουα Ρίφκιν και άλλοι μελετητές έχουν εξετάσει το ενδεχόμενο μιας αρχικής εκδοχής για έγχορδα και continuo, στην οποία προστέθηκαν αργότερα τα όμποε, οι τρομπέτες και τα τύμπανα. Η υπόθεση συνδέεται με τα χαρακτηριστικά της σωζόμενης πηγής, με τη σιωπή όλων των πνευστών και κρουστών στο Air και με μεταγενέστερα αντίγραφα που διατηρούν στοιχεία concertante γραφής για το πρώτο βιολί. Πρόκειται για σοβαρή μουσικολογική υπόθεση, όχι για αποδεδειγμένο γεγονός.

Ακριβέστερο είναι, επομένως, να θεωρούμε ότι η σωζόμενη πλήρης εκδοχή διαμορφώθηκε γύρω στο 1730–1731, ενώ η πιθανότητα ενός παλαιότερου πυρήνα παραμένει ανοιχτή.


Μέρη του έργου/Δομή

Η Σουίτα οργανώνεται σε πέντε βασικές ενότητες, οι οποίες δημιουργούν μια πορεία από τη δημόσια τελετουργία προς την εσωτερικότητα και έπειτα προς ολοένα ζωηρότερη χορευτική κίνηση:

  1. Ouverture: Το μεγαλύτερο και αρχιτεκτονικά βαρύτερο μέρος του έργου. Η αργή, παρεστιγμένη επισημότητα πλαισιώνει ένα εκτεταμένο γρήγορο τμήμα μιμητικής και φουγκάτης γραφής, όπου το πρώτο βιολί αποκτά κατά τόπους concertante προβολή.

  2. Air: Μια λυρική τετράφωνη σύνθεση για έγχορδα και continuo, με τα όμποε, τις τρομπέτες και τα τύμπανα να σιωπούν. Οι μακρές φράσεις του πρώτου βιολιού αναπτύσσονται πάνω από ένα διαρκώς κινούμενο μπάσο και ένα πυκνό πλέγμα εσωτερικών φωνών.

  3. Gavotte I – Gavotte II: Δύο συγγενικές αλλά διαφορετικά φωτισμένες εκδοχές του ίδιου γαλλικού χορευτικού τύπου. Η επιστροφή της πρώτης μετά τη δεύτερη διαμορφώνει μια ευρύτερη διάταξη A–B–A και επαναφέρει την αρχική εορταστική σταθερότητα.

  4. Bourrée: Ένα σύντομο, ζωηρό μέρος σε δίσημο μέτρο, με χαρακτηριστική άρση και συμπυκνωμένη φραστική ενέργεια. Στη δεύτερη ενότητά του, οι συγκοπές και η στροφή προς την ελάσσονα περιοχή θολώνουν προσωρινά τη βεβαιότητα του χορευτικού βηματισμού.

  5. Gigue: Το εκτενέστερο καταληκτικό χορευτικό μέρος, σε σύνθετο μέτρο και διμερή μορφή. Η μιμητική υφή, οι συνεχείς ομάδες ογδόων και οι φράσεις απρόβλεπτου μήκους μετατρέπουν τη Ρε μείζονα σε τελική απελευθέρωση της κίνησης.

Σε ορισμένους καταλόγους οι δύο Gavottes αριθμούνται ξεχωριστά, γι’ αυτό το έργο εμφανίζεται και ως σύνθεση έξι επιμέρους μερών. Η εκτελεστική λογική, ωστόσο, τις αντιμετωπίζει ως ζεύγος: μετά τη Gavotte II επανέρχεται η Gavotte I, συνήθως χωρίς τις εσωτερικές επαναλήψεις της.

Η επιλογή των χορών είναι χαρακτηριστική της γαλλικής ouverture-suite. Ο Μπαχ δεν ακολουθεί εδώ τη σταθερή σειρά Allemande–Courante–Sarabande–Gigue που συναντάται σε αρκετές σουίτες για σόλο όργανο. Μετά την Ouverture και το μη χορευτικό Air, επιλέγει Gavottes, Bourrée και Gigue, δημιουργώντας μια πορεία που γίνεται σταδιακά πιο κινητική.


Ανάλυση

I. Ouverture — Η δημόσια όψη της Ρε μείζονας

Η έναρξη της Σουίτας καθορίζει αμέσως το τελετουργικό της μέγεθος. Η Ρε μείζονα, τονικότητα ιδιαίτερα κατάλληλη για τις φυσικές τρομπέτες της εποχής, επιτρέπει στον Μπαχ να δημιουργήσει ένα ηχητικό περιβάλλον λαμπρό και εξωστρεφές. Οι τρεις τρομπέτες και τα τύμπανα προσδίδουν στη μουσική σαφή δημόσια και εορταστική διάσταση, ενώ τα όμποε ενισχύουν και διαφοροποιούν την ηχητική επιφάνεια των εγχόρδων.

Η Ouverture βασίζεται στη γαλλική αρχή της αντίθεσης ανάμεσα σε ένα αργό, μεγαλοπρεπές τμήμα με παρεστιγμένους ρυθμούς και ένα γρηγορότερο πολυφωνικό τμήμα. Η επισημότητα του ανοίγματος βρίσκεται μέσα στον ίδιο τον ρυθμό: οι παρεστιγμένες αξίες, οι έντονες συγχορδιακές καταλήξεις και η αίσθηση βαρύτητας δημιουργούν την εντύπωση μιας τελετουργικής εισόδου.

Με την έναρξη του γρήγορου τμήματος η υφή αλλάζει δραστικά. Η μουσική αποκτά μιμητική και φουγκάτη κίνηση, με το θεματικό υλικό να περνά από φωνή σε φωνή. Το πρώτο βιολί γίνεται κατά τόπους εξαιρετικά ενεργό, σχεδόν σολιστικό, φέρνοντας μέσα στο γαλλικό πλαίσιο μια ιταλικής καταγωγής concertante ενέργεια. Αυτή η ιδιαιτερότητα έχει τροφοδοτήσει τη συζήτηση για την προϊστορία της σύνθεσης και τις πιθανές παλαιότερες μορφές της.

Η πολυφωνία δημιουργεί κίνηση και προοπτική. Οι είσοδοι του θέματος, οι τονικές μετατοπίσεις και η εναλλαγή πυκνότερων και αραιότερων υφών κάνουν το μεγάλο πρώτο μέρος να μοιάζει σαν να αναπνέει σε διαφορετικές κλίμακες. Ο ακροατής μπορεί να παρακολουθήσει πρώτα το κύριο μιμητικό σχήμα και έπειτα τον τρόπο με τον οποίο το πρώτο βιολί αποσπάται στιγμιαία από την ορχηστρική μάζα, χωρίς να διαλύεται η συνοχή της.

Όταν επιστρέφει η επιβλητική μουσική της αρχής, έχει προηγηθεί ένα εκτεταμένο ταξίδι πολυφωνικής δραστηριότητας. Η τελετουργική Ρε μείζονα ακούγεται πλέον ως αποκατάσταση της αρχικής τάξης.

Η Ouverture είναι το μεγαλύτερο μέρος της Σουίτας και, από καθαρά αρχιτεκτονική άποψη, το πραγματικό της κέντρο βάρους. Η μεταγενέστερη δημοφιλία του Air έχει συχνά επισκιάσει το γεγονός ότι για τον ακροατή του 18ου αιώνα η εντυπωσιακή αρχή θα ήταν το στοιχείο που καθόριζε την ταυτότητα ολόκληρου του έργου.


II. Air — Η στιγμή κατά την οποία η ορχήστρα αλλάζει κλίμακα

Μετά τη λαμπρότητα της Ouverture, ο Μπαχ αποσύρει ξαφνικά τρομπέτες, τύμπανα και όμποε. Παραμένουν μόνο τα έγχορδα και το continuo. Η αλλαγή είναι τόσο ισχυρή ώστε το Air μοιάζει να ανοίγει έναν διαφορετικό ακουστικό χώρο μέσα στην ίδια Σουίτα.

Ο τίτλος Air δηλώνει ένα λυρικό οργανικό κομμάτι και όχι κυριολεκτικά άρια για φωνή. Η μουσική διατηρεί τη Ρε μείζονα, όμως η τονικότητα παρουσιάζεται χωρίς την εορταστική λάμψη των τρομπετών. Η υφή είναι τετράφωνη: πρώτο και δεύτερο βιολί, βιόλα και γραμμή basso continuo. Ο Μπαχ οικοδομεί το μέρος μέσα από μακρές μελωδικές καμπύλες στα έγχορδα πάνω σε ένα μπάσο που κινείται σχεδόν αδιάκοπα.

Το στοιχείο που κάνει τη μουσική να ακούγεται τόσο αβίαστη είναι προϊόν εξαιρετικά προσεκτικής σύνθεσης. Το πρώτο βιολί κρατά συχνά μακρές νότες που αποκτούν νέο νόημα καθώς μεταβάλλονται οι χαμηλότερες φωνές. Ενώ η επάνω γραμμή μπορεί να φαίνεται σχεδόν ακίνητη, το δεύτερο βιολί, η βιόλα και ιδιαίτερα το basso continuo μεταμορφώνουν συνεχώς το αρμονικό περιβάλλον.

Η αίσθηση γαλήνης γεννιέται, επομένως, πάνω από συνεχή εσωτερική κίνηση. Οι χρωματικοί φθόγγοι, οι περαστικές διαφωνίες, οι προσωρινές τονικές μετατοπίσεις και η ανεξάρτητη κίνηση των εσωτερικών φωνών κάνουν την αρμονία να αλλάζει σχεδόν σε κάθε στιγμή. Η δεύτερη ενότητα του μέρους διευρύνει την αίσθηση περιπλάνησης πριν η μουσική επιστρέψει σταθερά στη Ρε μείζονα.

Η διάσημη μελωδία δεν απομονώνεται πάνω από μια ουδέτερη συνοδεία. Το δεύτερο βιολί και η βιόλα συνομιλούν μαζί της, δημιουργώντας αντιστικτικά στηρίγματα, μικρές μιμήσεις και συμπληρωματικές κινήσεις. Η ομορφιά του Air βρίσκεται τόσο στην επάνω γραμμή όσο και στο πλέγμα που την περιβάλλει.

Ένα μεγάλο σύνολο εγχόρδων μπορεί να αναδείξει τη μακρόπνοη, σχεδόν χορωδιακή πλευρά του μέρους, ενώ μια μικρότερη ιστορικά ενημερωμένη σύνθεση αποκαλύπτει με μεγαλύτερη σαφήνεια τις τέσσερις ανεξάρτητες φωνές και τη λεπτή δραστηριότητα του continuo.


III. Gavotte I – Gavotte II — Δύο πρόσωπα του ίδιου χορού

Με τις δύο Gavottes η μουσική εγκαταλείπει την εσωτερική συγκέντρωση του Air και επιστρέφει στη δημόσια, χορευτική σφαίρα της Σουίτας. Η μετάβαση γίνεται αμέσως αντιληπτή: ο σταθερός δίσημος παλμός, η πλήρης ενορχήστρωση και η καθαρή οργάνωση των φράσεων αποκαθιστούν την αίσθηση συλλογικής κίνησης.

Η gavotte είναι γαλλικός χορός μέτριας αγωγής, με τις φράσεις να ξεκινούν χαρακτηριστικά στο μέσο του μέτρου. Αυτή η άρση προσδίδει στη μουσική την αίσθηση ότι το βήμα έχει αρχίσει πριν από την πρώτη ισχυρή θέση. Ο Μπαχ διατηρεί την κομψότητα του χορού και ταυτόχρονα οργανώνει ολόκληρη τη Gavotte I γύρω από ένα σύντομο τετράφθογγο μοτίβο, του οποίου η ρυθμική μορφή επανεμφανίζεται άλλοτε αυτούσια και άλλοτε ελαφρά μετασχηματισμένη.

Η Gavotte I βρίσκεται σε διμερή μορφή με επαναλήψεις. Η πρώτη ενότητα ξεκινά στη Ρε μείζονα και κατευθύνεται προς τη Λα μείζονα, τη δεσπόζουσα, δημιουργώντας την αναμενόμενη αίσθηση ανοίγματος. Στη δεύτερη ενότητα η μουσική αγγίζει νωρίς τη Σι ελάσσονα, τη σχετική ελάσσονα, προτού επιστρέψει σταδιακά στο αρχικό τονικό κέντρο. Η τονική αυτή σκίαση είναι σύντομη, αρκετή όμως για να κάνει την τελική επάνοδο της Ρε μείζονας πιο αισθητή.

Η Gavotte II διατηρεί την ίδια τονικότητα και τον ίδιο βασικό χορευτικό τύπο, διαφοροποιεί όμως τη φυσιογνωμία του. Ο Μπαχ αντιστρέφει ένα από τα χαρακτηριστικά ρυθμικά σχήματα της πρώτης Gavotte: τα δύο όγδοα προηγούνται τώρα της μεγαλύτερης αξίας. Η γρήγορη κίνηση προς έναν γειτονικό φθόγγο και η επιστροφή θυμίζουν καταγεγραμμένη ποίκιλση, συγγενική προς τον μορντέντο. Έτσι, η δεύτερη Gavotte ακούγεται πιο διακοσμημένη και ευκίνητη, σαν η καθαρή ρυθμική επιφάνεια της πρώτης να έχει αποκτήσει λεπτές πτυχώσεις.

Οι δύο χοροί δεν σχηματίζουν σχέση κύριου μέρους και απλού επεισοδίου. Λειτουργούν ως δύο διαφορετικοί φωτισμοί του ίδιου βηματισμού: η Gavotte I προβάλλει τη σταθερότητα και τη δημόσια λάμψη, ενώ η Gavotte II δίνει μεγαλύτερη έμφαση στην κίνηση των μικρών αξιών και στην εσωτερική διακόσμηση της φράσης.

Μετά την ολοκλήρωση της Gavotte II επιστρέφει η πρώτη, κατά την πρακτική alternativement, συνήθως χωρίς να επαναληφθούν ξανά τα δύο εσωτερικά τμήματά της. Η ευρύτερη διάταξη A–B–A μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο ακούμε την επάνοδο: το αρχικό μοτίβο αναγνωρίζεται αμέσως, όμως μετά τη λεπτότερη ρυθμική υφή της Gavotte II ακούγεται ακόμη πιο σταθερό και πανηγυρικό. Η επανάληψη λειτουργεί ως ανάκτηση ενός γνώριμου χορευτικού χώρου.


IV. Bourrée — Η στιγμή που ο βηματισμός χάνει για λίγο τη βεβαιότητά του

Η Bourrée είναι πιο σύντομη, ταχύτερη και άμεση από τις Gavottes. Ο χαρακτηριστικός ανακρουστικός παλμός της —μία άρση τετάρτου πριν από την ισχυρή θέση— ωθεί κάθε φράση προς τα εμπρός. Η ενέργεια δεν χρειάζεται μεγάλη θεματική ανάπτυξη: γεννιέται από την αδιάκοπη σχέση ανάμεσα στην άρση, στην κατάληξη και στη νέα εκκίνηση.

Και εδώ ο Μπαχ χρησιμοποιεί διμερή μορφή με επαναλήψεις. Η πρώτη ενότητα οργανώνει καθαρές αρμονικές κατευθύνσεις και σχετικά συμμετρικές φράσεις, επιτρέποντας στον ακροατή να νιώσει αμέσως το μέτρο και τη χορευτική λειτουργία του μέρους. Τα όμποε ενισχύουν τις επάνω γραμμές, ενώ οι τρομπέτες και τα τύμπανα προσδίδουν λαμπρότητα χωρίς να επιβραδύνουν την κίνηση.

Η δεύτερη ενότητα αποκαλύπτει το πιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της Bourrée. Ο Μπαχ εισάγει συγκοπές που μετατοπίζουν προσωρινά το αντιληπτό βάρος του μέτρου. Οι ισχυροί χρόνοι, συνήθως τόσο καθαροί σε αυτόν τον χορευτικό τύπο, μοιάζουν για λίγο λιγότερο σταθεροί. Την ίδια στιγμή η αρμονία στρέφεται προς την ελάσσονα περιοχή, συνδέοντας τη ρυθμική αβεβαιότητα με μια σκουρότερη τονική απόχρωση.

Το επεισόδιο αυτό είναι σύντομο, αλλά αλλάζει τη φυσιογνωμία ολόκληρου του μέρους. Η Bourrée παύει να είναι μια απλή ακολουθία συμμετρικών βημάτων και αποκτά μια στιγμή εσωτερικής αστάθειας. Ο ακροατής μπορεί να την αναγνωρίσει όταν η σταθερή άρση της αρχής παραχωρεί τη θέση της σε φράσεις όπου οι τονισμοί φαίνονται να γλιστρούν ανάμεσα στους χρόνους.

Η επιστροφή προς τη Ρε μείζονα αποκαθιστά τον αρχικό προσανατολισμό. Η αποκατάσταση δεν απαιτεί τη ρητή επανάληψη ενός ολόκληρου προηγούμενου τμήματος, όπως στις Gavottes· προκύπτει από την επαναφορά της αρμονικής βεβαιότητας και του καθαρού χορευτικού παλμού. Μέσα σε πολύ περιορισμένη διάρκεια, ο Μπαχ μετατρέπει έτσι μια ευθύγραμμη κίνηση σε μικρό τόξο ώθησης, προσωρινής αποσταθεροποίησης και επιστροφής.


V. Gigue — Η τελική απελευθέρωση της κίνησης

Η Gigue ολοκληρώνει τη Σουίτα με την πιο διαρκή ρυθμική ενέργεια ολόκληρου του έργου. Το σύνθετο μέτρο των 6/8 οργανώνει τα όγδοα σε ομάδες των τριών και δημιουργεί δύο μεγάλους παλμούς μέσα σε κάθε μέτρο. Η επιφάνεια ακούγεται γρήγορη, ενώ ο βαθύτερος παλμός μπορεί να παραμένει πλατύς: αυτή η διπλή αίσθηση χαρίζει στη μουσική ταυτόχρονα ορμή και χώρο.

Το μέρος ανήκει στον τύπο που οι Μέρεντιθ Λιτλ και Νάταλι Τζεν κατατάσσουν ως giga I: ζωντανός χαρακτήρας, σύνθετο μέτρο, μιμητική υφή, διμερής μορφή και περιορισμένα σημεία πραγματικής ανάπαυσης πριν από τις κύριες καταλήξεις. Τα μικρά μοτίβα περνούν από φωνή σε φωνή, ενώ οι ομάδες των ογδόων συνδέουν τις φράσεις σε μεγάλα, σχεδόν αδιάκοπα τόξα.

Ο Μπαχ παίζει ιδιαίτερα με τις προσδοκίες της φραστικής συμμετρίας. Στην αρχή της πρώτης ενότητας εγκαθιστά ισορροπημένες τετράμετρες μονάδες, ώστε ο ακροατής να περιμένει τη συνέχισή τους. Στη συνέχεια διευρύνει μία φράση πολύ περισσότερο από το αναμενόμενο και οδηγεί τη μουσική ως την κατάληξη της ενότητας χωρίς ενδιάμεση σαφή παύση. Η κίνηση μοιάζει τότε να έχει ξεπεράσει το πλαίσιο που η ίδια έθεσε.

Η ρυθμική ζωή δεν εξαντλείται στα συνεχή όγδοα. Σχήματα τετάρτου–ογδόου, ιδιαίτερα αισθητά στη χαμηλή γραμμή, δημιουργούν γωνιώδεις τονισμούς μέσα στη ροή. Παράλληλα, η αρμονία τείνει να παραμένει σταθερή μέσα σε κάθε τριμερή ομάδα, επιτρέποντας στον ρυθμό να γίνεται αντιληπτός με καθαρότητα ακόμη και όταν η πολυφωνική υφή πυκνώνει.

Η Gigue διατηρεί τη λαμπρή ορχηστρική δύναμη των προηγούμενων χορών, χρησιμοποιώντας την με διαφορετικό τρόπο από την Ouverture. Στην αρχή του έργου οι τρομπέτες και τα τύμπανα στήριζαν την τελετουργική βαρύτητα· εδώ συμμετέχουν σε μια συλλογική κινητική χαρά. Η ίδια Ρε μείζονα έχει αλλάξει λειτουργία: από τονικότητα της δημόσιας εισόδου γίνεται τονικότητα τελικής απελευθέρωσης.

Η επιστροφή στο αρχικό τονικό κέντρο ολοκληρώνει μια διαδρομή που άρχισε με παρεστιγμένους ρυθμούς, πέρασε από την ακινησία της επάνω φωνής στο Air και ανέκτησε σταδιακά το σώμα του χορού. Η Gigue κλείνει τη Σουίτα χωρίς αναδρομική επισημότητα. Η ολοκλήρωση έρχεται μέσα από την ίδια την κίνηση.


Η ενορχήστρωση ως δραματουργία

Η Τρίτη Σουίτα είναι ένα εξαιρετικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο ο Μπαχ χρησιμοποιεί την ενορχήστρωση για διαμόρφωση μεγάλης κλίμακας. Στη σωζόμενη πλήρη μορφή, οι τρεις τρομπέτες και τα τύμπανα δημιουργούν έναν λαμπρό εξωτερικό κύκλο γύρω από τα έγχορδα και τα δύο όμποε. Η Ρε μείζονα ενισχύει αυτή την αίσθηση, καθώς βρίσκεται ανάμεσα στις φυσικότερες τονικότητες για τις τρομπέτες της εποχής.

Το Air αποκτά δραματική σημασία επειδή αφαιρεί ολόκληρη αυτή την ηχητική περιφέρεια. Αλλάζει η ένταση, η πυκνότητα και κυρίως η κλίμακα του ήχου. Από μια μουσική που φαίνεται να απευθύνεται σε δημόσιο χώρο περνάμε σε μια μουσική όπου κάθε εσωτερική φωνή γίνεται ακουστή.

Οι Gavottes, η Bourrée και η Gigue επαναφέρουν την εξωστρέφεια, χωρίς να επιστρέφουν ακριβώς στο τελετουργικό βάρος της Ouverture. Η ορχήστρα μετακινείται ανάμεσα σε διαφορετικές κοινωνικές και εκφραστικές λειτουργίες: τελετή, τραγούδι χωρίς λόγια και χορός.


Γαλλικό ύφος και γερμανική πολυφωνία

Ο όρος Ouverture φέρνει τη BWV 1068 άμεσα σε σχέση με τη γαλλική παράδοση του 17ου αιώνα και ιδιαίτερα με τον Λυλλύ. Οι παρεστιγμένοι ρυθμοί, η μεγαλοπρεπής αρχή και η διαδοχή στιλιζαρισμένων χορών ανήκουν σε έναν μουσικό κόσμο που είχε εξαπλωθεί από τη γαλλική αυλή σε ολόκληρη την Ευρώπη.

Ο Μπαχ χρησιμοποιεί αυτό το ύφος με τη δική του συνθετική πυκνότητα. Στο γρήγορο μέρος της Ouverture η φουγκάτη γραφή αποκτά μεγάλη αυτονομία, ενώ ακόμη και στο Air οι εσωτερικές φωνές διαθέτουν τέτοια ανεξαρτησία ώστε η μουσική πλησιάζει περισσότερο σε πολυφωνική σύνθεση τεσσάρων φωνών παρά σε απλή μελωδία με συνοδεία.

Η ιδιαιτερότητα της Σουίτας βρίσκεται σε αυτή τη συνύπαρξη. Το εξωτερικό της λεξιλόγιο είναι γαλλικό και χορευτικό, ενώ η εσωτερική επεξεργασία του υλικού φέρει τη χαρακτηριστική πολυφωνική σκέψη του Μπαχ.


Το Air πριν γίνει «Air on the G String»

Στην αυθεντική μορφή της BWV 1068 το δεύτερο μέρος ονομάζεται απλώς Air. Είναι γραμμένο σε Ρε μείζονα για έγχορδα και basso continuo, και η μελωδία του πρώτου βιολιού χρησιμοποιεί κανονικά διαφορετικές χορδές του οργάνου. Το «G String» δεν περιγράφει τη σύνθεση του Μπαχ.

Η ιστορία του σημερινού τίτλου αρχίζει περίπου ενάμιση αιώνα αργότερα. Ο Γερμανός βιολονίστας Άουγκουστ Βίλχελμι (1845–1908) δημιούργησε το 1871 μια μεταγραφή του Air για σόλο βιολί με συνοδεία. Μετέφερε τη μουσική από τη Ρε μείζονα στη Ντο μείζονα και κατέβασε τη σολιστική γραμμή κατά μία οκτάβα, ώστε η μελωδία να μπορεί να εκτελεστεί αποκλειστικά στη χαμηλότερη χορδή Σολ του βιολιού. Από αυτή την τεχνική επιλογή προήλθε η ονομασία Air on the G String.

Η χορδή Σολ προσέφερε θερμό, πυκνό και σκοτεινότερο ηχόχρωμα, ιδιαίτερα συμβατό με τη ρομαντική αισθητική του 19ου αιώνα. Η διασκευή γνώρισε μεγάλη διάδοση και η ονομασία της άρχισε σταδιακά να χρησιμοποιείται ακόμη και για το αυθεντικό μέρος του Μπαχ.

Από ιστορική άποψη, όταν ακούμε τη BWV 1068 στην αρχική τονικότητα και ενορχήστρωση, ακούμε το Air. Το «Air on the G String» είναι το όνομα της μεταγενέστερης παράδοσης που ξεκίνησε από τον Βίλχελμι.


💡 Μουσική Λεπτομέρεια

Το όνομα που ξεκίνησε ως οδηγία πάνω από ένα πεντάγραμμο

Όταν η Τρίτη Σουίτα τυπώθηκε για πρώτη φορά, το 1854, ο Μπαχ είχε πεθάνει περισσότερο από έναν αιώνα νωρίτερα. Το Air επέστρεφε στο μουσικό κοινό ως μέρος μιας σύνθεσης του 18ου αιώνα, σε Ρε μείζονα, γραμμένο για τις τέσσερις φωνές των εγχόρδων και το continuo. Λίγα χρόνια αργότερα, όμως, ένας δεξιοτέχνης βιολονίστας θα το οδηγούσε σε μια εντελώς διαφορετική ζωή.

Ο Άουγκουστ Βίλχελμι ανήκε στον κόσμο των μεγάλων βιρτουόζων του 19ου αιώνα, μια εποχή που αγαπούσε να μεταφέρει παλαιότερη μουσική στη συναυλιακή σκηνή μέσα από νέες ενορχηστρώσεις, μεταγραφές και έντονα προσωπικές ερμηνευτικές επεμβάσεις. Το 1871 στράφηκε στο Air του Μπαχ και αναζήτησε έναν τρόπο να μεταμορφώσει τη συλλογική γραφή των πρώτων βιολιών σε ενιαία σολιστική φωνή.

Η λύση του ήταν ταυτόχρονα μουσική και σωματική. Μετέφερε το έργο από τη Ρε μείζονα στη Ντο μείζονα και κατέβασε τη μελωδία κατά μία οκτάβα. Έτσι, ο σολίστας μπορούσε να παίξει ολόκληρη τη γραμμή στη χορδή Σολ, τη χαμηλότερη και πιο βαθύχρωμη χορδή του βιολιού. Αντί να αλλάζει χορδές, το αριστερό χέρι μετακινείται σε διαδοχικά υψηλότερες θέσεις πάνω στην ίδια χορδή, διατηρώντας ένα ενιαίο, σκοτεινό ηχόχρωμα ακόμη και στις ψηλότερες νότες.

Πάνω από τη σολιστική γραμμή υπήρχε η ένδειξη auf der G-Saite —«στη χορδή Σολ». Ήταν ουσιαστικά μια οδηγία προς τον εκτελεστή. Η επιτυχία της μεταγραφής μετέτρεψε σταδιακά αυτή την οδηγία σε τίτλο. Το τεχνικό εύρημα έγινε το όνομα με το οποίο εκατομμύρια ακροατές θα γνώριζαν τη μουσική.

Καθώς η διασκευή πέρασε σε συναυλίες, εκδόσεις, πρώιμες ηχογραφήσεις και ανθολογίες δημοφιλών κλασικών έργων, η διάκριση ανάμεσα στις δύο μορφές άρχισε να ξεθωριάζει. Το κοινό συχνά άκουγε μια ορχηστρική εκτέλεση του αυθεντικού Air και την έβρισκε καταχωρισμένη ως «Air on the G String», παρόλο που τα πρώτα βιολιά έπαιζαν τη μελωδία στην αρχική της έκταση και χρησιμοποιούσαν περισσότερες από μία χορδές.

Έτσι δημιουργήθηκε μία από τις πιο γοητευτικές ιστορικές ειρωνείες του κλασικού ρεπερτορίου: μία από τις γνωστότερες φράσεις που συνδέονται σήμερα με τον Μπαχ περιγράφει μια εκτελεστική επιλογή που ο ίδιος ποτέ δεν σημείωσε. Το όνομα ανήκει στη ρομαντική πρόσληψη του έργου, όχι στη σύνθεσή του.

Η διαπίστωση αυτή δεν μειώνει την αξία της μεταγραφής του Βίλχελμι. Φωτίζει τον τρόπο με τον οποίο ένα έργο μπορεί να αποκτήσει περισσότερες από μία ιστορικές ταυτότητες. Το Air έζησε παράλληλα ως εσωτερική παύση μέσα σε μια λαμπρή μπαρόκ Ouverture και ως αυτοτελές λυρικό κομμάτι, συνδεδεμένο με τον θερμό ήχο ενός σόλο βιολιού στη χορδή Σολ.

Μια σημερινή εκτέλεση με όργανα εποχής μάς επιτρέπει να ακολουθήσουμε την αντίστροφη διαδρομή. Αφήνουμε για λίγο πίσω τον 19ο αιώνα, επιστρέφουμε στη Ρε μείζονα και ακούμε ξανά το μέρος ως συνομιλία τεσσάρων φωνών. Η μελωδία παύει να είναι ένας μοναχικός σολίστας· επανεντάσσεται στο πλέγμα του δεύτερου βιολιού, της βιόλας και του κινούμενου continuo. Τότε το περίφημο «Air on the G String» ξαναβρίσκει το αρχικό του όνομα: Air.

🎧 Οδηγός Ακρόασης

Στην Ouverture, η πρώτη εντύπωση δημιουργείται από τους παρεστιγμένους ρυθμούς και τη λαμπρότητα των τρομπετών. Όταν αρχίζει το ταχύτερο πολυφωνικό μέρος, το ενδιαφέρον μεταφέρεται στις διαδοχικές εισόδους των φωνών και στην αυξανόμενη κινητικότητα του πρώτου βιολιού.

Στο Air, η αλλαγή της ενορχήστρωσης είναι σχεδόν δραματική. Η απουσία των πνευστών και των τυμπάνων αφήνει τις εσωτερικές φωνές εκτεθειμένες. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η σχέση της μακρόπνοης μελωδίας του πρώτου βιολιού με το διαρκώς κινούμενο μπάσο: όσο περισσότερο στρέφεται η προσοχή στη χαμηλή γραμμή, τόσο λιγότερο «ακίνητη» ακούγεται η μουσική.

Στη Gavotte I, το τετράφθογγο μοτίβο και η χαρακτηριστική εκκίνηση από το μέσο του μέτρου δημιουργούν αμέσως τον βηματισμό. Η Gavotte II αναγνωρίζεται από την πιο διακοσμημένη κίνηση των μικρών αξιών. Όταν επιστρέψει η πρώτη, η διαφορά ανάμεσα στη σταθερότητα και στην ποίκιλση των δύο χορών γίνεται ακόμη σαφέστερη.

Στη Bourrée, η άρση τετάρτου λειτουργεί σαν διαρκής ώθηση προς την επόμενη ισχυρή θέση. Στη δεύτερη ενότητα οι συγκοπές και η ελάσσονα απόχρωση κάνουν τον παλμό να μοιάζει για λίγο λιγότερο βέβαιος, πριν αποκατασταθεί η Ρε μείζονα.

Στη Gigue, οι ομάδες των τριών ογδόων δημιουργούν τη γρήγορη επιφάνεια, ενώ οι δύο μεγαλύτεροι παλμοί κάθε μέτρου συγκρατούν την κίνηση. Οι πρώτες ισορροπημένες φράσεις δημιουργούν προσδοκία κανονικότητας, την οποία ο Μπαχ διαψεύδει με μεγαλύτερα, αδιάκοπα τόξα.

Η συνολική ακρόαση αποκαλύπτει μια πορεία που δύσκολα γίνεται αντιληπτή όταν το Air ακούγεται μόνο του: τελετουργία → εσωτερικότητα → χορός → κινητική ολοκλήρωση.


🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις

Οι ακόλουθες εκτελέσεις φωτίζουν διαφορετικά τη σχέση ανάμεσα στην ορχηστρική λαμπρότητα, στη χορευτική άρθρωση και στην πιθανή προϊστορία της Σουίτας.

  • Concentus Musicus Wien — Nikolaus Harnoncourt: Μια ιστορικά σημαντική προσέγγιση στη μπαρόκ ερμηνεία, με έντονη άρθρωση, ρητορική διαμόρφωση των φράσεων και σαφή διαφοροποίηση των ορχηστρικών ομάδων.

  • The English Concert — Trevor Pinnock: Ισορροπία ανάμεσα στη ρυθμική καθαρότητα, στη διαφάνεια της πολυφωνίας και στη λαμπρότητα των φυσικών τρομπετών, με τις χορευτικές ενότητες να διατηρούν ελαφρότητα και σαφή παλμό.

  • Netherlands Bach Society — Lars Ulrik Mortensen: Μια συνειδητά εναλλακτική ανάγνωση με περιορισμένη οργανική σύνθεση και χωρίς τα πνευστά και τα κρουστά της σωζόμενης μορφής. Ακολουθεί την υπόθεση μιας παλαιότερης εκδοχής για έγχορδα και επιτρέπει να ακουστεί με ιδιαίτερη καθαρότητα η concertante δραστηριότητα του πρώτου βιολιού.

  • Ειδικά για το Air — Voices of Music: Η μικρή σύνθεση και τα όργανα εποχής αναδεικνύουν τη βιόλα, το δεύτερο βιολί και το continuo — ακριβώς τις φωνές που συχνά υποχωρούν σε πιο συμφωνικές ή ρομαντικές αναγνώσεις του μέρους.


📚 Περαιτέρω Μελέτη

Η Σουίτα προσφέρεται για μελέτη τόσο μέσα από τις πηγές της όσο και μέσα από την ιστορία του χορού και της εκτελεστικής πρακτικής. Οι παρακάτω επιλογές οδηγούν από το μουσικό κείμενο προς τα βασικά ιστορικά και ερμηνευτικά ερωτήματα.

  • Johann Sebastian Bach, Neue Bach-Ausgabe, Serie VII, Band 1 — Orchesterwerke, επιμ. Heinrich Besseler και Hans Grüß: Η κριτική έκδοση αποτελεί βασικό σημείο αναφοράς για το μουσικό κείμενο, το υλικό των πηγών και την ενορχήστρωση της σωζόμενης μορφής.

  • Bach Digital — BWV 1068 και Mus. ms. Bach St 153: Απαραίτητο εργαλείο για την εξέταση των σωζόμενων μερών, των αντιγραφέων και της μετάδοσης του έργου.

  • Joshua Rifkin, “Besetzung – Entstehung – Überlieferung: Bemerkungen zur Ouverture BWV 1068”, Bach-Jahrbuch 83 (1997): Η βασική εξειδικευμένη μελέτη για την οργανική σύνθεση, τη γένεση και την παράδοση της Σουίτας, από την οποία προέρχεται η σημαντική υπόθεση μιας προγενέστερης εκδοχής για έγχορδα.

  • Meredith Little και Natalie Jenne, Dance and the Music of J. S. Bach: Θεμελιώδης μελέτη για τα ρυθμικά, μορφολογικά και εκφραστικά χαρακτηριστικά των χορών στον Μπαχ, ιδιαίτερα χρήσιμη για τις Gavottes, την Bourrée και τον τύπο της Gigue.

  • Netherlands Bach Society — BWV 1068: Παρουσίαση της υπόθεσης για παλαιότερη εκδοχή χωρίς την πλήρη ομάδα πνευστών και κρουστών, μαζί με ιστορικά ενημερωμένη εκτέλεση.

  • Akademie für Alte Musik Berlin / Konzerthaus Berlin — BWV 1068: Σύγχρονη παρουσίαση της σχέσης ανάμεσα στο γαλλικό ύφος της Ouverture, στην πιθανή πρώιμη μορφή του έργου και στα ιταλικά concertante χαρακτηριστικά του γρήγορου τμήματος.


🔗 Σχετικά έργα

Τα παρακάτω έργα τοποθετούν την BWV 1068 μέσα στη γαλλική παράδοση της ouverture-suite, στη γερμανική πρόσληψή της και στον ευρύτερο κόσμο της μπαρόκ τελετουργικής μουσικής.

  • Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ — Ορχηστρική Σουίτα αρ. 2 σε Σι ελάσσονα, BWV 1067: Ένα διαφορετικό πρόσωπο της ίδιας παράδοσης, όπου το σόλο φλάουτο αποκτά κεντρικό ρόλο και η λεπτότερη ενορχήστρωση δημιουργεί πιο ευέλικτη σχέση ανάμεσα στη χορευτική κίνηση και στην concertante γραφή.

  • Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ — Ορχηστρική Σουίτα αρ. 4 σε Ρε μείζονα, BWV 1069: Η άλλη μεγάλη Σουίτα του Μπαχ στην ίδια τονικότητα, με πλουσιότερη ομάδα πνευστών και αντίστοιχη σύνδεση της Ρε μείζονας με εορταστικό και τελετουργικό χαρακτήρα.

  • Γκέοργκ Φρίντριχ Χέντελ — Η «Μουσική των Πυροτεχνημάτων» σε Ρε Μείζονα, HWV 351: Μια διαφορετική εκδοχή της μπαρόκ δημόσιας μεγαλοπρέπειας, όπου τα πνευστά και τα κρουστά αποκτούν ακόμη πιο επιβλητικό ρόλο και η γαλλική ouverture συνδέεται άμεσα με μια εξωτερική εορταστική περίσταση.

  • Ζαν-Μπατίστ Λυλλύ — Le Bourgeois gentilhomme, LWV 43: Η μουσική για την κωμωδία-μπαλέτο του Μολιέρου αποκαλύπτει το αυλικό περιβάλλον από το οποίο αναπτύχθηκε η γαλλική ouverture και η διαδοχή χαρακτηριστικών χορών που οι Γερμανοί συνθέτες του 18ου αιώνα μετέπλασαν στη δική τους γλώσσα.

  • Ζαν-Φιλίπ Ραμώ — Les Indes galantes: Οι ορχηστρικές σουίτες από την όπερα-μπαλέτο παρουσιάζουν μια πλουσιότερη, θεατρικότερη συνέχεια της γαλλικής χορευτικής παράδοσης, όπου κάθε χορός αποκτά ιδιαίτερο δραματικό χρώμα και ενορχηστρωμένη ταυτότητα.

🎼 Μουσική Σκέψη

Το περίφημο Air μοιάζει συχνά με ένα ήρεμο νησί αποκομμένο από τον χρόνο. Μέσα στη Σουίτα, όμως, η γαλήνη του αποκτά κατεύθυνση: πίσω της αντηχεί ακόμη η λαμπρότητα της Ouverture και μπροστά της περιμένει ο χορός. Η ακινησία του είναι μια στιγμή ανάμεσα σε δύο κινήσεις — και γι’ αυτό ακριβώς αναπνέει τόσο βαθιά.

📖 Βιβλιογραφία & Πηγές

Η χρονολόγηση και η ιστορία της BWV 1068 απαιτούν σαφή διάκριση ανάμεσα στη σωζόμενη μορφή γύρω στο 1730–1731 και στις υποθέσεις για προγενέστερη εκδοχή. Η παρούσα ανάλυση βασίζεται στις σωζόμενες πηγές, στις κριτικές εκδόσεις και στην εξειδικευμένη έρευνα για τη γένεση, τον χορευτικό χαρακτήρα και την εκτελεστική παράδοση του έργου. Οι ανακατασκευές της πρώιμης ιστορίας του παρουσιάζονται ως μουσικολογικές υποθέσεις και όχι ως τεκμηριωμένα γεγονότα.

Πρωτογενείς πηγές και κριτικές εκδόσεις

  • Bach Digital — D-B Mus. ms. Bach St 153, Faszikel 1: Το παλαιότερο σωζόμενο υλικό μερών της BWV 1068 από τον άμεσο κύκλο του Μπαχ.
  • Johann Sebastian Bach, Neue Bach-Ausgabe, Serie VII, Band 1: Orchesterwerke, επιμ. Heinrich Besseler και Hans Grüß. Kassel: Bärenreiter, 1967: Βασική κριτική έκδοση για το μουσικό κείμενο και τη μελέτη των πηγών.
  • Christian Friedrich Penzel, χειρόγραφη παρτιτούρα περ. 1754, D-B Mus. ms. Bach P 1055: Μεταγενέστερη σημαντική πηγή, στην οποία εμφανίζεται μέρος Violino Concertante άγνωστης προέλευσης.

Δευτερογενείς πηγές

  • Rifkin, Joshua. “Besetzung – Entstehung – Überlieferung: Bemerkungen zur Ouverture BWV 1068.” Bach-Jahrbuch 83 (1997), σσ. 169–176.
  • Little, Meredith, και Natalie Jenne. Dance and the Music of J. S. Bach. Bloomington: Indiana University Press, 1991.
  • Wolff, Christoph. Johann Sebastian Bach: The Learned Musician. New York: W. W. Norton, 2000.
  • Boyd, Malcolm. Bach. 3η έκδοση. Oxford: Oxford University Press, 2000.
  • Wen, Eric. “Stripped of the G String: Bach’s Air from the Suite No. 3 in D.” Theory and Practice 26 (2001), σσ. 87–98.

Ερμηνεία και δισκογραφία

  • Concentus Musicus Wien — Nikolaus Harnoncourt: Ιστορικά καθοριστική ηχογράφηση για την άρθρωση και τη διαφοροποίηση των ορχηστρικών ομάδων.
  • The English Concert — Trevor Pinnock: Αναφορά για τη διαφάνεια της υφής, τη χορευτική σαφήνεια και τη χρήση οργάνων εποχής.
  • Netherlands Bach Society — Lars Ulrik Mortensen: Ερμηνεία με έγχορδα και continuo, συνδεδεμένη με την υπόθεση της προγενέστερης οργανικής μορφής.
  • Berliner Philharmoniker — Herbert von Karajan: Συμφωνική ανάγνωση του 1965, η οποία χρησιμοποιείται στα ενσωματωμένα παραδείγματα των πέντε μερών.
  • Voices of Music — Air, BWV 1068: Εκτέλεση με όργανα εποχής και σύγχρονες πιστές κατασκευές ιστορικών προτύπων, ιδιαίτερα χρήσιμη για την ακρόαση των εσωτερικών φωνών και του continuo.

Διαδικτυακές πηγές

  • Bach Digital — BWV 1068: Κατάλογος έργου, περιγραφή και ψηφιακή τεκμηρίωση των σωζόμενων πηγών.
  • IMSLP — Orchestral Suite No. 3 in D major, BWV 1068: Ψηφιοποιημένες ιστορικές πηγές, παρτιτούρες, στοιχεία πρώτης έκδοσης και αναλυτικός κατάλογος των μερών.
  • Netherlands Bach Society — BWV 1068: Μουσικολογικό και ερμηνευτικό σχόλιο πάνω στην υπόθεση της αρχικής οργανικής σύνθεσης.
  • Konzerthaus Berlin / Akademie für Alte Musik Berlin — BWV 1068: Παρουσίαση των προβλημάτων χρονολόγησης και των γαλλικών και ιταλικών υφολογικών στοιχείων της Ouverture.
  • The Bach Choir of Bethlehem — BWV 1068: Αναλυτική παρουσίαση των Gavottes, της Bourrée και της Gigue, με αναφορά στη μορφή, στην αρμονική πορεία, στις συγκοπές και στη φραστική οργάνωση.

Σημείωση για τις εκδόσεις

Οι σύγχρονες εκδόσεις της BWV 1068 μπορεί να διαφέρουν ως προς την πραγματοποίηση του basso continuo, τις επαναλήψεις, τις αρθρώσεις και ορισμένες ερμηνευτικές λεπτομέρειες. Για ιστορική και μουσικολογική αναφορά προτιμάται η κριτική έκδοση της Neue Bach-Ausgabe και η άμεση σύγκριση με τις σωζόμενες χειρόγραφες πηγές.


Σχόλια

Δημοσίευση σχολίου