|
| Ο Γκούσταβ Μάλερ διεύρυνε τα όρια της συμφωνικής μουσικής, μετατρέποντας την ορχήστρα και την ανθρώπινη φωνή σε φορείς βαθιάς εξομολόγησης, φιλοσοφικού στοχασμού και ενός μουσικού οράματος που εκτείνεται από το προσωπικό βίωμα έως την ιδέα ενός ολόκληρου κόσμου. |
Ο Γκούσταβ Μάλερ (1860–1911) υπήρξε μία από τις κορυφαίες μορφές του ύστερου Ρομαντισμού και ένας από τους συνθέτες που οδήγησαν τη συμφωνική παράδοση προς τον μουσικό κόσμο του 20ού αιώνα. Η δημιουργία του επικεντρώνεται κυρίως σε δύο πεδία —τη συμφωνία και το τραγούδι— τα οποία συχνά συνδέονται τόσο στενά, ώστε μελωδίες, ποιητικά κείμενα και ολόκληρες εκφραστικές ιδέες να περνούν από το ένα στο άλλο.
Ο κατάλογός του είναι σχετικά περιορισμένος σε αριθμό έργων, αλλά εξαιρετικά πυκνός σε περιεχόμενο. Με τεράστιες συμφωνικές διαστάσεις αλλά και στιγμές σχεδόν μουσικής δωματίου, με λαϊκούς χορούς, στρατιωτικά εμβατήρια, ήχους της φύσης, ειρωνεία, τραγικότητα και πνευματικό στοχασμό, ο Μάλερ μετέτρεψε τη συμφωνία σε χώρο όπου μπορούσε —όπως ο ίδιος επιδίωκε— να χωρέσει ένας ολόκληρος κόσμος.
Συμφωνίες
Οι συμφωνίες αποτελούν τον κεντρικό άξονα της δημιουργίας του Μάλερ. Από την ακόμη νεανική Πρώτη έως την απογυμνωμένη εκφραστικότητα της Ένατης και τα σχέδια της ημιτελούς Δέκατης, η μορφή μεταβάλλεται διαρκώς: άλλοτε ενσωματώνει τραγούδι και χορωδία, άλλοτε γίνεται αποκλειστικά ορχηστρική, και άλλοτε διευρύνεται σε πρωτοφανείς διαστάσεις.
- Συμφωνία αρ. 1 σε Ρε μείζονα: Η πρώτη μεγάλη συμφωνική κατάθεση του Μάλερ συνδέει ήχους της φύσης, λαϊκές αναμνήσεις, μουσική από τα Τραγούδια ενός Οδοιπόρου και μια παράξενη πένθιμη πομπή βασισμένη στη μελωδία του Frère Jacques. Το προσωνύμιο «Τιτάν» χρησιμοποιήθηκε από τον ίδιο μόνο σε πρώιμες εκδοχές και εγκαταλείφθηκε πριν από την οριστική τετράμερη μορφή του έργου.
- Συμφωνία αρ. 2 σε Ντο ελάσσονα, γνωστή ως «Ανάσταση»: Εδώ η συμφωνία αποκτά ήδη μνημειακές διαστάσεις. Η πορεία από την πένθιμη ένταση του πρώτου μέρους έως την είσοδο σολίστ και χορωδίας στο τελικό όραμα της ανάστασης μετατρέπει το έργο σε μια μεγάλη μουσική αναζήτηση γύρω από τον θάνατο, την πίστη και τη δυνατότητα υπέρβασής τους.
- Συμφωνία αρ. 3 σε Ρε ελάσσονα: Μία από τις ευρύτερες συμφωνικές συλλήψεις του Μάλερ, με έξι μέρη που προχωρούν από τον στοιχειακό κόσμο της φύσης προς τον άνθρωπο, την πνευματικότητα και τελικά την αγάπη. Η ανθρώπινη φωνή εμφανίζεται στα μεσαία μέρη, ενώ το μεγάλο καταληκτικό Adagio οδηγεί το έργο σε μια από τις πιο φωτεινές κορυφώσεις της μουσικής του.
- Συμφωνία αρ. 4 σε Σολ μείζονα: Η μικρότερη και διαφανέστερη από τις συμφωνίες του Μάλερ κρύβει πίσω από τη φαινομενική αθωότητά της έναν κόσμο γεμάτο λεπτές ειρωνείες και υπαινιγμούς. Ολόκληρη η συμφωνία κατευθύνεται προς το τελευταίο μέρος, όπου μια σοπράνο τραγουδά το Das himmlische Leben από το Des Knaben Wunderhorn, παρουσιάζοντας μια παιδική —και όχι απολύτως ανέφελη— εικόνα του Παραδείσου.
- Συμφωνία αρ. 5: Με την Πέμπτη αρχίζει μια νέα περίοδος, στην οποία ο Μάλερ εγκαταλείπει προσωρινά την ανθρώπινη φωνή και στρέφεται σε καθαρά ορχηστρική συμφωνική γραφή. Από την εναρκτήρια νεκρώσιμη πομπή και το τεράστιο Scherzo έως το περίφημο Adagietto και το θριαμβευτικό φινάλε, το έργο διαγράφει μια εντυπωσιακή πορεία μεταμόρφωσης από το σκοτάδι προς το φως.
- Συμφωνία αρ. 6 σε Λα ελάσσονα: Από τα πιο αμείλικτα δραματικά έργα του Μάλερ. Η αυστηρή ρυθμική ενέργεια, οι απότομες αντιθέσεις και τα περίφημα «χτυπήματα του σφυριού» στο τελικό μέρος οδηγούν σε μια σπάνια για τον συνθέτη κατάληξη χωρίς λυτρωτική υπέρβαση, γεγονός που συνέβαλε στη σύνδεσή της με την ονομασία «Τραγική».
- Συμφωνία αρ. 7: Ίσως η πιο αινιγματική από τις συμφωνίες του. Δύο μέρη με τον τίτλο Nachtmusik και ένα σχεδόν φασματικό Scherzo δημιουργούν έναν κόσμο νυχτερινών σκιών και αμφισημίας, πριν από το εκτυφλωτικά φωτεινό Rondo-Finale. Η ασυνήθιστη πορεία της από το σκοτάδι προς μια σχεδόν υπερβολική εορταστικότητα εξακολουθεί να προκαλεί πολύ διαφορετικές ερμηνείες.
- Συμφωνία αρ. 8 σε Μι ύφεση μείζονα: Γνωστή ως «Συμφωνία των Χιλίων» —προσωνύμιο που προήλθε από την προβολή της πρεμιέρας και δεν δόθηκε από τον Μάλερ— είναι ένα από τα μεγαλύτερα χορωδιακά συμφωνικά έργα του ρεπερτορίου. Ο λατινικός ύμνος Veni creator spiritus στο πρώτο μέρος και η τελική σκηνή από τον Faust του Goethe στο δεύτερο ενώνονται γύρω από την ιδέα της δημιουργικής και λυτρωτικής δύναμης της αγάπης.
- Συμφωνία αρ. 9 σε Ρε μείζονα: Η τελευταία συμφωνία που ολοκλήρωσε ο Μάλερ είναι ταυτόχρονα ένα από τα πιο προωθημένα έργα του. Οι παραδοσιακοί χοροί παραμορφώνονται, η αντιστικτική γραφή αποκτά οξύτητα και η τονική σταθερότητα χαλαρώνει, πριν από το εκτενές τελευταίο Adagio, όπου η μουσική σταδιακά απογυμνώνεται και σβήνει σχεδόν μέσα στη σιωπή.
- Συμφωνία αρ. 10 (ημιτελής): Ο θάνατος του Μάλερ άφησε το έργο σε διαφορετικά στάδια επεξεργασίας. Το εναρκτήριο Adagio βρίσκεται σε σχεδόν ολοκληρωμένη μορφή και αποκαλύπτει μια αρμονική γλώσσα εξαιρετικής τόλμης, ενώ για τα υπόλοιπα τέσσερα μέρη σώζεται εκτεταμένο σχεδιαστικό υλικό που επιτρέπει να διακρίνεται η συνολική πενταμερής αρχιτεκτονική που είχε σχεδιάσει.
Φωνητικά και συμφωνικά-φωνητικά έργα
Το τραγούδι δεν αποτελεί παράλληλη ή δευτερεύουσα περιοχή της δημιουργίας του Μάλερ· βρίσκεται στον ίδιο τον πυρήνα της μουσικής του σκέψης. Θέματα από τα τραγούδια περνούν στις συμφωνίες, ενώ στα ώριμα έργα η σχέση φωνής και ορχήστρας αποκτά τέτοιο βάθος ώστε τα όρια ανάμεσα στον κύκλο τραγουδιών και τη συμφωνία να γίνονται πλέον δυσδιάκριτα.
- Das klagende Lied (Το Τραγούδι του Θρήνου): Το πρώτο μεγάλο έργο του νεαρού Μάλερ, βασισμένο σε κείμενο που έγραψε ο ίδιος αντλώντας από τον κόσμο του παραμυθιού. Παρότι προηγείται χρονικά των ώριμων συμφωνιών, η δραματική αφήγηση, η έντονη ορχηστρική φαντασία και η συνύπαρξη του σκοτεινού με το λαϊκό προαναγγέλλουν ήδη πολλά από τα χαρακτηριστικά της μεταγενέστερης μουσικής του.
- Lieder eines fahrenden Gesellen (Τραγούδια ενός Οδοιπόρου): Τέσσερα τραγούδια πάνω σε κείμενα του ίδιου του Μάλερ, γεννημένα από την εμπειρία ενός ανεκπλήρωτου έρωτα. Η περιπλάνηση, η φύση, η μοναξιά και η απώλεια συνδέονται σε έναν από τους χαρακτηριστικότερους πρώιμους κύκλους του, ενώ μουσικό υλικό του περνά άμεσα στην Πρώτη Συμφωνία.
- Des Knaben Wunderhorn: Τα τραγούδια πάνω σε ποιήματα της ομώνυμης συλλογής γερμανικής λαϊκής ποίησης δεν αποτελούν έναν αυστηρά ενιαίο κύκλο, αλλά συγκροτούν έναν από τους σημαντικότερους κόσμους της μαλερικής δημιουργίας. Στρατιωτικές εικόνες, λαϊκό χιούμορ, ειρωνεία, θάνατος, αθωότητα και μεταφυσική συνυπάρχουν, ενώ αρκετά από αυτά συνδέονται άμεσα με τις Συμφωνίες αρ. 2, 3 και 4.
- Rückert-Lieder: Πέντε τραγούδια πάνω σε ποιήματα του Friedrich Rückert, στα οποία ο μεγάλος συμφωνικός όγκος υποχωρεί συχνά μπροστά σε μια εξαιρετικά λεπτή, σχεδόν μουσικής δωματίου ενορχήστρωση. Ιδιαίτερα το Ich bin der Welt abhanden gekommen έχει καθιερωθεί ως μία από τις πιο εσωτερικές μουσικές δηλώσεις του Μάλερ, ένας κόσμος απομάκρυνσης από την εξωτερική ζωή και καταφυγής στη μουσική.
- Kindertotenlieder (Τραγούδια για τα Νεκρά Παιδιά): Πέντε τραγούδια σε ποιήματα του Rückert για την απώλεια παιδιών, οργανωμένα από τον Μάλερ ως ενιαίο εκφραστικό σύνολο. Η συγκρατημένη ενορχήστρωση αποφεύγει τον εύκολο συναισθηματισμό και ακολουθεί μια πορεία από την οδύνη και την άρνηση προς μια εύθραυστη αίσθηση συμφιλίωσης.
- Das Lied von der Erde (Το Τραγούδι της Γης): Η κορύφωση της συνάντησης συμφωνίας και τραγουδιού στη μουσική του Μάλερ. Τα έξι μέρη βασίζονται σε γερμανικές ποιητικές αποδόσεις αρχαίας κινεζικής ποίησης από τον Hans Bethge και κινούνται ανάμεσα στη χαρά της ζωής, τη μοναξιά, τη φύση και την επίγνωση της παροδικότητας. Το εκτενές τελευταίο μέρος, Der Abschied (Ο Αποχαιρετισμός), μετατρέπει τον αποχωρισμό σε μια από τις πιο βαθιές και αινιγματικά γαλήνιες καταλήξεις του έργου του.
Από την Πρώτη Συμφωνία έως το Das Lied von der Erde, την Ένατη και τα σχέδια της Δέκατης, ο Μάλερ επέστρεφε διαρκώς στα ίδια θεμελιώδη ερωτήματα: τη φύση και τον άνθρωπο, την αγάπη και την απώλεια, τη ζωή απέναντι στον θάνατο, την ειρωνεία απέναντι στην ανάγκη για υπέρβαση. Η μουσική του μπορεί μέσα σε λίγα λεπτά να περάσει από ένα απλό λαϊκό άκουσμα σε μια τεράστια συμφωνική κορύφωση ή από τη σχεδόν σαρκαστική παραμόρφωση ενός χορού σε μια στιγμή απόλυτης εσωτερικότητας.
Η ιστορική σημασία του Μάλερ δεν βρίσκεται μόνο στο ότι διεύρυνε την ορχήστρα ή τις διαστάσεις της συμφωνίας. Στα ύστερα έργα του η τονικότητα γίνεται πιο ασταθής, οι υφές πιο αποσπασματικές και οι αντιθέσεις πιο αιχμηρές, χωρίς όμως να χάνεται η σύνδεση με τη ρομαντική παράδοση. Με αυτόν τον τρόπο, η μουσική του στέκεται στο μεταίχμιο δύο εποχών: ολοκληρώνει έναν μεγάλο συμφωνικό κόσμο του 19ου αιώνα και ταυτόχρονα ανοίγει δρόμους που θα εξερευνούσαν οι συνθέτες του 20ού.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου