Όταν μια μουσική φράση μοιάζει έτοιμη να ολοκληρωθεί και τελικά συνεχίζεται, ο ακροατής αντιλαμβάνεται αμέσως την αναβολή. Μπορεί να μην γνωρίζει τι είναι η δεσπόζουσα, η αναστολή ή η απατηλή πτώση· καταλαβαίνει όμως ότι η μουσική είχε προετοιμάσει μια άφιξη και, την κρίσιμη στιγμή, την οδήγησε αλλού. Η αίσθηση αυτή εμφανίζεται πριν από τη θεωρητική της ονομασία.
Ο λόγος είναι ότι η ακρόαση περιλαμβάνει διαρκώς μικρές προβλέψεις. Περιμένουμε πότε θα επανέλθει ο παλμός, πού θα καταλήξει μια μελωδία, αν μια φράση θα έχει ανάλογη διάρκεια με την προηγούμενη ή πότε θα επιστρέψει ένα θέμα που έχει χαθεί προσωρινά από το προσκήνιο. Οι προβλέψεις αυτές βασίζονται σε όσα μόλις ακούσαμε, σε όσα έχει ήδη καθιερώσει το συγκεκριμένο έργο και στην εξοικείωση που έχουμε αποκτήσει με μια μουσική γλώσσα.
Όταν η συνέχεια επιβεβαιώνει αυτές τις πιθανότητες, αισθανόμαστε συνοχή και κατεύθυνση. Όταν τις καθυστερεί, δημιουργείται αναμονή. Όταν τις μεταβάλλει, μπορεί να προκύψει έκπληξη· και όταν μια ανοιχτή διαδικασία φθάσει σε επαρκή σταθερότητα, αναγνωρίζουμε μια μορφή λύσης. Η εμπειρία αυτή οργανώνεται μέσα από τη συνεργασία της αρμονίας, της μελωδίας, του ρυθμού, της επανάληψης, του ηχοχρώματος και της μορφής. Το κεντρικό ερώτημα είναι σαφές: πώς γνωρίζουμε ότι η μουσική δεν έχει ακόμη ολοκληρώσει αυτό που άρχισε;
Η ακρόαση ως ενεργή πρόβλεψη
Όταν ακούμε μουσική, ο νους συγκρατεί σχήματα, συγκρίνει γεγονότα και εντοπίζει κανονικότητες. Ένα ρυθμικό μοτίβο που επανέρχεται, μια φράση που επαναλαμβάνει την ίδια αρχή ή μια αρμονική πορεία που έχει οδηγήσει πολλές φορές σε παρόμοια κατάληξη δημιουργούν ένα πεδίο πιθανών συνεχειών. Ο ακροατής δεν γνωρίζει με βεβαιότητα ποια από αυτές θα πραγματοποιηθεί. Ωστόσο, κάποιες αρχίζουν να φαίνονται πιθανότερες από άλλες.
Οι προσδοκίες λειτουργούν σε διαφορετικές χρονικές κλίμακες. Σε λίγα δευτερόλεπτα μπορούμε να προβλέψουμε την επόμενη ισχυρή θέση του μέτρου ή την κατάληξη ενός μελωδικού σχήματος. Σε μεγαλύτερη απόσταση θυμόμαστε ότι ένα θέμα έχει μείνει ανολοκλήρωτο, ότι η κύρια τονικότητα έχει εγκαταλειφθεί ή ότι μια έντονη συσσώρευση χρειάζεται ακόμη να βρει το σημείο εκτόνωσής της. Η προσδοκία μπορεί επομένως να αφορά το αμέσως επόμενο γεγονός ή την πορεία μιας ολόκληρης ενότητας.
Η διαδικασία αρχίζει από την άμεση μουσική μνήμη. Αν μια μικρή ρυθμική μορφή ακουστεί αρκετές φορές, η επόμενη επανάληψή της γίνεται αναμενόμενη. Αν δύο φράσεις έχουν παρόμοιο μήκος και η πρώτη ολοκληρώνεται με συγκεκριμένο τρόπο, η δεύτερη δημιουργεί την προσδοκία μιας ανάλογης ή συμπληρωματικής κατάληξης. Η μουσική οργανώνει έτσι τον χρόνο σε σχέσεις: ό,τι ακούγεται τώρα αποκτά σημασία από τη θέση του μέσα σε μια μεγαλύτερη συνέχεια.
Σημαντικό ρόλο έχει επίσης η εξοικείωση με ένα ύφος. Ένας ακροατής που έχει μεγαλώσει ακούγοντας τονική μουσική μαθαίνει, ακόμη και χωρίς θεωρητική διδασκαλία, ότι ορισμένοι φθόγγοι και ορισμένες συγχορδίες έχουν μεγαλύτερη σταθερότητα, ενώ άλλοι δημιουργούν κατεύθυνση. Αντίστοιχα, η συχνή επαφή με την τζαζ, τις τροπικές παραδόσεις, τη μινιμαλιστική μουσική ή τη ρυθμική πολυπλοκότητα του 20ού αιώνα καλλιεργεί διαφορετικές προσδοκίες. Αυτό που μοιάζει αυτονόητο μέσα σε μία μουσική γλώσσα μπορεί να ακούγεται αμφίβολο ή απρόβλεπτο μέσα σε μια άλλη.
Γι’ αυτό δύο ακροατές μπορούν να ακούσουν το ίδιο απόσπασμα και να σχηματίσουν παρόμοιες, χωρίς να είναι απολύτως ίδιες, προσδοκίες. Η εξοικείωση, η μουσική εκπαίδευση, η προσοχή και η προηγούμενη εμπειρία επηρεάζουν ποια στοιχεία γίνονται αντιληπτά ως σημαντικά. Ο έμπειρος μουσικός μπορεί να αναγνωρίσει τη συγκεκριμένη αρμονική λειτουργία μιας στιγμής, ενώ ένας λιγότερο εξοικειωμένος ακροατής αντιλαμβάνεται την ίδια κίνηση ως γενική αύξηση της αστάθειας. Και οι δύο συμμετέχουν στην πορεία του έργου μέσω όσων έχουν ήδη μάθει να ακούν.
Η σύγχρονη έρευνα της μουσικής νόησης περιγράφει αυτή την εξοικείωση ως μια μορφή στατιστικής μάθησης. Μέσα από την επανειλημμένη ακρόαση, αντιλαμβανόμαστε ποιες ακολουθίες εμφανίζονται συχνά και ποιες σπανιότερα. Η γνώση αυτή δεν χρειάζεται να είναι συνειδητή. Εκδηλώνεται στον τρόπο με τον οποίο μια συνέχεια μας φαίνεται φυσική, μια άλλη ξαφνική και μια τρίτη ανοιχτή σε περισσότερες από μία πιθανότητες.
Η πρόβλεψη στη μουσική λειτουργεί ως κινητό σύνολο πιθανοτήτων, πολύ πιο ευέλικτο από μια ακριβή αναπαράσταση του επόμενου φθόγγου. Καθώς φθάνει κάθε νέο γεγονός, οι πιθανότητες μεταβάλλονται: μια συνέχεια επιβεβαιώνεται, μια άλλη αποκλείεται και μια νέα κατεύθυνση εμφανίζεται. Η μουσική προσδοκία ανανεώνεται αδιάκοπα.
Τέσσερις έννοιες που χρειάζεται να διακρίνουμε
- Προσδοκία: η αίσθηση ότι ορισμένες συνέχειες είναι πιθανότερες από άλλες.
- Ένταση: η εμπειρία αυξανόμενης εκκρεμότητας, αστάθειας ή κατεύθυνσης.
- Έκπληξη: η εμφάνιση ενός γεγονότος που είχε μικρότερη πιθανότητα μέσα στο πλαίσιο που είχε διαμορφωθεί.
- Λύση: η σχετική μείωση της αστάθειας ή η αίσθηση ότι μια μουσική διαδικασία έφθασε σε κάποιο επίπεδο ολοκλήρωσης.
Οι τέσσερις έννοιες συνδέονται στενά, χωρίς να ταυτίζονται. Ένα απρόσμενο γεγονός μπορεί να προκαλέσει στιγμιαία έκπληξη και αμέσως να γίνει πειστικό. Μια αναμενόμενη κατάληξη μπορεί να προσφέρει ισχυρή ικανοποίηση ακριβώς επειδή έχει προετοιμαστεί με σαφήνεια. Παράλληλα, η ένταση μπορεί να παραμένει υψηλή μέσα σε χαμηλή δυναμική, αργή κίνηση ή σχετικά σύμφωνα αρμονία. Το καθοριστικό στοιχείο είναι η σχέση του γεγονότος με το πλαίσιο και με όσα ο ακροατής έχει μάθει να περιμένει.
Η διάκριση έχει πρακτική αξία και για την ερμηνεία. Μια στιγμή έκπληξης χρειάζεται ενδεχομένως καθαρή άρθρωση ή αλλαγή χρώματος, ενώ μια μακρά ένταση απαιτεί έλεγχο της συνολικής πορείας. Αν κάθε τοπική διαφωνία τονιστεί σαν να αποτελεί τη μεγάλη κορύφωση, η ιεραρχία εξασθενεί. Όταν ο εκτελεστής αντιλαμβάνεται ποια εκκρεμότητα είναι προσωρινή και ποια εκτείνεται σε μεγαλύτερη κλίμακα, μπορεί να οργανώσει πειστικότερα τον χρόνο.
Διαδικασία ακρόασης
Ο κύκλος της μουσικής προσδοκίας
Κάθε νέο γεγονός επιβεβαιώνει, καθυστερεί ή μεταβάλλει μια πιθανή συνέχεια — και αμέσως δημιουργεί την επόμενη.
Το αποτέλεσμα δεν αποτελεί τελικό σημείο: γίνεται νέο ακουστικό δεδομένο και επανεκκινεί τη διαδικασία.
Έξι τρόποι με τους οποίους η μουσική μάς οδηγεί προς το επόμενο γεγονός
Η μουσική προσδοκία δεν ανήκει σε ένα μόνο στοιχείο της σύνθεσης. Δημιουργείται από τη συνεργασία πολλών παραμέτρων, οι οποίες μπορούν να συμφωνούν μεταξύ τους ή να προτείνουν διαφορετικές κατευθύνσεις. Μια αρμονία μπορεί να πλησιάζει προς την κατάληξη, ενώ ο ρυθμός εξακολουθεί να πιέζει προς τα εμπρός. Μια μελωδία μπορεί να επιστρέφει στον φθόγγο αναφοράς της, ενώ η ενορχήστρωση συνεχίζει να πυκνώνει. Η εμπειρία της έντασης προκύπτει συχνά ακριβώς από αυτές τις αλληλεπιδράσεις.
Αρμονία και τονική κατεύθυνση
Στην τονική μουσική, οι φθόγγοι και οι συγχορδίες δεν έχουν όλοι το ίδιο βάρος. Η τονική λειτουργεί ως κύριο σημείο αναφοράς, ενώ άλλες αρμονίες απομακρύνουν τη μουσική από αυτήν ή προετοιμάζουν την επιστροφή. Η δεσπόζουσα αποκτά ιδιαίτερη δύναμη επειδή συγκεντρώνει φθόγγους που έχουν σαφή τάση προς την τονική. Όταν η επιστροφή πραγματοποιείται, η μουσική προσφέρει μια αναγνωρίσιμη αίσθηση άφιξης.
Η διαδοχή των συγχορδιών αποτελεί τη μία πλευρά αυτής της κατεύθυνσης. Εξίσου σημαντική είναι η κίνηση των επιμέρους φωνών. Ένας φθόγγος που κρατείται ενώ η αρμονία αλλάζει μπορεί να μετατραπεί σε αναστολή: παραμένει για λίγο σε σύγκρουση με το νέο αρμονικό περιβάλλον και στη συνέχεια μετακινείται σε σταθερότερη θέση. Η ένταση βρίσκεται στη χρονική απόσταση ανάμεσα στην εμφάνιση της αστάθειας και στην αποκατάστασή της.
Η διαφωνία, ωστόσο, δεν αποτελεί από μόνη της σταθερό μέτρο έντασης. Ένα διάστημα μπορεί να λειτουργεί ως ενεργή διαφωνία σε ένα πλαίσιο και ως σταθερό ηχόχρωμα σε ένα άλλο. Η μουσική σημασία του προκύπτει από τη σύνταξη, τη θέση, τη διάρκεια και το ύφος. Γι’ αυτό η ακουστική οξύτητα και η λειτουργική ανάγκη για συνέχεια χρειάζεται να εξετάζονται χωριστά.
Ακόμη και μέσα στην ίδια τονικότητα, η αίσθηση της έντασης μεταβάλλεται ανάλογα με το σημείο της μορφής. Μια δεσπόζουσα που εμφανίζεται νωρίς μπορεί να οδηγήσει σε απλή τοπική πτώση. Η ίδια λειτουργία, ύστερα από μακρά απομάκρυνση και συσσώρευση, αποκτά πολύ μεγαλύτερο βάρος. Η αρμονική προσδοκία είναι επομένως σχεσιακή και χρονική: εξαρτάται από το πού βρισκόμαστε, από το τι έχει προηγηθεί και από το μέγεθος της άφιξης που έχει προετοιμαστεί.
Στο Πρελούδιο σε Ντο μείζονα, BWV 846, από το πρώτο βιβλίο του Καλοσυγκερασμένου Κλειδοκύμβαλου, ο Μπαχ διατηρεί σχεδόν αδιάκοπα το ίδιο αρπιστικό σχήμα. Η επιφανειακή κίνηση παραμένει εξαιρετικά σταθερή, ενώ οι αρμονίες κάτω από αυτήν αλλάζουν σταδιακά. Ακριβώς επειδή το ρυθμικό και υφικό πρότυπο είναι τόσο συνεπές, η προσοχή στρέφεται στις μεταβολές της αρμονικής κατεύθυνσης. Οι στιγμές μεγαλύτερης χρωματικής πυκνότητας και αστάθειας αποκτούν βάρος χωρίς να χρειάζονται έντονη δυναμική ή θεαματική ρυθμική αλλαγή. Όταν η Ντο μείζονα σταθεροποιείται στο τέλος, η αίσθηση της άφιξης ανήκει σε ολόκληρη την πορεία και όχι μόνο στην τελευταία συγχορδία.
Ακούστε τη σταθερότητα κάτω από την αλλαγή. Το αρπιστικό σχήμα παραμένει σχεδόν αμετάβλητο από την αρχή ως το τέλος. Καθώς μεταβάλλονται οι συγχορδίες, προσέξτε πώς ο ίδιος ρυθμικός κυματισμός άλλοτε ακούγεται ήρεμος και άλλοτε αποκτά μεγαλύτερη πυκνότητα και κατεύθυνση. Η τελική εδραίωση της Ντο μείζονας γίνεται πειστική επειδή έχει προετοιμαστεί από ολόκληρη την αρμονική διαδρομή.
Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ, Πρελούδιο σε Ντο μείζονα, BWV 846 — πιανιστικό tutorial του Stanislav Stanchev. Η οπτική και ακουστική συνέχεια του αρπισμού επιτρέπει να γίνει ιδιαίτερα καθαρή η μεταβολή της υποκείμενης αρμονίας.
Μελωδία και φράση
Μια μελωδία δημιουργεί κατεύθυνση μέσα από το περίγραμμα, την έκταση και την οργάνωση των φράσεών της. Η σταδιακή άνοδος μπορεί να ενισχύσει την προσδοκία μιας κορύφωσης. Ένα άλμα συχνά γεννά ενδιαφέρον για την επόμενη κίνηση, ιδιαίτερα όταν ακολουθείται από βαθμιαία επιστροφή. Ένας φθόγγος που έχει ακουστεί ως στόχος μπορεί να αποκτά όλο και μεγαλύτερη σημασία όσο η μουσική καθυστερεί να τον προσεγγίσει.
Η μουσική φράση προσφέρει ένα ακόμη επίπεδο οργάνωσης. Ο ακροατής μαθαίνει το μήκος, τον ρυθμό και την εσωτερική άρθρωση μιας φράσης καθώς αυτή εξελίσσεται. Αν η επόμενη φράση αρχίσει με παρόμοιο τρόπο, γεννιέται η προσδοκία μιας αντίστοιχης διάρκειας ή μιας συμπληρωματικής απάντησης. Μια ημιτελής κατάληξη, μια διακοπή ή μια απροσδόκητη επέκταση αποκτούν νόημα επειδή αποκλίνουν από το χρονικό σχήμα που είχε ήδη διαμορφωθεί.
Η σχέση ερώτησης και απόκρισης αποτελεί χρήσιμη ακουστική εικόνα, αρκεί να μη θεωρηθεί άκαμπτος κανόνας. Η πρώτη φράση μπορεί να αφήνει την αρμονία ή τη μελωδία ανοιχτή, ενώ η δεύτερη προσφέρει πληρέστερη ολοκλήρωση. Σε άλλες περιπτώσεις, η αναμενόμενη απόκριση παρατείνεται, μεταφέρεται σε διαφορετική περιοχή ή μετατρέπεται σε νέα ερώτηση. Έτσι η φράση οργανώνει τη μικρή κλίμακα του μουσικού χρόνου.
Η μελωδική προσδοκία επηρεάζεται επίσης από την εγγύτητα και τη συνέχεια. Ύστερα από μια βαθμιαία κίνηση, ο ακροατής συχνά περιμένει ότι η γραμμή θα διατηρήσει για λίγο την πορεία της. Ένα μεγάλο άλμα τραβά την προσοχή και δημιουργεί ενδιαφέρον για τον τρόπο με τον οποίο η μελωδία θα ανακτήσει ισορροπία. Πρόκειται για τάσεις και πιθανότητες, όχι για υποχρεωτικούς κανόνες· η εκφραστική δύναμη μιας μελωδίας βρίσκεται συχνά στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιεί ή ανατρέπει αυτές τις τάσεις.
Ρυθμός, μέτρο και παλμός
Η επανάληψη ενός παλμού επιτρέπει στον ακροατή να προβλέπει πότε είναι πιθανό να συμβεί το επόμενο γεγονός. Το μέτρο προσθέτει μια ιεραρχία ισχυρών και ασθενέστερων θέσεων, ενώ τα επαναλαμβανόμενα ρυθμικά σχήματα δημιουργούν πιο συγκεκριμένες χρονικές προσδοκίες. Η μουσική μπορεί να τις επιβεβαιώσει, να τις μετατοπίσει ή να τις αφήσει προσωρινά χωρίς σαφή απάντηση.
Η συγκοπή αποκτά δύναμη επειδή μεταφέρει την έμφαση σε θέση διαφορετική από εκείνη που είχε προετοιμάσει το μέτρο. Μια παύση μπορεί να αφαιρέσει το γεγονός που περιμέναμε να ακούσουμε, χωρίς να καταργεί την αίσθηση του παλμού. Αντίστοιχα, η επιμήκυνση μιας νότας ή η αιφνίδια αλλαγή του ρυθμικού σχήματος μεταβάλλει την αίσθηση της συνέχειας πριν ακόμη αλλάξει η αρμονία.
Χρειάζεται εδώ να διακρίνουμε την προσδοκία του χρόνου από την προσδοκία του γεγονότος. Μπορεί να γνωρίζουμε με αρκετή ακρίβεια πότε θα συμβεί κάτι, χωρίς να γνωρίζουμε τι ακριβώς θα είναι. Σε άλλες περιπτώσεις, αναγνωρίζουμε ποια συγχορδία ή ποιο μοτίβο πλησιάζει, ενώ η ακριβής στιγμή της εμφάνισής του παραμένει αβέβαιη. Η μουσική ένταση αυξάνεται συχνά όταν οι δύο μορφές πρόβλεψης απομακρύνονται μεταξύ τους.
Στους «Οιωνούς της Άνοιξης» από την Ιεροτελεστία της Άνοιξης, ο Στραβίνσκι επαναλαμβάνει μια πυκνή ορχηστρική συγχορδία με βίαιους, μεταβαλλόμενους τονισμούς. Η βασική ηχητική μονάδα γίνεται γρήγορα αναγνωρίσιμη, όμως η θέση και η ομαδοποίηση των τονισμών αποσταθεροποιούν την αίσθηση μιας κανονικής μετρικής διάταξης. Ο ακροατής μπορεί να παρακολουθεί τον παλμό, δυσκολεύεται όμως να προβλέψει με ασφάλεια πού θα πέσει η επόμενη έμφαση. Η ένταση εδώ προέρχεται κυρίως από την οργάνωση του χρόνου και λιγότερο από μια τονική πορεία προς συμβατική αρμονική λύση.
Ακούστε τη σύγκρουση ανάμεσα στον παλμό και τον τονισμό. Η πυκνή συγχορδία επαναλαμβάνεται και ο παλμός παραμένει αισθητός, όμως οι τονισμοί αλλάζουν θέση και αποσταθεροποιούν τη μετρική βεβαιότητα. Η ένταση γεννιέται από την αβεβαιότητα για το πού θα πέσει η επόμενη έμφαση, όχι από μια συμβατική αρμονική πορεία προς την τονική.
Ίγκορ Στραβίνσκι, «Οι Οιωνοί της Άνοιξης» από την Ιεροτελεστία της Άνοιξης. Το σύντομο απόσπασμα απομονώνει ένα από τα σαφέστερα παραδείγματα ρυθμικής προσδοκίας που διαταράσσεται από μεταβαλλόμενους τονισμούς.
Επανάληψη και μεταβολή
Κάθε επανάληψη κάνει ένα γεγονός πιο αναγνωρίσιμο. Όσο ένα μοτίβο επιστρέφει, ο ακροατής μαθαίνει το σχήμα, τη διάρκεια και τη θέση του. Η αυξανόμενη οικειότητα δημιουργεί σταθερότητα, ενώ παράλληλα ενισχύει την προσδοκία ότι η επανάληψη κάποια στιγμή θα μεταβληθεί.
Αυτή η διπλή λειτουργία εξηγεί γιατί ένα επίμονο ostinato μπορεί να προσφέρει ταυτόχρονα ασφάλεια και ένταση. Το σταθερό υπόβαθρο επιτρέπει ακόμη και σε μια μικρή αλλαγή να αποκτήσει μεγάλη σημασία. Η αφαίρεση ενός φθόγγου, η μετατόπιση ενός τονισμού, η είσοδος ενός νέου οργάνου ή η αλλαγή μιας μόνο αρμονίας ακούγονται εντονότερα επειδή αντιπαραβάλλονται με κάτι που έχει ήδη εδραιωθεί στη μνήμη.
Η επανάληψη μπορεί επίσης να αναβάλλει την εξέλιξη. Όταν μια φράση επανέρχεται λίγο πριν από την αναμενόμενη κατάληξη, η άφιξη απομακρύνεται χωρίς να χάνεται η κατεύθυνσή της. Ο ακροατής γνωρίζει ότι βρίσκεται κοντά σε έναν στόχο και ταυτόχρονα αισθάνεται ότι η μουσική επιλέγει να παραμείνει για λίγο ακόμη στην εκκρεμότητα.
Το πόσο έντονη θα γίνει αυτή η αναμονή εξαρτάται από τη θέση και τη διάρκεια της επανάληψης. Μια σύντομη επαναφορά μπορεί να επιβεβαιώσει τη συνοχή. Μια επίμονη επανάληψη μπορεί να μετατρέψει το γνώριμο σε πεδίο αυξανόμενης πίεσης, επειδή κάθε νέα εμφάνιση ενισχύει την ανάγκη για μεταβολή. Η μουσική μνήμη λειτουργεί τότε σαν μέτρο: όσο καθαρότερα θυμόμαστε το πρότυπο, τόσο πιο ευδιάκριτη γίνεται ακόμη και η μικρότερη απόκλιση.
Υφή, ηχόχρωμα, δυναμική και έκταση
Η ένταση μπορεί να αυξηθεί χωρίς καμία ουσιαστική αλλαγή της βασικής αρμονικής πορείας. Η σταδιακή προσθήκη φωνών πυκνώνει την υφή. Η μετακίνηση προς πολύ ψηλές ή πολύ χαμηλές νότες διευρύνει τον ηχητικό χώρο. Ένα νέο ηχόχρωμα μπορεί να φωτίσει μια γραμμή που έως τότε παρέμενε στο βάθος, ενώ η αφαίρεση ολόκληρων ομάδων οργάνων μπορεί να δημιουργήσει αίσθηση έκθεσης ή αναμονής.
Το crescendo είναι ο πιο εύκολα αναγνωρίσιμος τρόπος συσσώρευσης, αποτελεί όμως μόνο μία δυνατότητα. Ένα μακρύ diminuendo μπορεί να εντείνει την προσοχή, ιδιαίτερα όταν η μουσική πλησιάζει σε κάτι που δεν έχει ακόμη αποκαλυφθεί. Μια σχεδόν άηχη υφή μπορεί να διατηρεί υψηλή ένταση, εφόσον η αρμονία, ο ρυθμός ή η μορφή έχουν αφήσει μια ουσιαστική εκκρεμότητα.
Το ηχόχρωμα δημιουργεί επίσης προσδοκίες μέσα από τη συνέχεια της ενορχήστρωσης. Αν ένα θέμα έχει συνδεθεί με συγκεκριμένο όργανο ή συνδυασμό οργάνων, η επιστροφή του ίδιου χρώματος μπορεί να προαναγγείλει την επανεμφάνισή του. Αντίστροφα, η παρουσίαση του γνώριμου υλικού με νέο ηχόχρωμα μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο αναγνωρίζουμε την επιστροφή.
Μορφή και επιστροφή
Όσο μεγαλώνει η χρονική κλίμακα, τόσο περισσότερο η προσδοκία εξαρτάται από τη μνήμη. Ένα θέμα που έχει απουσιάσει για αρκετά λεπτά μπορεί να διατηρεί τη θέση του στη συνολική πορεία του έργου. Η επιστροφή του αποκτά σημασία επειδή ο ακροατής αναγνωρίζει ταυτόχρονα την ομοιότητα και την απόσταση που έχει διανυθεί.
Στο πρώτο μέρος της Πέμπτης Συμφωνίας σε Ντο ελάσσονα, έργο 67, ο Μπετόβεν μετατρέπει ένα εξαιρετικά σύντομο ρυθμικό κύτταρο σε δύναμη συνοχής. Η επανεμφάνισή του σε διαφορετικές φωνές, τονικές περιοχές και λειτουργίες διατηρεί το αρχικό γεγονός ενεργό στη μνήμη. Η ακρόαση δεν στηρίζεται μόνο στην αναμονή μιας συγκεκριμένης συγχορδίας· παρακολουθεί τη μοίρα ενός μοτίβου που διαπερνά τη μορφή.
Όταν γνώριμο θεματικό υλικό και η κύρια τονικότητα επιστρέφουν στην επανέκθεση, η αίσθηση αναγνώρισης συνυπάρχει με όσα έχουν μεσολαβήσει. Η επιστροφή δεν ακυρώνει τη διαδρομή. Την επανανοηματοδοτεί. Ακόμη και τότε, η κίνηση παραμένει ενεργή, καθώς η εκτεταμένη coda αποκτά βάρος πολύ μεγαλύτερο από μια απλή επιβεβαίωση του τέλους. Η μορφή οργανώνει έτσι προσδοκίες που εκτείνονται πολύ πέρα από τα όρια μιας φράσης.
Η Πέμπτη Συμφωνία δείχνει επίσης ότι η μορφική προσδοκία δεν ταυτίζεται με την απλή αναγνώριση ενός θέματος. Ο ακροατής παρακολουθεί πώς το γνώριμο υλικό αλλάζει λειτουργία: άλλοτε ανοίγει μια ενότητα, άλλοτε συνδέει διαφορετικές περιοχές, άλλοτε συσσωρεύει ενέργεια ή συμμετέχει στην καταληκτική επιβεβαίωση. Η επιστροφή έχει νόημα επειδή διατηρεί κάτι αναγνωρίσιμο και ταυτόχρονα το τοποθετεί σε νέα συμφραζόμενα.
Παρακολουθήστε ένα μοτίβο να γίνεται μορφολογική μνήμη. Οι τέσσερις αρχικές νότες εδραιώνουν αμέσως μια ρυθμική ταυτότητα. Καθώς το μοτίβο επιστρέφει σε διαφορετικές φωνές, τονικότητες και λειτουργίες, προσέξτε όχι μόνο την επανεμφάνισή του, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο άλλοτε κινεί τη μουσική προς τα εμπρός, άλλοτε συνδέει ενότητες και άλλοτε συγκεντρώνει ενέργεια. Η επιστροφή δεν αναπαράγει απλώς την αρχή· μεταφέρει μαζί της τη μνήμη ολόκληρης της διαδρομής.
Λούντβιχ βαν Μπετόβεν, Συμφωνία αρ. 5 σε Ντο ελάσσονα, έργο 67, πρώτο μέρος — Συμφωνική Ορχήστρα Σιμόν Μπολίβαρ της Βενεζουέλας, υπό τη διεύθυνση του Gustavo Dudamel, Βαρκελώνη, Μάρτιος 2017.
Η ερμηνεία ως διαχείριση της προσδοκίας
Οι έξι παράμετροι δεν ακούγονται ανεξάρτητα από την εκτέλεση. Ο χρόνος πριν από μια πτώση, η διάρκεια μιας παύσης, η ένταση μιας εσωτερικής φωνής, η άρθρωση ενός επαναλαμβανόμενου μοτίβου και η διαμόρφωση μιας μεγάλης δυναμικής καμπύλης μπορούν να κάνουν την ίδια γραπτή δομή περισσότερο ή λιγότερο ευδιάκριτη.
Στο Πρελούδιο σε Ντο μείζονα του Μπαχ, για παράδειγμα, η υπερβολική έμφαση σε κάθε αλλαγή συγχορδίας μπορεί να τεμαχίσει τη μεγάλη αρμονική πορεία. Μια εντελώς επίπεδη απόδοση, από την άλλη πλευρά, περιορίζει τη διαφοροποίηση ανάμεσα στις τοπικές μεταβολές και στα σημεία ουσιαστικής συσσώρευσης. Η ερμηνευτική απόφαση αφορά την ιεράρχηση: ποια αλλαγή ανήκει στη συνέχεια της ροής και ποια σηματοδοτεί σημαντική μετατόπιση.
Παρόμοια, στον Μπετόβεν ο εκτελεστής χρειάζεται να διατηρήσει τη συγγένεια των μοτιβικών εμφανίσεων χωρίς να τους δίνει κάθε φορά το ίδιο βάρος. Στον Στραβίνσκι, η ακρίβεια των τονισμών είναι αυτή που κάνει αισθητή την οργανωμένη αστάθεια. Η ερμηνεία καθιστά ακουστή την ιεραρχία της έντασης και επιτρέπει στον ακροατή να σχηματίζει και να αναθεωρεί τις προσδοκίες του.
Έξι ισότιμες πηγές
Από πού γεννιέται η μουσική προσδοκία;
Τα στοιχεία μπορούν να συνεργάζονται ή να υποδεικνύουν διαφορετικές κατευθύνσεις. Η ένταση συχνά προκύπτει ακριβώς από τη μεταξύ τους σχέση.
Αρμονία
Βαθμοί σταθερότητας και κατεύθυνση προς ένα πιθανό σημείο άφιξης.
Μελωδία και φράση
Περίγραμμα, στόχοι, αναπνοές και σημεία προσωρινής ή πληρέστερης ολοκλήρωσης.
Ρυθμός και μέτρο
Η πρόβλεψη του πότε θα συμβεί ένα γεγονός και του πού θα τοποθετηθεί η έμφαση.
Επανάληψη
Το σταθερό πρότυπο κάνει την παραμικρή μεταβολή περισσότερο αισθητή.
Υφή και ηχόχρωμα
Η πυκνότητα, η περιοχή της έκτασης και το χρώμα προαναγγέλλουν ή ανακατευθύνουν την κίνηση.
Μορφή
Η μνήμη δίνει στην επιστροφή ενός θέματος ή μιας τονικότητας τη σημασία της.
Η τέχνη της αναβολής
Η μουσική ένταση γίνεται ιδιαίτερα αισθητή όταν η κατεύθυνση είναι σαφής, αλλά η άφιξη καθυστερεί. Ο συνθέτης δεν χρειάζεται να εισαγάγει διαρκώς νέο υλικό. Μπορεί να κρατήσει ενεργό έναν ήδη διαμορφωμένο στόχο, να πλησιάσει προς αυτόν και να απομακρυνθεί ξανά την τελευταία στιγμή.
Η αναστολή αποτελεί ένα από τα καθαρότερα παραδείγματα. Ένας φθόγγος παραμένει από την προηγούμενη αρμονία και, μέσα στη νέα συγχορδία, μετατρέπεται προσωρινά σε διαφωνία. Η λύση του έχει συχνά ισχυρή κατεύθυνση, ακριβώς επειδή η καθυστέρηση έχει ακουστεί ως μέρος της φωνητικής κίνησης. Η προσδοκία γεννιέται από ολόκληρη τη διαδρομή του φθόγγου μέσα στον χρόνο.
Μια αρμονική ακολουθία μπορεί να παρατείνει την πορεία επαναλαμβάνοντας το ίδιο σχεσιακό σχήμα σε διαφορετικό ύψος. Κάθε κρίκος επιβεβαιώνει τη λογική του προηγούμενου και δημιουργεί την προσδοκία του επόμενου. Η μουσική κινείται συνεχώς, ενώ η τελική της κατεύθυνση παραμένει ακόμη ανοιχτή.
Η παρατεταμένη δεσπόζουσα συγκεντρώνει ενέργεια γύρω από μια αναμενόμενη επιστροφή στην τονική. Η άφιξη μπορεί να αναβληθεί με αλλαγές θέσης, διακοσμητικούς φθόγγους, επαναλήψεις, παύσεις ή επεκτάσεις. Στην απατηλή πτώση, η μουσική φθάνει στο σημείο όπου η τονική φαίνεται έτοιμη να εμφανιστεί και επιλέγει διαφορετική αρμονία. Η προσδοκία ανακατευθύνεται χωρίς να εξαφανίζεται: η φράση χρειάζεται να συνεχιστεί και να αναζητήσει νέο τρόπο ολοκλήρωσης.
Η σιωπή μπορεί να επιτελέσει ανάλογη λειτουργία. Μια παύση πριν από την κατάληξη δεν είναι κενός χρόνος. Όταν η προηγούμενη μουσική έχει προετοιμάσει σαφή συνέχεια, η απουσία ήχου διατηρεί τη συνέχεια νοητά παρούσα. Ο ακροατής εξακολουθεί να περιμένει μέσα στη σιωπή.
Η διάρκεια αυτής της παύσης έχει αποφασιστική σημασία. Αν είναι πολύ σύντομη, μπορεί να ακουστεί ως απλή άρθρωση. Αν παραταθεί, μετατρέπεται σε ενεργό χώρο αναμονής και κάνει την επόμενη είσοδο να αποκτήσει μεγαλύτερο βάρος. Το ίδιο σημείο της παρτιτούρας μπορεί έτσι να αλλάξει χαρακτήρα ανάλογα με το τέμπο, την ακουστική του χώρου και τον τρόπο με τον οποίο έχει διαμορφωθεί η προηγούμενη φράση.
Στο Πρελούδιο του Τριστάνου και Ιζόλδης, ο Βάγκνερ μετατρέπει αυτή την αναβολή σε θεμελιώδη αρχή. Η αρχική φράση παρουσιάζει μια χρωματικά φορτισμένη αρμονία, γνωστή ως «συγχορδία του Τριστάνου», και την οδηγεί προς μια φαινομενική λύση που ανοίγει αμέσως νέα ένταση. Οι φωνές κινούνται με μεγάλη κατευθυντικότητα, όμως η αρμονική σταθεροποίηση παραμένει περιορισμένη. Κάθε προσέγγιση προς την άφιξη γίνεται αφετηρία μιας επόμενης κίνησης.
Το αποτέλεσμα δεν οφείλεται σε μία μυστηριώδη συγχορδία που κατέχει από μόνη της συναισθηματική δύναμη. Προκύπτει από τη σύνδεση των φωνών, τη χρωματική συνέχεια, τις επανειλημμένες κορυφώσεις και την αποφυγή μιας πλήρους πτώσης. Η αρμονία υπόσχεται διαρκώς περισσότερη σταθερότητα από όση τελικά προσφέρει. Η αναμονή γίνεται ο ίδιος ο τρόπος με τον οποίο οργανώνεται ο μουσικός χρόνος.
Ακούστε την άφιξη να μετατρέπεται διαρκώς σε νέα αναχώρηση. Από την πρώτη φράση, οι χρωματικές κινήσεις των φωνών δημιουργούν σαφή κατεύθυνση προς μια πιθανή λύση. Κάθε σχετική σταθεροποίηση, όμως, ανοίγει σχεδόν αμέσως μια καινούργια ένταση. Παρακολουθήστε τις διαδοχικές κυματικές κορυφώσεις: η προσδοκία διατηρείται επειδή η αρμονία προσφέρει περισσότερη κατεύθυνση απ’ όση τελική ανάπαυση.
Ρίχαρντ Βάγκνερ, Πρελούδιο από τον Τριστάνο και Ιζόλδη — Philharmonia Orchestra, υπό τη διεύθυνση του Wilhelm Furtwängler. Η χρωματική συνέχεια και οι επανειλημμένες αναβολές της αρμονικής σταθερότητας μετατρέπουν την αναμονή σε βασική αρχή της μουσικής μορφής.
Η λύση δεν είναι πάντοτε το τέλος
Στην καθημερινή περιγραφή της μουσικής, η «λύση» συχνά παρουσιάζεται σαν απόλυτη μετάβαση από την ένταση στην ηρεμία. Στην πράξη, οι περισσότερες μουσικές λύσεις είναι μερικές και ιεραρχημένες. Μια φράση μπορεί να ολοκληρωθεί, ενώ η ενότητα συνεχίζεται. Η αρμονία μπορεί να σταθεροποιηθεί, ενώ ο ρυθμός διατηρεί τη φορά του. Ένα θέμα μπορεί να επιστρέψει, ενώ η συνολική μορφή χρειάζεται ακόμη χρόνο για να κλείσει.
Η τοπική λύση αφορά μια μικρή μονάδα: έναν ξένο φθόγγο που μετακινείται σε σταθερότερη θέση, μια αναστολή που αποκαθίσταται ή μια σύντομη φράση που καταλήγει. Αυτή η άφιξη μπορεί να είναι πλήρης στο δικό της επίπεδο και ταυτόχρονα να λειτουργεί ως αφετηρία της επόμενης φράσης.
Η μερική λύση σταθεροποιεί ορισμένες παραμέτρους και αφήνει άλλες ανοιχτές. Μια μελωδία μπορεί να φθάνει στον φθόγγο αναφοράς της επάνω σε αρμονία που εξακολουθεί να απαιτεί συνέχεια. Αντίστροφα, η αρμονία μπορεί να επιστρέφει στην τονική, ενώ η μελωδική γραμμή, η δυναμική ή η ενορχήστρωση δεν έχουν ακόμη ολοκληρώσει την κίνησή τους.
Η δομική λύση αποκτά νόημα σε μεγαλύτερη απόσταση. Η επιστροφή ενός αρχικού θέματος, της κύριας τονικότητας ή μιας γνώριμης ηχητικής κατάστασης συνδέει το τέλος μιας διαδρομής με την αρχή της. Το βάρος αυτής της επιστροφής εξαρτάται από τη μνήμη: όσο περισσότερες μεταβολές έχουν μεσολαβήσει, τόσο περισσότερο η ομοιότητα ακούγεται ως ουσιαστική επαναφορά και όχι ως απλή επανάληψη.
Η λύση μπορεί ακόμη να λειτουργεί μέσω αναγνώρισης. Η επιστροφή ενός αρχικού ηχοχρώματος ή μιας υφής ενδέχεται να δημιουργήσει αίσθηση επιστροφής ακόμη και όταν η αρμονία δεν αναπαράγει ακριβώς την αρχική κατάσταση. Ο ακροατής αντιλαμβάνεται ότι μια μακρά διαδρομή έχει επανασυνδεθεί με την αφετηρία της. Η συνοχή αυτή είναι περισσότερο μορφική και ακουστική παρά αμιγώς συγχορδιακή.
Μια ανοιχτή κατάληξη μπορεί επίσης να ολοκληρώνει πειστικά ένα έργο. Η τελευταία συγχορδία μπορεί να είναι ήρεμη χωρίς να εξαλείφει κάθε αμφισημία, ή η υφή μπορεί να απομακρύνεται σταδιακά αντί να επιβεβαιώνει ένα σαφές τελικό σημείο. Η αίσθηση της ολοκλήρωσης δεν απαιτεί πάντοτε ισχυρή τονική πτώση. Μπορεί να προκύψει από την εξάντληση μιας διαδικασίας, την επιστροφή ενός χρώματος ή την αποδοχή ότι η εκκρεμότητα αποτελεί το τελικό νόημα του έργου.
Επίπεδα μουσικού χρόνου
Από την τοπική στη μεγάλη λύση
Μια αστάθεια μπορεί να λυθεί σε μικρή κλίμακα, ενώ μια μεγαλύτερη διαδικασία παραμένει ακόμη ανοιχτή.
Τα επίπεδα δηλώνουν κλίμακα οργάνωσης και όχι βαθμό σπουδαιότητας ή μετρήσιμη διάρκεια.
Διαφορετικές μουσικές γλώσσες, διαφορετικές προσδοκίες
Οι προσδοκίες δεν δημιουργούνται σε ιστορικό κενό. Κάθε μουσική γλώσσα εκπαιδεύει τον ακροατή να προσέχει διαφορετικές σχέσεις και να αποδίδει διαφορετικό βάρος στην επανάληψη, στην αρμονία, στον ρυθμό ή στο ηχόχρωμα.
Στην τονική μουσική, η ιεραρχία των βαθμίδων και η σχέση δεσπόζουσας–τονικής προσφέρουν ισχυρά σημεία αναφοράς. Στην τροπική οργάνωση, η αίσθηση του κέντρου μπορεί να είναι εξίσου σαφής, ενώ η κατεύθυνση διαμορφώνεται με διαφορετικές μελωδικές και αρμονικές έλξεις. Η χρωματική γλώσσα του ύστερου 19ου αιώνα διευρύνει τις πιθανές συνδέσεις και παρατείνει συχνά τη στιγμή κατά την οποία μια τονικότητα γίνεται απολύτως σαφής.
Σε μεγάλο μέρος της μουσικής του 20ού αιώνα, η προσδοκία μεταφέρεται σε άλλες παραμέτρους. Ο παλμός, οι ομάδες των τονισμών, η πυκνότητα της υφής, η διάταξη των ηχοχρωμάτων ή η επιστροφή ενός χαρακτηριστικού συνόλου φθόγγων μπορούν να οργανώσουν τη συνέχεια ακόμη και όταν η παραδοσιακή τονική λειτουργία έχει περιοριστεί. Ο ακροατής αναζητεί κανονικότητες όπου το ίδιο το έργο τις καθιστά αισθητές.
Με την αλλαγή της μουσικής γλώσσας μετακινούνται και τα σημεία προσανατολισμού. Ο ακροατής χρειάζεται να ανακαλύψει ποια στοιχεία έχουν αποκτήσει οργανωτικό ρόλο. Σε ένα έργο μπορεί να είναι η επιστροφή ενός συγκεκριμένου ηχητικού πεδίου· σε ένα άλλο, η διαδοχή διαφορετικών πυκνοτήτων ή η σταδιακή μετατόπιση ενός επαναλαμβανόμενου σχήματος. Το ίδιο το έργο παρέχει σταδιακά τα δεδομένα που χρειάζονται για την ακρόασή του.
Η μινιμαλιστική μουσική δείχνει ιδιαίτερα καθαρά ότι η προβλεψιμότητα δεν εξαλείφει το ενδιαφέρον. Στο Music for 18 Musicians του Στιβ Ράιχ, ένας κύκλος έντεκα συγχορδιών παρουσιάζεται στην αρχή και λειτουργεί ως αρμονικός χάρτης ολόκληρου του έργου. Κάθε συγχορδία στηρίζει μια εκτενέστερη ενότητα, ενώ ο σταθερός παλμός, οι επαναλαμβανόμενες μορφές και οι βαθμιαίες μεταβολές μετακινούν την προσοχή από το «ποιο γεγονός θα συμβεί» στο πότε και με ποιον τρόπο θα γίνει αντιληπτή η αλλαγή.
Μικρές διαφοροποιήσεις στη διάρκεια, στην αναπνοή, στην ενορχήστρωση και στη συνύφανση των σχημάτων αποκτούν μεγάλη σημασία επειδή αναδύονται μέσα από ένα εξαιρετικά συνεπές περιβάλλον. Ο ακροατής μπορεί να προβλέπει τη συνέχεια του παλμού και ταυτόχρονα να παραμένει σε εγρήγορση για μεταβολές που δεν αναγγέλλονται με συμβατικές κορυφώσεις. Η προσδοκία έχει μετακινηθεί από τη δραματική πτώση προς τη σταδιακή διαδικασία.
Στο έργο του Ράιχ, η αντίληψη του χρόνου μεταβάλλεται ακριβώς επειδή η αλλαγή συμβαίνει αργά και σε περισσότερα από ένα επίπεδα. Το σταθερό παλμικό υπόβαθρο επιτρέπει στον ακροατή να εστιάσει στην είσοδο ενός οργάνου, στη μεταβολή μιας αναπνοής ή στη νέα ισορροπία ανάμεσα στα επαναλαμβανόμενα σχήματα. Η άφιξη δεν χρειάζεται να δηλωθεί με μία αποφασιστική πτώση· μπορεί να γίνει αντιληπτή ως η στιγμή κατά την οποία μια διαδικασία έχει ολοκληρώσει τον κύκλο της και παραδίδει τη θέση της στην επόμενη.
Αυτός είναι και ο λόγος που η μουσική προσδοκία δεν μπορεί να περιοριστεί σε έναν κατάλογο αρμονικών κανόνων. Η αρμονία, ο ρυθμός, η μελωδία, η μορφή και το ηχόχρωμα αποκτούν προβλεπτική δύναμη στο εσωτερικό ενός ύφους. Όσο περισσότερο εξοικειωνόμαστε με τη γλώσσα ενός έργου, τόσο ακριβέστερα αντιλαμβανόμαστε τις μικρές επιβεβαιώσεις και αποκλίσεις της.
Μετακινήστε την προσοχή από το γεγονός προς τη διαδικασία. Στην αρχή, ο κύκλος των έντεκα συγχορδιών λειτουργεί ως χάρτης του έργου. Όταν εδραιωθεί ο σταθερός παλμός, παρακολουθήστε τις μικρές μεταβολές στην ενορχήστρωση, στην αναπνοή, στην πυκνότητα και στη συνύφανση των σχημάτων. Η αίσθηση της άφιξης δεν εξαρτάται από μια αποφασιστική πτώση· εμφανίζεται όταν μία διαδικασία ολοκληρώνει τον κύκλο της και παραδίδει τη θέση της στην επόμενη.
Στιβ Ράιχ, Music for 18 Musicians — παραγωγή του eighth blackbird με το Third Coast Percussion, το Meehan/Perkins Duo και προσκεκλημένους μουσικούς, Museum of Contemporary Art Chicago, 5 Φεβρουαρίου 2011.
Τέσσερις ερωτήσεις που αλλάζουν την ακρόαση
Η γνώση της μουσικής προσδοκίας αποκτά αξία όταν επιστρέφει στην πραγματική ακρόαση. Δεν χρειάζεται να αναγνωρίζεται κάθε συγχορδία ούτε να ονομάζεται κάθε μορφολογική λειτουργία. Αρκεί αρχικά να παρατηρηθεί η σχέση ανάμεσα σε αυτό που εδραιώνεται και σε αυτό που μεταβάλλεται.
Πρακτική ακρόαση
Οι ερωτήσεις λειτουργούν ως διαφορετικοί φακοί πάνω στην ίδια εμπειρία. Δεν απαιτούν μία μοναδική σωστή απάντηση.
Τι έχει επαναληφθεί αρκετά ώστε να γίνει αναμενόμενο;
Εντοπίστε το ρυθμικό σχήμα, τη μελωδική κίνηση, την αρμονική διαδοχή, το ηχόχρωμα ή τη διάρκεια της φράσης που έχει δημιουργήσει κανονικότητα. Έπειτα διακρίνετε με ακρίβεια τι παραμένει σταθερό και τι μεταβάλλεται.
Ποιο στοιχείο δείχνει μια πιθανή κατεύθυνση;
Μια ανοδική μελωδία, μια δεσπόζουσα, ένα crescendo ή μια αυξανόμενη πυκνότητα μπορεί να προετοιμάζει ένα σημαντικό σημείο. Συχνά η κατεύθυνση δημιουργείται από περισσότερα στοιχεία ταυτόχρονα.
Πού καθυστερεί ή μεταβάλλεται η αναμενόμενη συνέχεια;
Παρατηρήστε αν η μουσική παραμένει κοντά στον στόχο της, αυξάνοντας την πίεση, ή αν απομακρύνεται προσωρινά και ανοίγει νέα διαδρομή. Η καθυστέρηση μπορεί να διαρκεί έναν φθόγγο ή να επηρεάζει ολόκληρη τη μορφή.
Τι ακριβώς σταθεροποιείται όταν φθάνει η λύση;
Προσδιορίστε αν ηρεμεί η αρμονία, αν ολοκληρώνεται η μελωδική φράση, αν επιστρέφει ο παλμός ή αν επανεμφανίζεται ένα θέμα. Η απάντηση δείχνει το επίπεδο στο οποίο λειτουργεί η λύση.
Ακούμε τη μουσική προς τα εμπρός
Όταν μια φράση σταματά λίγο πριν από την αναμενόμενη άφιξη, η εκκρεμότητα δεν βρίσκεται μόνο στους φθόγγους που έχουν ήδη ακουστεί. Βρίσκεται και στη συνέχεια που έχει αρχίσει να σχηματίζεται στη μνήμη του ακροατή. Η μουσική μπορεί να επιβεβαιώσει αυτή τη συνέχεια, να την καθυστερήσει ή να την αντικαταστήσει με μια άλλη. Σε κάθε περίπτωση, η προσδοκία αποτελεί μέρος του νοήματος.
Η θεωρητική γνώση βοηθά να κατανοήσουμε από πού προέρχεται αυτή η αίσθηση: από την αρμονική κατεύθυνση, τη μελωδική πορεία, τον παλμό, την επανάληψη, το ηχόχρωμα ή τη μεγάλη μορφή. Η ουσία, όμως, παραμένει ακουστική. Κάθε έργο διδάσκει σταδιακά τον τρόπο με τον οποίο θέλει να ακουστεί και δημιουργεί το δικό του πεδίο δυνατοτήτων.
Γι’ αυτό ακούμε τη μουσική ταυτόχρονα προς δύο κατευθύνσεις. Η μνήμη συνδέει την παρούσα στιγμή με όσα προηγήθηκαν, ενώ η προσδοκία προβάλλει μπροστά της πιθανές συνέχειες. Ανάμεσα στις δύο γεννιέται ο μουσικός χρόνος: όχι ως απλή διαδοχή ήχων, αλλά ως εμπειρία στην οποία κάθε άφιξη κουβαλά το βάρος όσων περιμέναμε πριν φθάσει.
Βιβλιογραφία & Πηγές
Η ανάπτυξη του άρθρου στηρίχθηκε στη συνάντηση μουσικής θεωρίας και μουσικής ψυχολογίας: στις κλασικές θεωρίες της προσδοκίας, σε σύγχρονες μελέτες για την πιθανοτική πρόβλεψη και τη μουσική ένταση, καθώς και στις ίδιες τις παρτιτούρες των έργων που χρησιμοποιήθηκαν ως ακουστικά παραδείγματα. Οι πηγές επιλέχθηκαν ώστε να διακρίνεται η λειτουργική ανάλυση της μουσικής από τις ευρύτερες ψυχολογικές ερμηνείες της ακρόασης.
Θεωρία της μουσικής προσδοκίας και της έντασης
- Huron, David. Sweet Anticipation: Music and the Psychology of Expectation. Cambridge, MA: MIT Press, 2006.
- Lerdahl, Fred. Tonal Pitch Space. New York: Oxford University Press, 2001.
- Lerdahl, Fred, and Carol L. Krumhansl. “Modeling Tonal Tension.” Music Perception 24, no. 4 (2007): 329–366.
- Meyer, Leonard B. Emotion and Meaning in Music. Chicago: University of Chicago Press, 1956.
- Narmour, Eugene. The Analysis and Cognition of Basic Melodic Structures: The Implication-Realization Model. Chicago: University of Chicago Press, 1990.
Μουσική νόηση και εμπειρική έρευνα
- Farbood, Morwaread M. “A Parametric, Temporal Model of Musical Tension.” Music Perception 29, no. 4 (2012): 387–428.
- Koelsch, Stefan, Peter Vuust, and Karl Friston. “Predictive Processes and the Peculiar Case of Music.” Trends in Cognitive Sciences 23, no. 1 (2019): 63–77.
- Lehne, Moritz, and Stefan Koelsch. “Toward a General Psychological Model of Tension and Suspense.” Frontiers in Psychology 6 (2015): Article 79.
- Pearce, Marcus T. “Statistical Learning and Probabilistic Prediction in Music Cognition: Mechanisms of Stylistic Enculturation.” Annals of the New York Academy of Sciences 1423, no. 1 (2018): 378–395.
Παρτιτούρες και έργα αναφοράς
- Bach, Johann Sebastian. Das Wohltemperierte Clavier I, BWV 846–869. Πρελούδιο και Φούγκα αρ. 1 σε Ντο μείζονα, BWV 846.
- Beethoven, Ludwig van. Symphony No. 5 in C Minor, Op. 67.
- Reich, Steve. Music for 18 Musicians. London: Boosey & Hawkes.
- Stravinsky, Igor. Le Sacre du printemps. London: Boosey & Hawkes.
- Wagner, Richard. Tristan und Isolde, WWV 90. Mainz: Schott.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου