| Βασική έννοια | Καθορισμένη διάρκεια σιωπής για μια μουσική φωνή ή ένα όργανο και το σημείο που τη δηλώνει. |
|---|---|
| Διεθνής όρος | Rest στα αγγλικά. Το αγγλικό pause μπορεί να δηλώνει την κορώνα (fermata). |
| Ρυθμική λειτουργία | Καταλαμβάνει χρόνο και συμμετέχει στο ρυθμικό σχήμα, ακόμη και όταν δεν ακούγεται νότα. |
| Έκταση | Μπορεί να αφορά μία φωνή, ομάδα οργάνων ή ολόκληρο το σύνολο. |
| Σημειογραφία | Ειδικά σύμβολα ανάλογα με την αξία· ιδιαίτερες συμβάσεις για ολόκληρα μέτρα και διαδοχικά μέτρα σιωπής. |
| Εκφραστική λειτουργία | Αρθρώνει τη φράση, αναδεικνύει άλλες φωνές, καθυστερεί τη συνέχεια ή δημιουργεί προσδοκία τέλους. |
| Κρίσιμη διάκριση | Η γραμμένη παύση, η κορώνα, η τομή και το σημείο αναπνοής απαιτούν διαφορετική ανάγνωση. |
Η παύση δεν είναι χρόνος που λείπει από τη μουσική. Έχει καθορισμένη διάρκεια, σημειώνεται στην παρτιτούρα και συμμετέχει στη ρυθμική οργάνωση του έργου. Μπορεί να διακόψει μια μελωδία ενώ η συνοδεία συνεχίζεται, να αφήσει χώρο για την είσοδο ενός άλλου οργάνου ή να οδηγήσει ολόκληρο το σύνολο στη σιωπή. Σε κάθε περίπτωση επηρεάζει τη διαμόρφωση της μουσικής φράσης.
Η σημασία της γίνεται ιδιαίτερα αισθητή όταν περιμένουμε τη συνέχεια. Μια μελωδία σωπαίνει πριν από την κατάληξή της· ο σολίστ σταματά ενώ η ορχήστρα εξακολουθεί να παίζει· τέσσερις μουσικοί διακόπτουν ταυτόχρονα και μας κάνουν να αναρωτηθούμε αν το έργο τελείωσε. Για να κατανοήσουμε μια παύση, δεν αρκεί να μετρήσουμε τη διάρκειά της. Χρειάζεται να προσέξουμε πού βρίσκεται και τι συμβαίνει γύρω της.
Τι ακριβώς σημαίνει «παύση»;
Στη σύγχρονη δυτική μουσική σημειογραφία, η «παύση» σημαίνει δύο πράγματα: το χρονικό διάστημα κατά το οποίο μια φωνή δεν παράγει ήχο και το σύμβολο που δηλώνει αυτό το διάστημα. Μια παύση τετάρτου διαρκεί όσο ένα τέταρτο και μια παύση ογδόου όσο ένα όγδοο. Ο εκτελεστής οφείλει να υπολογίζει με ακρίβεια τόσο την έναρξη όσο και τη λήξη τους.
Η παύση, ωστόσο, δεν σημαίνει πάντοτε ότι σταματά να ακούγεται μουσική. Αν υπάρχει στην παρτιτούρα του φλάουτου, μπορεί τα έγχορδα να συνεχίζουν ή κάποιο άλλο πνευστό να αναλαμβάνει τη μελωδία. Ακόμη και μέσα στην ίδια παρτιτούρα, όταν συνυπάρχουν περισσότερες φωνές, μπορεί να σωπαίνει μόνο μία από αυτές. Άλλο λοιπόν η σιωπή μιας μουσικής γραμμής και άλλο η σιωπή ολόκληρου του συνόλου.
Υπάρχει και μια λεπτή διαφορά ανάμεσα στο γραπτό σημείο και σε όσα φτάνουν στο αυτί. Όταν οι μουσικοί σταματήσουν, ο ήχος μπορεί να εξακολουθεί να αντηχεί στην αίθουσα ή να σβήνει σταδιακά από το ίδιο το όργανο. Η παύση καθορίζει τη συμπεριφορά του εκτελεστή· η ακουστική εμπειρία επηρεάζεται επίσης από τη διάρκεια της αντήχησης και τις συνθήκες της εκτέλεσης.
Η λέξη και οι διεθνείς ονομασίες
Η λέξη «παύση» συνδέεται με το ρήμα «παύω», δηλαδή σταματώ ή διακόπτω. Το Λεξικό της κοινής νεοελληνικής καταγράφει τη μουσική σημασία της ως σημασιολογικό δάνειο από το γαλλικό pause. Παρά τη συγγένειά τους, όμως, οι αντίστοιχοι όροι δεν χρησιμοποιούνται με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις γλώσσες.
Στα αγγλικά, ο καθιερωμένος όρος για τη γραμμένη παύση ορισμένης αξίας είναι rest. Η λέξη pause μπορεί επίσης να δηλώνει την κορώνα (fermata), δηλαδή ένα σημείο που επιτρέπει την παράταση μιας νότας ή μιας παύσης. Γι’ αυτό, όταν συναντάμε την αγγλική λέξη, χρειάζεται να διακρίνουμε αν πρόκειται για μετρημένη σιωπή ή για ελευθερία παράτασης.
Πώς γράφεται και πώς μετριέται
Οι ρυθμικές αξίες της σιωπής
Οι αξίες των παύσεων ακολουθούν τις ίδιες αναλογίες με τις αξίες των νοτών. Μια παύση μισού ισοδυναμεί με δύο παύσεις τετάρτου· μια παύση τετάρτου με δύο παύσεις ογδόου. Στον πίνακα παρουσιάζονται οι βασικές αξίες, με μονάδα σύγκρισης το τέταρτο.
| Παύση | Αξία σε σχέση με το ολόκληρο | Διάρκεια με μονάδα το τέταρτο |
|---|---|---|
| Ολόκληρου | 1 | 4 τέταρτα |
| Μισού | 1/2 | 2 τέταρτα |
| Τετάρτου | 1/4 | 1 τέταρτο |
| Ογδόου | 1/8 | 1/2 τετάρτου |
| Δέκατου έκτου | 1/16 | 1/4 τετάρτου |
Πρόκειται για σχετικές διάρκειες, όχι για σταθερό αριθμό δευτερολέπτων. Διαφορετική περίπτωση αποτελεί η παύση ολόκληρου μέτρου: το σύμβολό της χρησιμοποιείται και συμβατικά, με διάρκεια που εξαρτάται από την ένδειξη μέτρου.
Οι παύσεις ολόκληρου και μισού έχουν ορθογώνιο σχήμα, αλλά δεν τοποθετούνται στην ίδια θέση. Στη συνηθισμένη γραφή μίας φωνής, η παύση ολόκληρου κρέμεται από την τέταρτη γραμμή του πενταγράμμου, ενώ η παύση μισού στηρίζεται στην τρίτη. Οι γραμμές μετριούνται από κάτω προς τα πάνω. Σε μια πολυφωνική παρτιτούρα, η θέση των συμβόλων μπορεί να προσαρμοστεί ώστε να φαίνεται καθαρά σε ποια φωνή ανήκει κάθε παύση.
Το πόσο διαρκεί μια παύση σε πραγματικό χρόνο εξαρτάται από την ταχύτητα. Με μετρονομική ένδειξη τέταρτο = 60, η παύση τετάρτου διαρκεί ένα δευτερόλεπτο· με τέταρτο = 120, μισό δευτερόλεπτο. Επομένως, όταν λέμε ότι μια παύση κρατά «έναν χρόνο», πρέπει να γνωρίζουμε ποια αξία αντιστοιχεί στον χρόνο.
Όπως και στις νότες, η τελεία προσθέτει στην παύση το μισό της αρχικής της διάρκειας: μια παύση τετάρτου με τελεία ισοδυναμεί με τρία όγδοα. Η σημειογραφία λαμβάνει επίσης υπόψη την εσωτερική οργάνωση του μέτρου, ώστε να διακρίνονται οι χρόνοι και οι υποδιαιρέσεις τους. Για διαδοχικά διαστήματα σιωπής χρησιμοποιούμε διαδοχικές παύσεις, όχι σύζευξη διαρκείας· η τελευταία συνδέει νότες ίδιου ύψους.
Η παύση ολόκληρου μέτρου
Όταν το σύμβολο της παύσης ολόκληρου βρίσκεται στο κέντρο ενός κατά τα άλλα άδειου μέτρου, δηλώνει συνήθως ότι το όργανο ή η φωνή σωπαίνει σε όλο το μέτρο. Έτσι, σε 3/4 η σιωπή διαρκεί τρία τέταρτα, ενώ σε 6/8 διαρκεί έξι όγδοα. Δεν μετράμε μηχανικά τέσσερα τέταρτα: ακολουθούμε τη διάρκεια του συγκεκριμένου μέτρου.
Αυτή η σύμβαση χρειάζεται προσοχή, επειδή το ίδιο σύμβολο μπορεί να δηλώνει άλλοτε συγκεκριμένη ρυθμική αξία και άλλοτε ένα πλήρες μέτρο σιωπής. Σε μεγαλύτερα μέτρα, όπως το 4/2, μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί παύση διπλού ολόκληρου. Οι εκδοτικές πρακτικές δεν είναι πάντοτε ίδιες· η ένδειξη μέτρου και τα συμφραζόμενα καθοδηγούν την ανάγνωση.
Πολλά μέτρα σιωπής και η ένδειξη tacet
Στις ξεχωριστές παρτιτούρες των οργάνων, πολλά συνεχόμενα μέτρα σιωπής συχνά συμπτύσσονται σε ένα οριζόντιο σύμβολο με αριθμό από πάνω. Αν ο αριθμός είναι «8», ο μουσικός πρέπει να μετρήσει οκτώ ολόκληρα μέτρα πριν επανέλθει. Στο διάστημα αυτό παρακολουθεί την πορεία του συνόλου, τις ενδεχόμενες αλλαγές και τη στιγμή της επόμενης εισόδου του.
Η λατινική ένδειξη tacet σημαίνει «σωπαίνει». Χρησιμοποιείται όταν ένα όργανο ή μια φωνή δεν συμμετέχει σε συγκεκριμένη ενότητα, συχνά σε ολόκληρο μέρος του έργου. Το σημείο όπου εμφανίζεται η ένδειξη και τυχόν πρόσθετες οδηγίες καθορίζουν σε ποιο τμήμα αναφέρεται.
Η παύση μέσα στον ρυθμό
Ας πάρουμε ένα απλό μέτρο 4/4 με τέσσερις νότες τετάρτου. Αν στη θέση της δεύτερης βάλουμε παύση τετάρτου, η συνολική διάρκεια δεν αλλάζει. Αλλάζει όμως το ρυθμικό σχήμα: ήχος, σιωπή, ήχος, ήχος. Η παύση έχει σαφή θέση μέσα στο μέτρο και καθορίζει πότε θα ακουστεί η επόμενη νότα.
Στην αρχή ενός μέτρου, η παύση καθυστερεί την πρώτη είσοδο της φωνής. Αν παρεμβληθεί ανάμεσα σε δύο ίδιες νότες, τις διαχωρίζει· αν διακόψει μια σταθερή συνοδεία, ανατρέπει στιγμιαία την κανονικότητά της. Δεν έχει σημασία μόνο πόση σιωπή γράφεται, αλλά και σε ποιο σημείο εμφανίζεται.
Ιδιαίτερα αισθητό είναι το αποτέλεσμα όταν μια ισχυρή μετρική θέση μένει κενή και ο ήχος τονίζεται σε ασθενέστερη θέση. Τότε η παύση μπορεί να συμβάλει στη δημιουργία συγκοπής. Το αν πράγματι προκύπτει συγκοπή εξαρτάται από ολόκληρο το ρυθμικό περιβάλλον και τη σχέση των τονισμών με το μέτρο, όχι από την παρουσία μιας παύσης και μόνο.
Όταν σωπαίνει μία φωνή και όταν σωπαίνουν όλοι
Όταν σωπαίνει μία φωνή, αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο ακούμε τις υπόλοιπες. Σε μια φούγκα, για παράδειγμα, μία φωνή μπορεί να περιμένει ενώ το θέμα παρουσιάζεται σε άλλη. Στο πιάνο, η μελωδία του δεξιού χεριού ενδέχεται να διακόπτεται, ενώ η συνοδεία συνεχίζεται αδιάκοπα. Η παύση γίνεται έτσι μέρος της σχέσης ανάμεσα στις φωνές, όχι απαραίτητα διακοπή της συνολικής μουσικής ροής.
Στην ορχήστρα, οι παύσεις επηρεάζουν ακόμη και το ηχόχρωμα. Αν αποσυρθούν τα χάλκινα πνευστά και παραμείνουν τα ξύλινα, η υφή γίνεται διαφορετική χωρίς να χρειάζεται να αλλάξει η μελωδία. Η ενορχήστρωση καθορίζεται και από το ποια όργανα παίζουν σε μια δεδομένη στιγμή — και από το ποια σωπαίνουν.
Αν σταματήσει ταυτόχρονα ολόκληρο το σύνολο, μιλάμε για γενική παύση. Όταν αυτή γράφεται με συνηθισμένες ρυθμικές αξίες, χωρίς άλλη οδηγία, η διάρκειά της μετριέται κανονικά. Η ένδειξη G.P. (general pause ή grand pause) δηλώνει συχνά μια εμφατική κοινή διακοπή, της οποίας η έκταση μπορεί να αφεθεί στον μαέστρο ή στους εκτελεστές. Χρειάζεται λοιπόν να ξεχωρίζουμε δύο ζητήματα: ποιοι σταματούν και πώς προσδιορίζεται η διάρκεια της σιωπής.
Παύση, κορώνα, τομή και αναπνοή
Η κορώνα (fermata) δεν είναι μια ακόμη ρυθμική αξία. Είναι σημείο που επιτρέπει να παραταθεί μια νότα ή μια παύση πέρα από τη γραμμένη διάρκειά της. Πάνω σε νότα παρατείνεται ο ήχος· πάνω σε παύση, η σιωπή. Το πόσο θα κρατήσει αυτή η παράταση εξαρτάται από το ύφος, το μουσικό περιβάλλον και τις οδηγίες της παρτιτούρας, όχι από έναν γενικό αριθμητικό κανόνα.
Η τομή (caesura), που συχνά σημειώνεται με δύο λοξές γραμμές, ζητά μια διακοπή της μουσικής ροής πριν από την επανέναρξη. Το σημείο αναπνοής, συνήθως με μορφή μικρού κόμματος, υποδεικνύει ανάσα ή διαχωρισμό της φράσης. Μπορεί να αφορά μόνο μια φωνή ή ομάδα οργάνων και κατά κανόνα δεν προσθέτει ξεχωριστό, μετρημένο διάστημα σιωπής για όλο το σύνολο.
| Σημείο ή ένδειξη | Τι ζητά από τον εκτελεστή | Πώς προσδιορίζεται η διάρκεια |
|---|---|---|
| Παύση ορισμένης αξίας | Να σωπάσει η συγκεκριμένη φωνή. | Από τη γραμμένη ρυθμική αξία και την ταχύτητα. |
| Κορώνα — fermata | Να παρατείνει τη νότα ή την παύση στην οποία βρίσκεται. | Από τα συμφραζόμενα, τις ειδικές οδηγίες και την ερμηνεία. |
| Τομή — caesura | Να διακόψει τη ροή πριν από την επανέναρξη. | Από τον χαρακτήρα του σημείου και τις οδηγίες της παρτιτούρας. |
| Σημείο αναπνοής | Να πάρει ανάσα ή να διαχωρίσει τη φράση. | Συνήθως μέσα στον διαθέσιμο χρόνο, χωρίς πρόσθετο μετρημένο διάστημα για όλους. |
| G.P. | Να τηρηθεί εμφατική κοινή σιωπή. | Σύμφωνα με τις οδηγίες και τον συντονισμό του συνόλου· συχνά με ελευθερία παράτασης. |
Ο πίνακας συνοψίζει τις βασικές διαφορές. Σε έργα με ιδιαίτερη σημειογραφία, πάντως, οι ειδικές οδηγίες του συνθέτη έχουν προτεραιότητα και προσδιορίζουν με μεγαλύτερη ακρίβεια το ζητούμενο αποτέλεσμα.
Από τη μεσαιωνική σημειογραφία στη μετρημένη σιωπή
Η ανάγκη να μετριέται η σιωπή έγινε ιδιαίτερα σημαντική στην ανάπτυξη της μεσαιωνικής πολυφωνίας: όταν μία φωνή σταματά, οι υπόλοιπες πρέπει να γνωρίζουν πότε θα επανέλθει. Στο Ars cantus mensurabilis, πραγματεία του 13ου αιώνα, ο Φράνκο της Κολωνίας εξηγεί ότι ο χρόνος μετρά τόσο τον ήχο όσο και την απουσία του, την pausa. Η παρατήρησή του αφορά πρωτίστως τον συντονισμό φωνών που κινούνται ταυτόχρονα.
Ο Φράνκο αφιερώνει ιδιαίτερη εξέταση στα σημεία των παύσεων και στις διάρκειές τους. Πρόκειται για συστηματική περιγραφή μετρημένης σιωπής, ενταγμένης στους κανόνες της σημειογραφίας της εποχής. Δεν σημαίνει, βέβαια, ότι τότε «εφευρέθηκε» η παύση· η πηγή μαρτυρεί τον τρόπο με τον οποίο ένα συγκεκριμένο θεωρητικό σύστημα την κατέγραφε και τη χρησιμοποιούσε.
Αυτή η ιστορική μαρτυρία φωτίζει μια λειτουργία που συναντάμε και αργότερα: η παύση μιας φωνής καθορίζει πώς θα συναντήσει ξανά τις άλλες. Ανάλογα με το μουσικό ύφος, η ίδια αρχή μπορεί να υπηρετεί τη σαφήνεια της πολυφωνίας, την άρθρωση μιας μελωδίας ή την κοινή διακοπή ενός συνόλου.
Οι τρόποι γραφής αλλάζουν με τους αιώνες, όμως η σχέση της παύσης με τον συντονισμό και τη φράση παραμένει ουσιαστική.
Πώς οργανώνει τη φράση και τη μορφή
Η θέση μιας παύσης μπορεί να ορίσει το τέλος μιας φράσης ή να αφήσει μια φράση μετέωρη. Αν προηγηθεί ολοκληρωμένη μελωδική κίνηση και σαφής αρμονική κατάληξη, η σιωπή τονίζει το όριο και προετοιμάζει μια νέα αρχή. Αν, αντίθετα, η παύση προηγηθεί της αναμενόμενης λύσης, η ένταση δεν έχει ακόμη εκτονωθεί. Το αυτί περιμένει τη συνέχεια.
Ακόμη και όταν ο ήχος έχει σταματήσει, θυμόμαστε την αρμονία που προηγήθηκε. Έτσι, μια καθυστερημένη λύση μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερο βάρος. Αν όμως η ίδιας περίπου διάρκειας παύση ακολουθήσει μια οριστική πτώση, ενδέχεται να ενισχύσει την αίσθηση του τέλους. Η λειτουργία της δεν καθορίζεται μόνο από το μήκος της, αλλά και από όσα προηγήθηκαν.
Σε μεγαλύτερη κλίμακα, μια κοινή παύση μπορεί να χωρίσει δύο ενότητες, να προαναγγείλει αλλαγή χαρακτήρα ή να μας κάνει να πιστέψουμε ότι το έργο τελείωσε, ενώ δεν έχει τελειώσει. Για να κρίνουμε αν πρόκειται για μορφικό όριο ή για μια σύντομη διακοπή, ακούμε τη μελωδία, την αρμονία και —κυρίως— όσα συμβαίνουν όταν η μουσική ξαναρχίσει.
Η παύση στην ερμηνεία
Για τον εκτελεστή, η παύση δεν είναι διάλειμμα από τη συγκέντρωση. Έχει αρχή και τέλος, και ανάμεσά τους ο εσωτερικός παλμός πρέπει να διατηρείται. Αν η προηγούμενη νότα κοπεί πρόωρα ή η επόμενη είσοδος βιαστεί, μεταβάλλεται ο ρυθμός και αλλοιώνεται το σχήμα της φράσης, ακόμη κι αν όλες οι νότες είναι σωστές.
Στη μουσική δωματίου και στην ορχήστρα, η ταυτόχρονη διακοπή απαιτεί την ίδια ακρίβεια με την κοινή είσοδο. Ένα ασαφές σταμάτημα μπορεί να θολώσει την έναρξη μιας γενικής παύσης.
Μετά από κορώνα ή τομή, η συνέχεια εξαρτάται από τον συντονισμό των εκτελεστών: από την κίνηση του μαέστρου, μια κοινή αναπνοή ή ένα συμφωνημένο, διακριτικό νεύμα.
Στο πιάνο, ιδιαίτερη σημασία έχει το πεντάλ. Όσο το δεξί πεντάλ παραμένει πατημένο, οι χορδές μπορούν να συνεχίσουν να πάλλονται ακόμη κι όταν τα δάχτυλα έχουν σηκωθεί από τα πλήκτρα. Μια γραμμένη παύση στη μελωδία δεν σημαίνει απαραίτητα πλήρη σιωπή στο ηχητικό αποτέλεσμα. Ο πιανίστας αποφασίζει πώς θα χειριστεί τον ήχο με βάση τη γραφή, τις ενδείξεις πεντάλ, το ύφος και την ακουστική του χώρου.
Πώς αναγνωρίζουμε τη λειτουργία της στην ακρόαση
Στην ακρόαση, ξεκινήστε με μια απλή ερώτηση: ποιος σωπαίνει; Αν διακόπτεται μόνο η μελωδία, η συνοδεία μπορεί να εξακολουθεί να κινεί τη μουσική. Αν σταματούν όλοι, γίνονται αισθητά η αντήχηση του τελευταίου ήχου και η αναμονή της κοινής επανεισόδου.
Έπειτα προσπαθήστε να κρατήσετε νοερά τον παλμό. Η επόμενη νότα μπορεί να εμφανιστεί ακριβώς στον αναμενόμενο χρόνο ή να αργήσει περισσότερο. Από την ακρόαση και μόνο δεν διακρίνουμε πάντοτε μια μετρημένη παύση από μια σιωπή που παρατείνεται ερμηνευτικά· εκεί βοηθά η παρτιτούρα, όπου φαίνονται οι ρυθμικές αξίες, η κορώνα ή τυχόν άλλες οδηγίες.
Προσέξτε, τέλος, τι ακούγεται μετά. Επανέρχεται ένα γνώριμο μοτίβο; Παίρνει τον λόγο ένα άλλο όργανο; Ολοκληρώνεται μια αρμονική κίνηση που είχε μείνει εκκρεμής; Η απάντηση συχνά αποκαλύπτει γιατί ο συνθέτης τοποθέτησε τη συγκεκριμένη παύση σε εκείνο το σημείο.
Δύο διαφορετικές όψεις: Μπετόβεν και Κέιτζ
Μπετόβεν: η παύση πριν από την πρώτη νότα
Στην αρχή του πρώτου μέρους της Πέμπτης Συμφωνίας του Μπετόβεν, σε Ντο ελάσσονα, έργο 67, υπάρχει μια λεπτομέρεια που εύκολα περνά απαρατήρητη: το περίφημο αρχικό μοτίβο ξεκινά στην παρτιτούρα με παύση ογδόου. Έπειτα ακολουθούν τρία όγδοα και μια μακρά νότα με κορώνα. Σε μέτρο 2/4, τα τρία όγδοα οδηγούν στη μακρά νότα, η οποία βρίσκεται στην αρχή του επόμενου μέτρου. Η αρχική παύση αποτελεί μέρος αυτού του ρυθμικού σχεδιασμού.
Στο βίντεο που προβάλλει την ορχηστρική παρτιτούρα, ακολουθήστε μια από τις γραμμές των εγχόρδων που παίζουν το μοτίβο. Εντοπίστε την παύση ογδόου και τις τρεις σύντομες νότες. Η κορώνα βρίσκεται πάνω από τη μακρά νότα και παρατείνει τον ήχο, όχι την αρχική σιωπή. Το επόμενο αντίστοιχο σχήμα ξεκινά πάλι με παύση ογδόου. Εδώ η οπτική ανάγνωση κάνει απολύτως σαφή τη διαφορά.
Το ενδιαφέρον είναι ότι, πριν ακουστεί ο πρώτος φθόγγος, δεν μπορούμε μόνο με το αυτί να γνωρίζουμε ότι έχει ήδη μεσολαβήσει ένα όγδοο. Οι μουσικοί και ο μαέστρος, ωστόσο, οργανώνουν την είσοδο σύμφωνα με αυτή τη γραμμένη διάρκεια. Η παύση ανήκει στη ρυθμική δομή του μοτίβου, ακόμη κι αν η παρουσία της δεν γίνεται άμεσα αντιληπτή από τον ακροατή.
Κέιτζ: το 4′33″ και οι ήχοι του χώρου
Με το 4′33″, που συνέθεσε το 1952, ο Τζον Κέιτζ θέτει ένα διαφορετικό ερώτημα: τι ακούμε όταν οι εκτελεστές δεν παράγουν σκόπιμα ήχους με τα όργανά τους; Στα τρία μέρη του έργου, αυτή ακριβώς είναι η συνθήκη της εκτέλεσης. Οι ήχοι του περιβάλλοντος έρχονται στο προσκήνιο. Ο Ντέιβιντ Τιούντορ το παρουσίασε για πρώτη φορά στο Γούντστοκ της Νέας Υόρκης, στις 29 Αυγούστου 1952. Μπορεί να εκτελεστεί από οποιοδήποτε όργανο ή συνδυασμό οργάνων.
Το έργο σώζεται σε διαφορετικές εκδοχές της παρτιτούρας του. Σε μία από αυτές, οι αποστάσεις επάνω στη σελίδα χρησιμοποιούνται για την αναλογική καταγραφή του χρόνου· σε άλλες εμφανίζεται η οδηγία tacet. Θα ήταν λοιπόν περιοριστικό να περιγράψουμε το 4′33″ απλώς ως μια πολύ μεγάλη παύση.
Ο Κέιτζ στρέφει την προσοχή στην ίδια την πράξη της ακρόασης: οι μουσικοί βρίσκονται μπροστά μας, αλλά ο οργανικός ήχος που περιμένουμε δεν ακούγεται.
Στο βίντεο με τη Φιλαρμονική του Βερολίνου και τον Κίριλ Πετρένκο, η παρουσία μιας ολόκληρης ορχήστρας κάνει αυτή την προσδοκία ακόμη πιο έντονη. Μην περιμένετε να ξεκινήσει μια μελωδία. Ακούστε τους ήχους του χώρου και παρατηρήστε πώς αντιλαμβάνεστε τη διάρκεια όταν δεν υπάρχει οργανική μουσική να την οργανώσει για εσάς. Οι ήχοι αυτοί δεν είναι προκαθορισμένοι: κάθε εκτέλεση δημιουργεί μια διαφορετική εμπειρία.
🎧 Ακούγοντας την παύση: «Το Αστείο» του Χάιντν
Στο Κουαρτέτο εγχόρδων σε Μι ύφεση μείζονα, έργο 33 αρ. 2, Hob. III:38, ο Χάιντν χρησιμοποιεί τη σιωπή για να παίξει με όσα περιμένει ο ακροατής. Το έργο γράφτηκε το 1781, έχει τέσσερα μέρη και προορίζεται για δύο βιολιά, βιόλα και βιολοντσέλο. Η προσωνυμία «Το Αστείο» οφείλεται στον ευρηματικό τρόπο με τον οποίο ολοκληρώνεται το φινάλε.
Το τέταρτο μέρος, Presto, κινείται κυρίως σε 6/8 και στη Μι ύφεση μείζονα. Το θέμα επιστρέφει ανάμεσα σε διαφορετικά επεισόδια, όπως συμβαίνει σε ένα ροντό. Καθώς το ακούμε επανειλημμένα, εξοικειωνόμαστε με τη φραστική και ρυθμική του πορεία. Ο Χάιντν θα αξιοποιήσει ακριβώς αυτή την εξοικείωση στο τέλος, όταν αρχίσει να διακόπτει όσα έχουμε μάθει να περιμένουμε.
Λίγο πριν από την κατάληξη, ένα σύντομο Adagio αλλάζει την ταχύτητα και το μέτρο. Με την επιστροφή του Presto, το γνώριμο θέμα παρουσιάζεται σε μικρά τμήματα, ανάμεσα στα οποία τα τέσσερα όργανα σωπαίνουν μαζί. Μια φράση ακούγεται σαν τελικό κλείσιμο — και ακολουθούν τέσσερα μέτρα σιωπής. Μόλις αρχίσουμε να πιστεύουμε ότι το έργο τελείωσε, η μουσική επανέρχεται.
Το βίντεο του Endellion String Quartet περιλαμβάνει μόνο το φινάλε. Στην πρώτη ακρόαση, προσπαθήστε να συγκρατήσετε το θέμα και να αισθανθείτε τους δύο βασικούς παλμούς του γρήγορου 6/8. Στη συνέχεια, προσέξτε τι συμβαίνει κοντά στο τέλος: οι παύσεις χωρίζουν τη φράση σε μικρότερα αποσπάσματα και κάθε καινούργια είσοδος ανατρέπει την εντύπωση ότι η προηγούμενη διακοπή ήταν οριστική.
Ένα τελευταίο σύντομο απόσπασμα θυμίζει ξανά την αρχή του θέματος και μας αφήνει να περιμένουμε άλλη μία συνέχεια. Ο Χάιντν έχει καταφέρει να κάνει αβέβαιο το πότε ακριβώς τελειώνει το έργο. Το «αστείο» δεν βρίσκεται μόνο στις νότες, αλλά και στον χρόνο που μεσολαβεί ανάμεσά τους: η οριστική σιωπή αρχίζει, ενώ ο ακροατής εξακολουθεί να περιμένει κάτι ακόμη.
Περαιτέρω Μελέτη
Η σημειογραφία εξηγεί πώς μετριέται η παύση, ενώ η ακρόαση δείχνει τι μπορεί να προκαλέσει μέσα στη μουσική. Οι παρακάτω πηγές βοηθούν να εξετάσουμε και τις δύο πλευρές:
- Open Music Theory — «Notating Rhythm»: οι αναλογίες των αξιών, η σχέση νότας και παύσης και η λειτουργία της τελείας. Αφετηρία για τη μελέτη πιο σύνθετων ρυθμικών σχημάτων.
- Η παρτιτούρα του φινάλε του Χάιντν, έργο 33 αρ. 2: η παρακολούθηση των τεσσάρων γραμμών δείχνει ποιες παύσεις είναι κοινές, πού αλλάζει η αγωγή και πώς η τελευταία σελίδα οργανώνει την αναμονή.
- MoMA — η αναλογική παρτιτούρα του 4′33″: μια διαφορετική καταγραφή του χρόνου, στην οποία η απόσταση ανάμεσα σε γραμμές αποκτά χρονική σημασία.
Σχετικοί όροι
Η παύση συνδέεται με όρους που αφορούν τη μέτρηση του χρόνου, την άρθρωση της φράσης και τον τρόπο που μεταβάλλεται ο ρυθμικός τονισμός:
- Ρυθμός και μέτρο: το πλαίσιο μέσα στο οποίο υπολογίζονται οι διάρκειες και γίνονται αισθητές οι μετρικές θέσεις.
- Κορώνα — fermata: η παράταση μιας νότας ή μιας παύσης πέρα από τη γραμμένη διάρκειά της.
- Τομή — caesura: η διακοπή της ροής πριν από την επανέναρξη.
- Συγκοπή: η μετατόπιση της ρυθμικής έμφασης σε σχέση με την αναμενόμενη μετρική ισχύ, στην οποία μπορούν να συμβάλουν οι παύσεις.
- Staccato: η χωριστή άρθρωση των φθόγγων, που μπορεί να δημιουργεί μικρά διαστήματα ανάμεσα στους ήχους, χωρίς αυτά να σημειώνονται υποχρεωτικά ως αυτοτελείς παύσεις.
- Tacet: η οδηγία αποχής ενός οργάνου ή μιας φωνής από καθορισμένη ενότητα.
🎼 Μουσική Σκέψη
Μια φράση σταματά και για λίγο δεν γνωρίζουμε αν θα συνεχιστεί όπως την περιμένουμε. Ο ήχος έχει σβήσει, αλλά θυμόμαστε την κατεύθυνσή του· ίσως μάλιστα φανταζόμαστε ήδη την επόμενη νότα. Όταν αυτή ακουστεί, μπορεί να επιβεβαιώσει την προσδοκία μας ή να την ανατρέψει. Η παύση μάς θυμίζει ότι η ακρόαση δεν περιορίζεται στους ήχους: περιλαμβάνει και τον χρόνο ανάμεσά τους.
📖 Βιβλιογραφία & Πηγές
Για το ιστορικό υπόβαθρο χρησιμοποιείται η πραγματεία του Φράνκο της Κολωνίας· για τη μουσική λειτουργία της παύσης εξετάζονται, μεταξύ άλλων, η παρτιτούρα του Χάιντν και παραδείγματα από τον Μπετόβεν και τον Κέιτζ. Οι πηγές για τη σύγχρονη σημειογραφία και τις διαφορετικές εκδοχές του 4′33″ βοηθούν να διατηρηθεί σαφής η διάκριση ανάμεσα στο γραπτό σημείο, στην εκτέλεση και σε όσα αντιλαμβανόμαστε ακούγοντας.
Πρωτογενείς πηγές και παρτιτούρες
- Franco de Colonia. Ars cantus mensurabilis. Επιμέλεια Gilbert Reaney και André Gilles. Corpus scriptorum de musica 18. American Institute of Musicology, 1974, σ. 23–82· ειδικότερα κεφ. 1, σ. 24–25, και κεφ. 9, σ. 54–55. Ηλεκτρονική μεταγραφή του Thesaurus Musicarum Latinarum, διαθέσιμη στο Fenyx, FRAACM.
- Haydn, Joseph. Κουαρτέτο εγχόρδων σε Μι ύφεση μείζονα, έργο 33 αρ. 2, Hob. III:38. Πλήρης παρτιτούρα. Ψηφιακή αναπαραγωγή CD Sheet Music, Unilibrary, σελίδες 14–18 του PDF. Η ιστορική έκδοση που αναπαράγεται δεν προσδιορίζεται πλήρως στο αντίγραφο.
Σημειογραφία, ορολογία και ιστορικό πλαίσιο
- Gotham, Mark, Chelsey Hamm και Bryn Hughes. «Notating Rhythm». Open Music Theory.
- Lavengood, Megan. «Swing Rhythms», υποενότητα «Syncopation». Open Music Theory.
- OnMusic Dictionary. «Pause Markings».
- musictheory.net. «Rest Duration».
- Steinberg. Dorico SE 4.3.30 — Operation Manual: «Rests», «General placement conventions for rests», «Multi-bar rests».
- Steinberg. Dorico Pro: «Holds and pauses», «Positions of holds and pauses».
- Avid. Sibelius 7.5 Reference: «Double whole note (breve) bar rests».
- Πανεπιστήμιο της Βασιλείας. «The notational system of mensural music». From Ink to Sound.
- Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη. Λεξικό της κοινής νεοελληνικής, λήμμα «παύση». Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα, Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας.
Μελέτες, θεσμική τεκμηρίωση και μουσικά παραδείγματα
- Los Angeles Philharmonic. «String Quartet in E-flat, Op. 33, No. 2, “The Joke”».
- Steinberg, Mark. «Haydn Quartet opus 33 #2 “Joke”». Brentano String Quartet, 27 Σεπτεμβρίου 2012.
- Schwarz, Gerard / All-Star Orchestra. «Ludwig van Beethoven: Symphony No. 5, a conducting lesson — 1st Movement». Khan Academy.
- Beethoven-Haus Bonn. «Symphony no. 5 (C minor), op. 67».
- The Museum of Modern Art. «John Cage. 4′33″ (In Proportional Notation). 1952/53». Τεκμηρίωση της χειρόγραφης παρτιτούρας και της πρώτης εκτέλεσης.
- John Cage Trust. «4′33″». John Cage Complete Works.
Οπτικοακουστικά παραδείγματα
- Endellion String Quartet. «Endellion String Quartet play Haydn’s “The Joke” Presto». Βίντεο από το κανάλι sanmiguelmusica.
- Φιλαρμονική του Βερολίνου — Κίριλ Πετρένκο. «John Cage: 4′33″». Επίσημο κανάλι Berliner Philharmoniker.
- FollowScore. «Beethoven — Symphony No. 5 (Full Score) in C minor, Op. 67: 1st Movement | Sheet Music». Ηχογράφηση με ορχηστρική παρτιτούρα.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου