| Ονομασία | Τσελέστα· γαλλικά célesta, αγγλικά celesta ή celeste. |
|---|---|
| Οργανολογική οικογένεια | Ιδιόφωνο κρουστό ορισμένου τονικού ύψους, της ευρύτερης ομάδας των μεταλλόφωνων. Παίζεται με πλήκτρα. |
| Παραγωγή ήχου | Μεταλλικές πλάκες, συνήθως χαλύβδινες, τίθενται σε δόνηση από σφυράκια με επένδυση τσόχας. Ξύλινα αντηχεία ενισχύουν τον ήχο τους. |
| Ιστορική αφετηρία | Οίκος Mustel, Παρίσι, 1886· γαλλική ευρεσιτεχνία αρ. 176530. |
| Κύρια μέρη | Πληκτρολόγιο, μηχανισμός κρούσης, μεταλλικές πλάκες, αντηχεία, αποσβεστήρες και πεντάλ παράτασης. |
| Έκταση | Ανάλογη με το μοντέλο· χαρακτηριστικοί τύποι καλύπτουν ηχούσα έκταση Ντο4–Ντο8 ή ευρύτερη, έως Ντο3–Φα8. |
| Γραφή | Συνήθως σε δύο πεντάγραμμα· ο ήχος βρίσκεται μία οκτάβα ψηλότερα από τη γραφή. |
| Χαρακτηριστική χροιά | Καμπανιστή, απαλή και διαυγής, με στρογγυλεμένη κρούση και λεπτή μεταλλική αντήχηση. |
| Μουσικός ρόλος | Μελωδικές παρεμβάσεις, αρπίσματα και ηχοχρωματικός εμπλουτισμός στην ορχήστρα, στην όπερα, στο μπαλέτο και στην κινηματογραφική μουσική. |
Αρκεί καμιά φορά μία νότα της τσελέστας για να μοιάζει πως μια μουσική σκηνή φωτίζεται από μέσα. Πρόκειται για ακουστικό κρουστό όργανο που παίζεται με πλήκτρα: πίσω από το πληκτρολόγιο, μικρά σφυράκια χτυπούν μεταλλικές πλάκες και δημιουργούν έναν λεπτό ήχο που θυμίζει μικρές καμπάνες. Η ονομασία της προέρχεται από το γαλλικό céleste, «ουράνιος», μια λέξη που αποδίδει την ιδιαίτερη εντύπωση της πρώτης ακρόασης.
Με την πρώτη ματιά, το όργανο θυμίζει μικρό όρθιο πιάνο. Η χαρακτηριστική του φωνή, όμως, προκύπτει από τη συνάντηση του μετάλλου με την τσόχα και από τον προσεκτικά υπολογισμένο συντονισμό των ξύλινων αντηχείων. Μέσα από αυτή τη συνεργασία υλικών, οι συνθέτες βρήκαν έναν ήχο που μπορεί να συνοδεύσει τη λάμψη ενός παραμυθιού, να υποβάλει την αίσθηση της απόστασης ή να απλώσει διακριτικά το μυστήριο μιας νυχτερινής σκηνής.
Η ιστορία της τσελέστας: από το εργαστήριο Mustel στην ορχήστρα
Η ιστορία της τσελέστας μάς οδηγεί στο Παρίσι του 1886 και στον οίκο Mustel, ήδη γνωστό για την κατασκευή αρμονίων. Εκεί πήρε μορφή ένα όργανο του οποίου η αρχή λειτουργίας αποτυπώνεται στη γαλλική ευρεσιτεχνία αρ. 176530, κατοχυρωμένη στο όνομα του Charles Victor Mustel. Το σωζόμενο σχέδιο παρουσιάζει μεταλλικές πλάκες, αντηχεία και μηχανισμό που χτυπά τις πλάκες από επάνω. Η ουσία της επινόησης βρίσκεται στη σύνδεση των ηχητικών πλακών ενός μεταλλόφωνου με πληκτρολόγιο, έτσι ώστε ο εκτελεστής να ελέγχει τόσο την κρούση όσο και τη διακοπή της αντήχησης.
Η νέα αυτή ηχητική δυνατότητα δεν άργησε να κινήσει το ενδιαφέρον των συνθετών. Ανάμεσα στις πρώιμες χρήσεις της τσελέστας βρίσκεται η σκηνική μουσική «Η Τρικυμία», έργο 18, που έγραψε ο Ερνέστ Σοσόν το 1888. Η πορεία της προς την ευρύτερη αναγνώριση συνδέθηκε, ωστόσο, κυρίως με τον Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκι, ο οποίος γνώρισε το όργανο στο Παρίσι το 1891.
Η γνωριμία αυτή αποτυπώθηκε σε μια επιστολή προς τον εκδότη του, Pyotr Jurgenson. Στις 3/15 Ιουνίου 1891, ο Τσαϊκόφσκι τού ζήτησε να παραγγείλει μια Celesta Mustel, την οποία σκόπευε να αξιοποιήσει στη συμφωνική μπαλάντα «Ο Βοεβόδας», έργο 78, καθώς και στο νέο του μπαλέτο. Στην ίδια ιστορία υπάρχει και μια χαρακτηριστική ανθρώπινη λεπτομέρεια: ο συνθέτης ήθελε η άφιξη του οργάνου να μείνει μυστική, από φόβο μήπως ο Ρίμσκι-Κόρσακοφ ή ο Γκλαζουνόφ ανακαλύψουν και χρησιμοποιήσουν πρώτοι το ασυνήθιστο ηχόχρωμά του.
Ο «Βοεβόδας» παρουσιάστηκε στη Μόσχα στις 6/18 Νοεμβρίου 1891. Έναν χρόνο αργότερα, με την πρεμιέρα του «Καρυοθραύστη», έργο 71, το 1892, η τσελέστα συνδέθηκε με τη μουσική εικόνα που θα την έκανε πασίγνωστη: τον «Χορό της Νεράιδας των Ζαχαρωτών». Η πορεία της στο ρεπερτόριο είχε ήδη αρχίσει· το μπαλέτο, όμως, έδωσε σε αυτή την ιδιαίτερη φωνή μια θέση στη μνήμη πολλών γενεών ακροατών.
Το απόσπασμα που ακολουθεί μάς μεταφέρει από αυτή την ιστορία στη γνώριμη μελωδία του χορού. Μέσα σε περίπου 36 δευτερόλεπτα, η καμπανιστή χροιά της τσελέστας γίνεται αμέσως αναγνωρίσιμη. Πρόκειται για σύντομο απόσπασμα και όχι για την ολοκληρωμένη εκτέλεση του χορού.
Η κατασκευή και η μορφολογία της τσελέστας
Πίσω από το ξύλινο περίβλημα και το γνώριμο σχήμα του οργάνου βρίσκεται ένα προσεκτικά οργανωμένο σύνολο: το χρωματικό πληκτρολόγιο, ο μηχανισμός κρούσης, οι μεταλλικές πλάκες και τα αντηχεία. Όπως και στο πιάνο, τα πλήκτρα επιτρέπουν την εκτέλεση όλων των χρωματικών φθόγγων μέσα στη διαθέσιμη έκταση. Στο εσωτερικό, όμως, οι πλάκες τοποθετούνται σε σειρές ή επίπεδα, ανάλογα με την κατασκευή, ώστε να συνυπάρχουν με τα αντηχεία τους σε ένα σχετικά συμπαγές σώμα.
Οι διαστάσεις των πλακών σχετίζονται με το τονικό τους ύψος. Οι χαμηλότερες νότες χρειάζονται γενικά μεγαλύτερες πλάκες. Το μήκος, το πάχος και, σε ορισμένες κατασκευές, τα πρόσθετα βάρη τους υπολογίζονται ώστε να επιτευχθεί το επιθυμητό τονικό ύψος. Η στήριξη γίνεται κοντά σε σημεία όπου η συγκεκριμένη δόνηση παρουσιάζει ελάχιστη κίνηση, ώστε η πλάκα να παραμένει στη θέση της και συγχρόνως να αντηχεί ελεύθερα.
Η διάταξη των σφυριών, των πλακών και των αντηχείων διαφέρει μεταξύ κατασκευών. Στον ιστορικό τύπο Mustel, τα σφυράκια χτυπούν τις πλάκες από επάνω και τα ξύλινα αντηχεία βρίσκονται από κάτω. Υπάρχουν και σύγχρονα μοντέλα με κρούση από κάτω, μηχανισμό συγγενικό με εκείνον του πιάνου με ουρά και διαφορετική τοποθέτηση των αντηχείων. Γι’ αυτό, μια φωτογραφία ή μια εκπαιδευτική τομή εξηγεί τη διάταξη του συγκεκριμένου τύπου οργάνου, χωρίς να αποτυπώνει υποχρεωτικά κάθε κατασκευαστική παραλλαγή.
Η κατασκευαστική παράδοση του οίκου Mustel γίνεται πιο απτή στο βίντεο που ακολουθεί. Παρουσιάζεται μια τσελέστα Mustel την οποία ο δημιουργός της ανάρτησης χρονολογεί στο 1925–1926. Το μεταγενέστερο αυτό όργανο προσφέρει την ευκαιρία να δούμε πώς η ιστορική παράδοση κατασκευής συνδέεται με την πράξη της εκτέλεσης.
Πώς λειτουργεί η τσελέστα
Κάθε νότα αρχίζει με μια σύντομη ακολουθία κινήσεων. Όταν πιεστεί ένα πλήκτρο, ο μηχανισμός ωθεί ένα σφυράκι με τσόχα προς τη μεταλλική πλάκα. Το σφυράκι τη χτυπά και αμέσως απομακρύνεται, ώστε η πλάκα να συνεχίσει να δονείται ελεύθερα. Η επένδυση της τσόχας απαλύνει την αρχική κρούση, χαρίζοντας στη νότα στρογγυλεμένη αρχή χωρίς να χάνεται η μεταλλική της χροιά.
Τα ξύλινα αντηχεία έχουν μέγεθος και άνοιγμα υπολογισμένα ώστε να συντονίζονται με τις αντίστοιχες πλάκες και να ενισχύουν τον ήχο τους. Η δόνηση της μεταλλικής επιφάνειας θέτει σε συντονισμό τον αέρα μέσα στην κοιλότητα του αντηχείου. Με αυτή τη συνεργασία ο φθόγγος αποκτά μεγαλύτερη παρουσία και σαφήνεια.
Στους φθόγγους που διαθέτουν αποσβεστήρες, η απελευθέρωση του πλήκτρου επιτρέπει την επαφή τους με τις πλάκες, περιορίζοντας τη δόνηση. Το πεντάλ παράτασης ανασηκώνει τους αποσβεστήρες και αφήνει τις νότες να συνεχίσουν να αντηχούν αφού απομακρυνθούν τα δάχτυλα. Οι ακριβείς λεπτομέρειες του συστήματος ποικίλλουν ανάλογα με το μοντέλο και την περιοχή της έκτασης.
Από αυτή τη σύντομη κρούση ξεκινά και ο ιδιαίτερος τρόπος με τον οποίο ο εκτελεστής πλάθει τον ήχο. Η ένταση εξαρτάται κυρίως από την ταχύτητα που αποκτά το σφυράκι μέσω της κίνησης του πλήκτρου, ενώ τα δάχτυλα και το πεντάλ καθορίζουν τη διάρκεια και τη σύνδεση των φθόγγων. Μετά το χτύπημα, η ένταση της νότας μειώνεται φυσικά· όσο κι αν παραμείνει πατημένο το πλήκτρο, ο ίδιος ήχος δεν μπορεί να δυναμώσει ξανά. Στα γρήγορα περάσματα, η προσεκτική χρήση του πεντάλ επιτρέπει στις νότες να συνδέονται, διατηρώντας παράλληλα καθαρό το περίγραμμά τους.
Η έκταση της τσελέστας και η σχέση γραφής–ήχου
Η τσελέστα ηχεί μία οκτάβα ψηλότερα από τη συνηθισμένη γραφή της. Ένα γραπτό Ντο3 ακούγεται ως Ντο4, δηλαδή ως το μεσαίο Ντο του πιάνου. Η διάκριση είναι απαραίτητη, επειδή οι περιγραφές των οργάνων μπορεί να αναφέρουν άλλοτε τη γραπτή και άλλοτε την πραγματική, ηχούσα έκταση.
Ο πίνακας παρουσιάζει χαρακτηριστικούς τύπους, χωρίς να εξαντλεί όλες τις κατασκευές:
| Τύπος τσελέστας | Γραπτή έκταση με τη συνήθη μεταφορά | Ηχούσα έκταση | Πλήκτρα |
|---|---|---|---|
| Τεσσάρων οκτάβων | Ντο3–Ντο7 | Ντο4–Ντο8 | 49 |
| Πέντε οκτάβων | Ντο2–Ντο7 | Ντο3–Ντο8 | 61 |
| Διευρυμένη, αποκαλούμενη «5½ οκτάβων» | Ντο2–Φα7 | Ντο3–Φα8 | 66 |
Τεσσάρων οκτάβων μοντέλο: ηχούσα έκταση Ντο4–Ντο8, με γραπτή έκταση Ντο3–Ντο7.
Στην αρίθμηση αυτή, Ντο4 είναι το μεσαίο Ντο και η τέταρτη οκτάβα εκτείνεται από το Ντο4 έως το Σι4. Η ονομασία «5½ οκτάβων» χρησιμοποιείται εμπορικά για τον διευρυμένο τύπο του πίνακα· τα ακριβή άκρα είναι ασφαλέστερος οδηγός από την προσεγγιστική ονομασία.
Οι αριθμοί της έκτασης αντιστοιχούν και σε διαφορές που γίνονται αισθητές στο άκουσμα. Η επέκταση προς τα χαμηλά προσφέρει περισσότερη πληρότητα, ενώ οι πολύ ψηλές νότες προσθέτουν τη λεπτή λάμψη που συνδέεται τόσο συχνά με την τσελέστα. Για μια εκτέλεση, πάντως, καθοριστική παραμένει η παρτιτούρα: η έκταση του διαθέσιμου μοντέλου πρέπει να περιλαμβάνει όλους τους φθόγγους που ζητά ο συνθέτης.
Η ηχητική ταυτότητα και ο μουσικός ρόλος της τσελέστας
Στον ήχο της τσελέστας συναντώνται δύο χαρακτηριστικά: η καθαρή κρούση στην αρχή κάθε νότας και η αντήχηση που σβήνει σταδιακά. Ο φθόγγος εμφανίζεται με σαφήνεια και ύστερα αφήνει μια λεπτή μεταλλική λάμψη. Χαμηλότερα, ο ήχος αποκτά περισσότερο σώμα· ψηλότερα, μπορεί να θυμίσει μικροσκοπικές καμπάνες. Έτσι, το ίδιο όργανο μπορεί να στηρίξει μια απαλή μελωδική γραμμή ή να φωτίσει με ένα σύντομο πέρασμα τον ήχο ολόκληρου του συνόλου.
Η συγγένεια με το γκλοκενσπίλ προσφέρει ένα χρήσιμο σημείο σύγκρισης. Και τα δύο όργανα βασίζονται σε μεταλλικές πλάκες, όμως στο γκλοκενσπίλ η κρούση έχει συχνά πιο οξύ και διαπεραστικό χαρακτήρα. Στην τσελέστα, η τσόχα και τα αντηχεία μαλακώνουν τη συνολική εντύπωση. Στην παρουσίαση που ακολουθεί, η Elizabeth Burley της Philharmonia Orchestra μάς επιτρέπει να γνωρίσουμε αυτή τη φωνή από κοντά. Ακούγοντας τα παραδείγματα, μπορούμε να προσέξουμε τόσο τη στιγμή που γεννιέται κάθε νότα όσο και την αντήχηση που τη συνδέει με την επόμενη.
Για να αναδειχθούν αυτές οι λεπτές αποχρώσεις μέσα στην ορχήστρα, σημαντικό ρόλο παίζει η ενορχήστρωση. Μια αραιή συνοδεία, προσεκτικά ισορροπημένες δυναμικές και μικρά διαστήματα ανάμεσα στις φράσεις αφήνουν τον ήχο να αντηχήσει. Ένα άρπισμα μπορεί να προσθέσει λαμπρότητα σε μια συγχορδία, ενώ μια σύντομη μελωδική παρέμβαση μπορεί να ακουστεί σαν να έρχεται από μακριά.
Αυτή η εκφραστική δυνατότητα αποκτά διαφορετική όψη από έργο σε έργο. Στον «Καρυοθραύστη», η τσελέστα συμβάλλει στον παραμυθένιο χαρακτήρα της Νεράιδας των Ζαχαρωτών. Στον «Ιππότη με το ρόδο», έργο 59, του Ρίχαρντ Στράους, συμμετέχει μαζί με άρπες και άλλα όργανα στη λαμπερή ατμόσφαιρα της παρουσίασης του ασημένιου ρόδου, στη δεύτερη πράξη. Εκεί η λεπτή μεταλλική αντήχησή της ενσωματώνεται στον ορχηστρικό συνδυασμό. Ακόμη κι όταν η δική της γραμμή δεν ακούγεται ως σόλο, η παρουσία της συμβάλλει στη συνολική χροιά.
Η τσελέστα στη σημερινή μουσική εμπειρία
Το πληκτρολόγιο της τσελέστας εξηγεί γιατί στην ορχήστρα την αναλαμβάνει συχνά πιανίστας. Μπορεί επίσης να την παίξει μουσικός των κρουστών με την κατάλληλη τεχνική στα πλήκτρα. Η πιανιστική εμπειρία αποτελεί χρήσιμη αφετηρία, όμως κάθε εκτελεστής χρειάζεται να εξοικειωθεί με την απόκριση του μηχανισμού και να διαχειριστεί διαφορετικά την αντήχηση, ιδιαίτερα όταν το πεντάλ συνδέει πολλές διαδοχικές νότες.
Με την κινηματογραφική μουσική, η χαρακτηριστική φωνή της τσελέστας έφτασε σε ένα πολύ ευρύτερο κοινό. Μια από τις πιο γνώριμες σύγχρονες παρουσίες της βρίσκεται στο «Hedwig’s Theme» του Τζον Ουίλιαμς, από τον κόσμο του Harry Potter. Λίγες καμπανιστές νότες αρκούν για να γεννηθεί η αίσθηση της μαγείας και της προσμονής. Η μελωδία έχει συνδεθεί τόσο στενά με την ατμόσφαιρα των ταινιών, ώστε αποτελεί πλέον ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα παραδείγματα αυτής της χροιάς.
Στο βίντεο που ακολουθεί, η Argentina Durán παίζει το θέμα στην τσελέστα. Ακούγοντάς το μακριά από τις γνώριμες κινηματογραφικές εικόνες, μπορούμε να συγκεντρωθούμε στη διαδρομή της ίδιας της μελωδίας: στην καμπανιστή αρχή κάθε φθόγγου, στην αντήχησή του και στον τρόπο με τον οποίο η μία νότα αφήνει χώρο στην επόμενη.
Η μεγάλη εξοικείωση του κοινού με αυτό το ηχόχρωμα κάνει ακόμη πιο χρήσιμη μια διάκριση: άλλο είναι το ακουστικό όργανο και άλλο η ηλεκτρονική αναπαραγωγή της φωνής του. Ένα ψηφιακό πληκτρολόγιο μπορεί να αποδίδει ηχογραφημένα δείγματα τσελέστας, χωρίς να διαθέτει μεταλλικές πλάκες, σφυράκια ή ξύλινα αντηχεία. Έτσι, ο χαρακτηριστικός ήχος μπορεί να χρησιμοποιηθεί σε διαφορετικά περιβάλλοντα σύνθεσης και εκτέλεσης.
Αν θελήσουμε να γνωρίζουμε ποιο μέσο χρησιμοποιήθηκε σε μια συγκεκριμένη ηχογράφηση, χρειάζονται στοιχεία για την παραγωγή ή τους εκτελεστές της. Η επαφή με τον ήχο μιας ακουστικής τσελέστας παραμένει πολύτιμη: μας επιτρέπει να αναγνωρίζουμε τη φυσική κρούση, τη σταδιακή απόσβεση και τον τρόπο με τον οποίο ο μουσικός διαμορφώνει τη φράση.
Δείτε την τσελέστα σε δράση
Η τσελέστα μπορεί, ωστόσο, να μας οδηγήσει πολύ πέρα από τον παραμυθένιο κόσμο με τον οποίο έχει συνδεθεί. Στη «Μουσική για έγχορδα, κρουστά και τσελέστα», Sz. 106, BB 114, που συνέθεσε ο Μπέλα Μπάρτοκ το 1936, συναντάμε μια διαφορετική εκφραστική ατμόσφαιρα. Η ένταση, οι ασυνήθιστοι συνδυασμοί των οργάνων και ο νυχτερινός χαρακτήρας της μουσικής προσδίδουν στην τσελέστα μια απόκοσμη παρουσία. Η εύθραυστη χροιά της μπορεί εδώ να εντείνει ακόμη και την αίσθηση μιας ανησυχίας που παραμένει κάτω από την επιφάνεια.
Στην εκτέλεση της hr-Sinfonieorchester υπό τον Andrés Orozco-Estrada, το όργανο ακούγεται μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο ολόκληρου του έργου. Καθώς ξετυλίγεται η μουσική, έχει ενδιαφέρον να παρακολουθήσουμε πώς συνδέονται τα έγχορδα, τα κρουστά και τα πληκτροφόρα: πότε οι χροιές τους συγχωνεύονται και πότε μια φωνή έρχεται πιο κοντά στο προσκήνιο. Η τσελέστα άλλοτε γίνεται πιο ευδιάκριτη και άλλοτε προσθέτει διακριτικά τη δική της απόχρωση στον συνολικό ήχο.
Για μια πρώτη πιο προσεκτική ακρόαση, αξίζει να σταθούμε στο τρίτο μέρος, το Adagio, που αρχίζει στο 16:41. Η επαναλαμβανόμενη νότα της αρχής προέρχεται από το ξυλόφωνο· η αναγνώρισή του βοηθά να ξεχωρίσουμε τις διαφορετικές κρούσεις και αντηχήσεις και, στη συνέχεια, να αναζητήσουμε ανάμεσά τους τη χροιά της τσελέστας. Ακούγοντας ολόκληρο το έργο, αντιλαμβανόμαστε πώς η νυχτερινή ατμόσφαιρα εντάσσεται σε μια μεγαλύτερη πορεία εντάσεων και αντιθέσεων.
🎼 Μουσική Σκέψη
Όταν σβήνει μια νότα της τσελέστας, η σιωπή δεν επιστρέφει αμέσως. Για μια στιγμή, η λεπτή αντήχηση μοιάζει να κρατά τη μελωδία ζωντανή, ακόμη κι αφού τα δάχτυλα έχουν αφήσει τα πλήκτρα.
🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις
Οι προτάσεις που ακολουθούν συνεχίζουν τη μουσική διαδρομή, φωτίζοντας διαφορετικές όψεις της τσελέστας μέσα από έργα που συναντήσαμε παραπάνω:
- Πιοτρ Ίλιτς Τσαϊκόφσκι — «Ο Βοεβόδας», έργο 78. Η συμφωνική μπαλάντα προσφέρει μια γνωριμία με τη χρήση της τσελέστας από τον συνθέτη πριν από την πρεμιέρα του «Καρυοθραύστη», μέσα σε μια σκοτεινότερη δραματική αφήγηση.
- Ρίχαρντ Στράους — «Ο Ιππότης με το ρόδο», έργο 59: παρουσίαση του ασημένιου ρόδου, δεύτερη πράξη. Αναζητήστε την τσελέστα μέσα στο μείγμα των ηχοχρωμάτων. Η σκηνή δείχνει πόση εκφραστική σημασία μπορεί να αποκτήσει η συμμετοχή της σε έναν ορχηστρικό συνδυασμό.
- Τζον Ουίλιαμς — «Hedwig’s Theme», σε ορχηστρική εκτέλεση. Μετά το παράδειγμα στην τσελέστα, η ακρόαση με ολόκληρο το σύνολο επιτρέπει να παρακολουθήσουμε πώς η χαρακτηριστική μελωδία εντάσσεται σε μια ευρύτερη ορχηστρική αφήγηση.
📚 Περαιτέρω Μελέτη
Για όποιον επιθυμεί να γνωρίσει βαθύτερα το όργανο, οι ακόλουθες πηγές οδηγούν από τα μυστικά της κατασκευής του στην τέχνη της ενορχήστρωσης:
- Yamaha — Musical Instrument Guide: Celesta. Οι επιμέρους ενότητες για τις πλάκες, τα σφυράκια και τα αντηχεία βοηθούν να συνδεθεί η εξωτερική όψη με το εσωτερικό του οργάνου. Οι κατασκευαστικές λεπτομέρειες διαβάζονται πάντοτε σε σχέση με το μοντέλο που παρουσιάζεται.
- Charles Victor Mustel — γαλλική ευρεσιτεχνία αρ. 176530, 1886. Το πρωτότυπο σχέδιο προσφέρεται για μια άμεση γνωριμία με την ιστορική μηχανική σύλληψη της τσελέστας και με τη συνεργασία κρούσης και απόσβεσης.
- Samuel Adler — The Study of Orchestration, 4η έκδοση, W. W. Norton, 2016. Μια ευρύτερη προσέγγιση των ορχηστρικών οργάνων και των συνδυασμών τους, με συνοδευτικό οπτικοακουστικό υλικό, για όσους θέλουν να τοποθετήσουν τη μελέτη της τσελέστας στο πλαίσιο της ενορχήστρωσης.
🔗 Σχετικά Όργανα
Η θέση της τσελέστας ανάμεσα στα όργανα γίνεται πιο σαφής όταν τη συγκρίνουμε με συγγενικές κατασκευές και τρόπους εκτέλεσης:
- Γκλοκενσπίλ. Η συγγένεια βρίσκεται στις μεταλλικές ηχητικές πλάκες. Η σύγκριση αναδεικνύει τις διαφορές στην κρούση, στην αντήχηση και στη συνολική φωτεινότητα του ήχου.
- Βιμπράφωνο. Μεταλλικές πλάκες, αντηχεία και πεντάλ απόσβεσης προσφέρουν χρήσιμα σημεία σύγκρισης. Στο βιμπράφωνο ο μουσικός χτυπά απευθείας τις πλάκες με μπαγκέτες.
- Πιάνο. Το πληκτρολόγιο, τα σφυράκια και ο έλεγχος της διάρκειας δημιουργούν πρακτικές συγγένειες. Η σύγκριση των χορδών του πιάνου με τις πλάκες της τσελέστας εξηγεί τη διαφορετική οργανολογική τους κατάταξη.
- Πληκτροφόρο γκλοκενσπίλ. Ιδιαίτερα κοντινό στη μορφή και στη χρήση, με σημαντικές διαφορές στα σφυράκια και στον χαρακτήρα της κρούσης. Αποτελεί χρήσιμο ιστορικό σημείο αναφοράς για την ανάπτυξη μεταλλόφωνων που παίζονται με πλήκτρα.
📖 Βιβλιογραφία & Πηγές
Για την ιστορική ταυτότητα της τσελέστας χρησιμοποιήθηκαν το δίπλωμα ευρεσιτεχνίας του 1886 και η αλληλογραφία του Τσαϊκόφσκι, ώστε να διαχωριστούν η κατοχύρωση του οργάνου, οι πρώιμες χρήσεις του και η διάδοσή του μέσω του «Καρυοθραύστη». Οι τεχνικές περιγραφές διασταυρώθηκαν με κατασκευαστικές πηγές, λαμβάνοντας υπόψη τις διαφορές μεταξύ μοντέλων. Τα παραδείγματα ρεπερτορίου ελέγχθηκαν σε εκδοτικούς καταλόγους και υλικό μουσικών οργανισμών.
Πρωτογενή ιστορικά τεκμήρια
- Mustel, Charles Victor. Γαλλικό δίπλωμα ευρεσιτεχνίας αρ. 176530, μουσικό όργανο με την ονομασία «Celesta», 1886. Πρωτότυπο έγγραφο, περιγραφή και κατασκευαστικό σχέδιο· ψηφιακό αντίγραφο από το αρχείο της Schiedmayer Celesta.
- Τσαϊκόφσκι, Πιοτρ Ίλιτς. Επιστολή 4397 προς Pyotr Jurgenson, 3/15 Ιουνίου 1891. Ρωσικό κείμενο και αγγλική μετάφραση του Brett Langston, Tchaikovsky Research.
- Τσαϊκόφσκι, Πιοτρ Ίλιτς. Επιστολή 4459 προς Pyotr Jurgenson, 22 Αυγούστου/3 Σεπτεμβρίου 1891. Ρωσικό κείμενο, αγγλική μετάφραση του Brett Langston και εκδοτικές σημειώσεις, Tchaikovsky Research.
Κατασκευή, λειτουργία και έκταση
- Yamaha Corporation. Musical Instrument Guide: Celesta. Ενότητες «What kind of instrument is a celesta?», «Celesta sound bars are lined up in rows—like a metallophone», «Celesta hammer shanks», «Celestas comes in a variety of structures», «The resonator boxes control the volume and pitch» και «Celestas are basically played like pianos».
- Schiedmayer Celesta. Τεχνική παρουσίαση του μοντέλου Studio «5½ octaves» και παρουσίαση του ιστορικού μηχανισμού Mustel.
- Kolberg Percussion. Celesta, μοντέλα 2355 και 2356. Τεχνικές προδιαγραφές, διεθνής αρίθμηση έκτασης και περιγραφή μηχανισμού.
- Vienna Symphonic Library. Academy: Celesta. Ενότητες ιστορίας, σημειογραφίας, έκτασης και ηχητικών χαρακτηριστικών.
Ρεπερτόριο και οπτικοακουστικό υλικό
- Tchaikovsky Research. «The Nutcracker» και «The Voyevoda (symphonic ballad)»· κατάλογος έργων, ενορχήστρωση και ιστορική τεκμηρίωση.
- Boosey & Hawkes / Universal Edition. Béla Bartók: Music for String, Percussion and Celesta, 1936. Εκδοτικός κατάλογος και σημείωμα του Malcolm Gillies.
- Howard, Orrin. «Music for Strings, Percussion, and Celesta». Los Angeles Philharmonic, σημείωμα έργου.
- Los Angeles Philharmonic. «Rosenkavalier Suite», σημείωμα έργου και περιγραφή της μουσικής της παρουσίασης του ασημένιου ρόδου.
- Yamaha Corporation. Musical Instrument Guide: Celesta, «Celestas are often played in films and orchestras» και «The keyboard glockenspiel: The celesta’s closest relative».
- Philharmonia Orchestra. Instrument: Celeste. Παρουσίαση από την Elizabeth Burley, 2013.
- Magical Celesta. Harry Potter theme on a Real Celesta! Hedwig’s theme by Argentina Durán. Εκτέλεση από την Argentina Durán, ανάρτηση 18 Ιουλίου 2018.
- Eva Zapico García. Celesta: «El Cascanueces» de Tchaikovsky, interpretado por Kelly Zuercher1. Αναρτημένο απόσπασμα διάρκειας περίπου 36 δευτερολέπτων· η απόδοση της εκτέλεσης προκύπτει από τον τίτλο της ανάρτησης.
- MrArtsWorkshop. Mustel Celesta Demonstration. Ανάρτηση 17 Ιουλίου 2025· το παρουσιαζόμενο όργανο χρονολογείται στο 1925–1926 σύμφωνα με την περιγραφή της ανάρτησης.
- hr-Sinfonieorchester — Frankfurt Radio Symphony. Bartók: Musik für Saiteninstrumente, Schlagzeug und Celesta. Andrés Orozco-Estrada, διεύθυνση· hr-Sendesaal, Φρανκφούρτη, 12 Μαρτίου 2020.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου