Στο Intermezzo σε Λα μείζονα, έργο 118 αρ. 2, η μελωδία ξεκινά με μια τρυφερότητα που μοιάζει σχεδόν προσωπική. Οι πρώτες νότες ακούγονται σαν την αρχή μιας συζήτησης ανάμεσα σε ανθρώπους που γνωρίζονται από χρόνια και δεν χρειάζονται πολλές λέξεις για να συνεννοηθούν. Η μουσική προχωρά ήρεμα, αφήνοντας τις φράσεις να αναπνεύσουν, ενώ κάτω από τη μελωδία οι εσωτερικές φωνές δημιουργούν ένα πλέγμα από μικρές κινήσεις και αρμονικές μεταβολές. Στην επιφάνεια επικρατεί μια αίσθηση γαλήνης. Όσο όμως η ακρόαση προχωρά, τόσο περισσότερο γίνεται αισθητό ότι αυτή η γαλήνη περιέχει συγκίνηση, αναμνήσεις και μια λεπτή ανησυχία που αποφεύγει να διατυπωθεί με έντονο τρόπο.
Το κομμάτι γράφτηκε το 1893, όταν ο Γιοχάνες Μπραμς είχε συμπληρώσει τα εξήντα του χρόνια. Είχε ήδη συνθέσει τις τέσσερις συμφωνίες του, τα μεγάλα κοντσέρτα, το Γερμανικό Ρέκβιεμ και μια εκτεταμένη σειρά έργων μουσικής δωματίου. Είχε γνωρίσει την αναγνώριση, είχε αντιμετωπίσει την κριτική και είχε περάσει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του μελετώντας, συνθέτοντας και αναθεωρώντας τη μουσική του. Κι όμως, σε αυτή την ώριμη περίοδο, επέστρεφε στο πιάνο για να γράψει σύντομα έργα που συχνά διαρκούν μόλις λίγα λεπτά. Μέσα σε αυτές τις μικρές συνθέσεις συγκέντρωνε μια εκφραστική δύναμη που δεν χρειαζόταν πλέον τη μεγάλη συμφωνική έκταση για να γίνει αισθητή.
Η επιλογή του αυτή φανερώνει κάτι ουσιαστικό για τον μουσικό του κόσμο. Η συγκράτηση στον Μπραμς δεν σημαίνει απουσία πάθους. Αποτελεί έναν τρόπο να δοθεί στο συναίσθημα διάρκεια, συνοχή και βάθος. Η συγκίνηση δεν εμφανίζεται πάντοτε με την πρώτη φράση ούτε εξαντλείται στην κορύφωση μιας μελωδίας. Μπορεί να παραμείνει για αρκετή ώρα κάτω από την επιφάνεια, να αλλάζει μορφή καθώς μεταβάλλεται η αρμονία και να αποκαλύπτει σταδιακά την παρουσία της. Αυτή η ιδιαίτερη σχέση ανάμεσα στην εσωτερική ένταση και την εξωτερική ισορροπία διατρέχει μεγάλο μέρος της δημιουργίας του.
Το βάρος μιας μεγάλης προσδοκίας
Πολλά χρόνια πριν από τη σύνθεση εκείνων των ύστερων κομματιών για πιάνο, ο νεαρός Μπραμς είχε βρεθεί αντιμέτωπος με μια προσδοκία που θα μπορούσε να καθορίσει ολόκληρη τη σταδιοδρομία του.
Το φθινόπωρο του 1853, σε ηλικία μόλις είκοσι ετών, επισκέφθηκε στο Ντίσελντορφ τον Ρόμπερτ και την Κλάρα Σούμαν. Ο Ρόμπερτ εντυπωσιάστηκε βαθιά από τις συνθέσεις του και δημοσίευσε στο περιοδικό Neue Zeitschrift für Musik το περίφημο άρθρο «Νέοι Δρόμοι» (Neue Bahnen), παρουσιάζοντας τον άγνωστο ακόμη μουσικό ως μια από τις μεγάλες ελπίδες της εποχής. Η δημόσια αυτή αναγνώριση άνοιξε σημαντικές προοπτικές για τον Μπραμς, αλλά τον έφερε και μπροστά σε μια δύσκολη πραγματικότητα: πριν ακόμη διαμορφώσει πλήρως τη δική του καλλιτεχνική ταυτότητα, πολλοί περίμεναν από εκείνον να συνεχίσει τη μεγάλη γερμανική μουσική παράδοση.
Ιδιαίτερα απαιτητική ήταν η σχέση του με τη συμφωνία. Η κληρονομιά του Μπετόβεν είχε δημιουργήσει ένα πρότυπο εξαιρετικού βάρους, και ο Μπραμς γνώριζε πόσο δύσκολο ήταν να γράψει κανείς ένα νέο συμφωνικό έργο με προσωπική φωνή. Ήδη από το 1862 υπήρχαν σχεδιάσματα για τη συμφωνία, αλλά η επεξεργασία του έργου θα απασχολούσε τον Μπραμς για πολλά ακόμη χρόνια. Παρότι είχε ήδη αποκτήσει σημαντική εμπειρία στην ορχηστρική γραφή, η Πρώτη Συμφωνία σε Ντο ελάσσονα, έργο 68, ολοκληρώθηκε μόλις το 1876, όταν ο συνθέτης ήταν σαράντα τριών ετών.
Η πορεία προς αυτή τη συμφωνία μαρτυρεί τη σοβαρότητα με την οποία αντιμετώπιζε τη δημιουργία. Η αρχική έμπνευση ήταν για εκείνον μόνο ένα μέρος της εργασίας. Κάθε μουσική ιδέα έπρεπε να αποκτήσει τη θέση της μέσα στο σύνολο, κάθε ανάπτυξη να προκύπτει με εσωτερική συνέπεια και κάθε κορύφωση να δικαιολογείται από όσα είχαν προηγηθεί. Η διαδικασία μπορούσε να απαιτήσει χρόνια σκέψης και αναθεωρήσεων. Αυτή η επιμονή είχε ασφαλώς το τίμημά της, καθώς η επιθυμία για τελειότητα συχνά συνοδεύεται από αμφιβολίες και αναβολές. Του επέτρεψε όμως να διαμορφώσει μια μουσική γλώσσα με εξαιρετική αντοχή, όπου ακόμη και οι πιο έντονες συναισθηματικές εξάρσεις στηρίζονται σε βαθιά επεξεργασμένο υλικό.
Το αποτέλεσμα γίνεται αισθητό ήδη από την αρχή της Πρώτης Συμφωνίας. Οι επίμονοι χτύποι των τυμπάνων, οι αντίρροπες κινήσεις των ορχηστρικών φωνών και η συσσωρευμένη αρμονική ένταση δημιουργούν την αίσθηση μιας δύναμης που αγωνίζεται να βρει διέξοδο. Εδώ ο Μπραμς εμφανίζεται ορμητικός, δραματικός, σχεδόν αμείλικτος. Η μουσική του μπορεί να κατακλύσει τον ακροατή με την ίδια αποφασιστικότητα που χαρακτηρίζει τους μεγάλους συμφωνικούς δημιουργούς του Ρομαντισμού. Η συγκράτηση, επομένως, δεν αποτελεί μια μόνιμη κατάσταση ηρεμίας. Είναι η ικανότητα του συνθέτη να γνωρίζει πότε η ένταση χρειάζεται να απελευθερωθεί και πότε πρέπει να διατηρηθεί, ώστε να αποκτήσει μεγαλύτερη σημασία.
Η τέχνη να δίνεις μορφή στο συναίσθημα
Ο Μπραμς μελετούσε βαθιά τη μουσική του παρελθόντος. Ο Μπαχ, ο Μπετόβεν, ο Σούμπερτ και οι παλαιότερες πολυφωνικές παραδόσεις αποτελούσαν ζωντανά σημεία αναφοράς στη δημιουργική του σκέψη. Η σχέση αυτή δεν περιοριζόταν στον σεβασμό απέναντι σε μεγάλους προκατόχους. Τον ενδιέφερε ο τρόπος με τον οποίο μια σύνθεση αποκτά συνοχή, πώς μια σύντομη μουσική ιδέα μπορεί να μεταμορφωθεί και πώς διαφορετικές φωνές μπορούν να αναπτύσσονται ταυτόχρονα, διατηρώντας τη δική τους φυσιογνωμία.
Αυτή η προσήλωση στη μορφή έχει συχνά δημιουργήσει την εντύπωση ενός συνθέτη που αντιμετώπιζε τη μουσική κυρίως ως πνευματική κατασκευή. Ωστόσο, στις καλύτερες στιγμές του Μπραμς, η τεχνική επεξεργασία και η συναισθηματική έκφραση είναι τόσο στενά συνδεδεμένες ώστε δύσκολα διαχωρίζονται. Μια μικρή μεταβολή στον ρυθμό, η επιστροφή μιας γνώριμης μελωδίας σε διαφορετική αρμονία ή η εμφάνιση μιας εσωτερικής φωνής μπορεί να αλλάξει ολόκληρο το συναισθηματικό περιβάλλον. Η μουσική αποκτά έτσι την ικανότητα να εκφράζει διαφορετικές καταστάσεις ταυτόχρονα: τρυφερότητα μαζί με ανησυχία, γαλήνη μαζί με νοσταλγία, αποφασιστικότητα μαζί με αμφιβολία.
Σε αυτή τη συνθετική πρακτική υπάρχει μια αξιοσημείωτη συγγένεια με τον τρόπο που διαμορφώνεται η ανθρώπινη εμπειρία. Ένα συναίσθημα σπάνια παραμένει αμετάβλητο. Η ανάμνηση ενός ευτυχισμένου γεγονότος μπορεί να συνοδεύεται από λύπη για τον χρόνο που πέρασε, ενώ μια στιγμή ηρεμίας μπορεί να διατηρεί μέσα της την ένταση όσων προηγήθηκαν. Ο Μπραμς δίνει μουσική υπόσταση σε αυτές τις σύνθετες καταστάσεις χωρίς να τις μετατρέπει σε συγκεκριμένες αφηγήσεις. Οι μελωδίες του αφήνουν χώρο για διαφορετικές προσωπικές εμπειρίες, επειδή το συναισθηματικό τους περιεχόμενο παραμένει πλούσιο και ανοιχτό.
Η σχέση του με την παράδοση αποκτά εδώ μια βαθύτερη σημασία. Οι καθιερωμένες μορφές προσφέρουν ένα πεδίο μέσα στο οποίο η φαντασία μπορεί να κινηθεί με μεγάλη ελευθερία. Ένα θέμα που επανέρχεται ύστερα από μια μακρά ανάπτυξη έχει πλέον διαφορετικό βάρος, καθώς η διαδρομή που μεσολάβησε έχει μεταβάλει τον τρόπο με τον οποίο γίνεται αντιληπτό. Η επιστροφή μπορεί να φέρει ανακούφιση, οικειότητα ή μια αίσθηση απώλειας. Ο Μπραμς καλλιέργησε με ιδιαίτερη επιμονή αυτή τη δυνατότητα της μουσικής μορφής να μεταβάλλει το νόημα όσων ακούγονται, ακόμη κι όταν το ίδιο το μουσικό υλικό παραμένει αναγνωρίσιμο.
Όταν μια συμφωνία χαμηλώνει τη φωνή
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της ευαισθησίας βρίσκεται στο τέλος της Τρίτης Συμφωνίας σε Φα μείζονα, έργο 90, που ολοκληρώθηκε το 1883.
Το τελευταίο μέρος της συμφωνίας διασχίζει ένα ευρύ φάσμα συναισθημάτων. Η αρχική σκοτεινή ατμόσφαιρα εξελίσσεται σε δραματική σύγκρουση, οι ορχηστρικές δυνάμεις αναπτύσσονται με ορμή και η μουσική φτάνει σε στιγμές μεγάλης έντασης. Καθώς όμως πλησιάζει το τέλος, ο χαρακτήρας μεταβάλλεται. Η ορχήστρα υποχωρεί σταδιακά από τη δραματική της έξαρση και η μουσική επιστρέφει σε μια γαλήνια Φα μείζονα. Οι τελευταίες φράσεις μοιάζουν να απομακρύνονται ήρεμα, αφήνοντας πίσω τους μια αίσθηση συμφιλίωσης.
Μια τέτοια κατάληξη ήταν ασυνήθιστη. Η συμφωνική παράδοση του 19ου αιώνα είχε καλλιεργήσει την προσδοκία ενός επιβλητικού φινάλε, όπου η ορχήστρα επιστρατεύει ολόκληρη τη δύναμή της για να ολοκληρώσει τη δραματική πορεία του έργου. Ο Μπραμς επιλέγει εδώ έναν διαφορετικό δρόμο. Η μουσική έχει ήδη περάσει μέσα από την ένταση και τη σύγκρουση, και η τελική της ηρεμία αποκτά σημασία ακριβώς επειδή έχει προηγηθεί αυτή η διαδρομή.
Είναι μια από τις στιγμές όπου η συγκράτηση αποδεικνύεται ιδιαίτερα εκφραστική. Η ήσυχη κατάληξη δεν ακυρώνει όσα ακούστηκαν προηγουμένως. Τα συγκεντρώνει μέσα σε μια νέα ατμόσφαιρα, σαν να επιτρέπει σε όσα προηγήθηκαν να καταλαγιάσουν. Η μουσική αφήνει έτσι στον ακροατή τον χώρο να αισθανθεί τη διαφορά ανάμεσα στην ένταση της σύγκρουσης και στην ηρεμία που μπορεί να ακολουθήσει. Το τέλος διατηρεί μια συγκίνηση που παραμένει ζωντανή ακόμη και μετά την τελευταία συγχορδία.
Η οικειότητα των τελευταίων έργων
Στις αρχές της δεκαετίας του 1890, ο Μπραμς στράφηκε ξανά με ιδιαίτερη αφοσίωση στο πιάνο. Οι συλλογές έργων 116 έως 119 αποτελούν έναν από τους πιο προσωπικούς κόσμους της ύστερης δημιουργίας του. Περιλαμβάνουν Intermezzi, Καπρίτσια, Μπαλάντες και άλλα σύντομα κομμάτια, με μεγάλες διαφορές χαρακτήρα. Ορισμένα διατηρούν την ορμή και τη ρυθμική ένταση της νεότερης μουσικής του, ενώ άλλα κινούνται σε μια περιοχή περισσότερο εσωστρεφή, όπου η μελωδική γραμμή και οι λεπτές αρμονικές μεταβολές αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα.
Τα Έξι Κομμάτια για Πιάνο, έργο 118, αφιερώθηκαν στην Κλάρα Σούμαν. Η αφιέρωση αυτή συνδέει τη μουσική με μια σχέση που είχε αρχίσει τέσσερις δεκαετίες νωρίτερα και είχε αποκτήσει ξεχωριστή σημασία στη ζωή και τη δημιουργία του Μπραμς. Η Κλάρα υπήρξε σπουδαία πιανίστρια, συνθέτρια και μία από τις σημαντικότερες μουσικές συνομιλήτριές του. Αντάλλασσαν σκέψεις για τη μουσική, συζητούσαν έργα και διατηρούσαν μια βαθιά επικοινωνία παρά τις αποστάσεις και τις αλλαγές που έφερε ο χρόνος. Η παρουσία της σε αυτή την τελευταία περίοδο της δημιουργίας του προσφέρει ένα ουσιαστικό ιστορικό πλαίσιο, χωρίς να χρειάζεται να αποδοθούν στις συνθέσεις κρυφές προσωπικές εξομολογήσεις.
Το δεύτερο Intermezzo της συλλογής, σε Λα μείζονα, φανερώνει πόσο πλούσια μπορεί να γίνει μια μουσική που αποφεύγει τη μεγάλη εξωτερική επίδειξη. Η αρχική μελωδία επανέρχεται με λεπτές διαφοροποιήσεις, ενώ το μεσαίο τμήμα οδηγεί σε πιο σκοτεινές αρμονικές περιοχές και σε μια διαφορετική σχέση ανάμεσα στις φωνές. Όταν επιστρέφει η αρχική μουσική, η τρυφερότητά της ακούγεται πλέον μέσα από την εμπειρία αυτής της ενδιάμεσης διαδρομής. Ακόμη και χωρίς να αναγνωρίζει κανείς τις τεχνικές λεπτομέρειες, μπορεί να αισθανθεί ότι η επιστροφή έχει αποκτήσει μια ιδιαίτερη συναισθηματική βαρύτητα.
Στην ίδια συλλογή, η Μπαλάντα σε Σολ ελάσσονα, έργο 118 αρ. 3, παρουσιάζει έναν πολύ διαφορετικό Μπραμς, με δυναμικές συγχορδίες και αποφασιστική ρυθμική ενέργεια. Στο τελευταίο Intermezzo, σε Μι ύφεση ελάσσονα, έργο 118 αρ. 6, ο κόσμος γίνεται σκοτεινότερος και βαθύτερα μελαγχολικός. Οι αντιθέσεις αυτές δείχνουν ότι τα ύστερα έργα του δεν συγκροτούν μια ομοιόμορφη μουσική αποχαιρετισμού. Περιλαμβάνουν ζωντανές μεταπτώσεις, στιγμές έντασης, τρυφερότητας και εσωτερικής ανησυχίας, όπως συμβαίνει και στην ίδια την ανθρώπινη εμπειρία.
Ιδιαίτερα αποκαλυπτική είναι μια επιστολή του προς την Κλάρα το 1893, σχετικά με το Intermezzo σε Σι ελάσσονα, έργο 119 αρ. 1. Ο Μπραμς αναφέρεται στις διάφωνες συνηχήσεις του κομματιού και επιμένει στον εξαιρετικά αργό τρόπο με τον οποίο πρέπει να αποδοθεί. Η περιγραφή του συνδέει τη μελαγχολία με μια παράξενη αίσθηση απόλαυσης και παρηγοριάς που μπορεί να γεννηθεί μέσα από τις ίδιες τις αρμονικές εντάσεις. Πρόκειται για μια σπάνια ματιά στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν το συναισθηματικό βάθος της μουσικής του. Η συγκίνηση μπορούσε να βρίσκεται στην παραμονή μιας διάφωνης συγχορδίας, στην αναμονή της λύσης της και στον χρόνο που δίνεται στον ήχο για να αποκαλύψει όλες τις αποχρώσεις του.
Στα έργα αυτά, η συνθετική πειθαρχία έχει αποκτήσει μια αξιοσημείωτη φυσικότητα. Οι φράσεις μοιάζουν να ακολουθούν αβίαστα η μία την άλλη, παρόλο που η γραφή τους είναι εξαιρετικά επεξεργασμένη. Η πολυφωνία, η αρμονική ευρηματικότητα και η ρυθμική λεπτότητα λειτουργούν μαζί, δημιουργώντας μουσική που μπορεί να συγκινήσει άμεσα και συγχρόνως να αποκαλύπτει νέα στοιχεία σε κάθε επόμενη ακρόαση. Η μεγάλη τέχνη του Μπραμς βρίσκεται σε αυτή την ισορροπία: η τεχνική του κατάρτιση έχει γίνει τόσο ουσιαστικό μέρος της έκφρασης ώστε δεν χρειάζεται να προβάλλεται διαρκώς.
Όσα αποκτούν βάθος με τον χρόνο
Η δημιουργική πορεία του Μπραμς παρουσιάζει μια ενδιαφέρουσα συνέχεια. Ο νεαρός συνθέτης που αισθάνθηκε το βάρος της μεγάλης γερμανικής παράδοσης και εργάστηκε επί χρόνια για να ολοκληρώσει την πρώτη του συμφωνία είναι ο ίδιος άνθρωπος που, στα εξήντα του, μπορούσε να συγκεντρώσει έναν ολόκληρο κόσμο συναισθημάτων σε λίγες σελίδες για πιάνο. Ανάμεσα σε αυτές τις δύο περιόδους βρίσκεται μια ζωή γεμάτη μουσική εργασία, σχέσεις, επιτυχίες, απογοητεύσεις και συνεχή αναμέτρηση με τις απαιτήσεις της δημιουργίας.
Η ωριμότητα που αναδύεται από τα τελευταία έργα του δεν πρέπει να θεωρηθεί μια απλή απομάκρυνση από το πάθος της νεότητας. Ο Μπραμς διατήρησε μέχρι τέλους την ικανότητα να γράφει μουσική γεμάτη ορμή και έντονα συναισθήματα. Εκείνο που άλλαξε ήταν ο τρόπος με τον οποίο αξιοποιούσε την εμπειρία και τα εκφραστικά του μέσα. Μια σύντομη φράση μπορούσε πλέον να αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία μέσα από την αρμονία που τη συνόδευε, μια μικρή παύση να δημιουργήσει προσμονή και μια μελωδική επιστροφή να μεταβάλει ολόκληρη τη συναισθηματική ατμόσφαιρα.
Αυτή η μουσική αφήνει χώρο και για έναν ευρύτερο ανθρώπινο στοχασμό. Με τον χρόνο, η έκφραση των συναισθημάτων μπορεί να αποκτήσει διαφορετική ποιότητα. Η ανάγκη να ειπωθούν όλα αμέσως ενδέχεται να υποχωρήσει μπροστά στην επιθυμία να βρεθούν οι κατάλληλες λέξεις, η κατάλληλη στιγμή ή ακόμη και η σιωπή που επιτρέπει σε μια σκέψη να ολοκληρωθεί. Η εμπειρία προσθέτει αποχρώσεις σε όσα κάποτε φαίνονταν απλά και μαθαίνει τον άνθρωπο να αναγνωρίζει ότι η συγκίνηση μπορεί να συνυπάρχει με την αυτοσυγκράτηση, όπως και η εσωτερική δύναμη με την ευαισθησία.
Στον Μπραμς, αυτή η σχέση αποκτά μουσική μορφή με έναν ιδιαίτερα πειστικό τρόπο. Η προσεκτική οργάνωση του υλικού επιτρέπει στις αντιθέσεις να διατηρήσουν τη δύναμή τους, στις μελωδίες να εξελιχθούν με φυσικότητα και στις πιο ήσυχες στιγμές να αποκτήσουν βάρος. Η πειθαρχία, που τον συνόδευσε σε ολόκληρη τη δημιουργική του ζωή, γίνεται τελικά ένα μέσο βαθύτερης έκφρασης. Μέσα από αυτήν, το συναίσθημα βρίσκει χώρο να αναπτυχθεί, να μεταβληθεί και να παραμείνει ζωντανό.
Όταν τελειώνει το Intermezzo σε Λα μείζονα, η τελευταία του φράση αφήνει μια αίσθηση ήρεμης πληρότητας. Η μελωδία έχει ολοκληρώσει τη διαδρομή της, οι αρμονικές εντάσεις έχουν καταλαγιάσει και η μουσική επιστρέφει στην ησυχία από την οποία ξεκίνησε. Όσα προηγήθηκαν, ωστόσο, εξακολουθούν να επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο γίνεται αισθητή αυτή η ησυχία.
Ίσως εδώ βρίσκεται μια από τις βαθύτερες ιδιότητες της μουσικής του Μπραμς: η ικανότητά της να δίνει διάρκεια σε όσα μοιάζουν φευγαλέα. Μια μελωδία, μια αρμονική μεταβολή, μια στιγμή συγκράτησης μπορούν να διατηρήσουν μέσα τους την ένταση μιας ολόκληρης εμπειρίας. Και τότε η δύναμη της μουσικής γίνεται αισθητή μέσα από την ιδιαίτερη προσοχή με την οποία κάθε συναίσθημα έχει βρει τη θέση του.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου