Ο Ντομένικο Σκαρλάττι γεννήθηκε την ίδια χρονιά με τον Μπαχ και τον Χέντελ, όμως ο μουσικός κόσμος που τον έκανε αθάνατο μοιάζει να ανήκει σε διαφορετικό χάρτη. Ιταλός στην καταγωγή και διαμορφωμένος μέσα στην παράδοση της όπερας, βρήκε την πιο προσωπική του γλώσσα μακριά από την Ιταλία, στις αυλές της Πορτογαλίας και της Ισπανίας. Εκεί, το πληκτροφόρο έπαψε να είναι απλώς φορέας αρμονίας ή συνοδείας και μετατράπηκε σε σκηνή κίνησης, χρώματος και ρυθμικής έκπληξης. Η διαδρομή του δεν ήταν μια απλή φυγή από την επιρροή του πατέρα του, Αλεσσάντρο· ήταν η σταδιακή κατάκτηση ενός πεδίου στο οποίο μπορούσε να ακουστεί απολύτως δικός του.
Γεννημένος στη Νάπολη το 1685, μεγάλωσε στην καρδιά μιας από τις ισχυρότερες οπερατικές παραδόσεις της Ευρώπης. Ο πατέρας του υπήρξε εξέχων συνθέτης όπερας και φωνητικής μουσικής, και ο νεαρός Ντομένικο ξεκίνησε φυσιολογικά μέσα σε αυτό το περιβάλλον: διορίστηκε οργανίστας και συνθέτης στη βασιλική αυλή της Νάπολης, εργάστηκε στη Βενετία και αργότερα στη Ρώμη, όπου υπηρέτησε τη βασίλισσα Μαρία Καζιμίρα της Πολωνίας και συνέθεσε όπερες, καντάτες και εκκλησιαστικά έργα. Η πρώιμη παραγωγή του αποδεικνύει ότι δεν αποκήρυξε τη φωνητική τέχνη της οικογένειάς του. Ωστόσο, η ιστορική του ταυτότητα δεν θα καθοριζόταν τελικά από τη σκηνή, αλλά από ένα πολύ πιο ιδιωτικό όργανο.
Το αποφασιστικό πέρασμα έγινε το 1719, όταν ανέλαβε καθήκοντα στη βασιλική αυλή της Λισαβόνας. Εκεί συνδέθηκε με την ινφάντα Μαρία Βαρβάρα της Πορτογαλίας, μια εξαιρετικά καλλιεργημένη μουσικό, της οποίας υπήρξε δάσκαλος επί δεκαετίες. Όταν εκείνη παντρεύτηκε τον διάδοχο του ισπανικού θρόνου, μετέφερε μαζί της και τον Σκαρλάττι στην Ισπανία· μετά την άνοδο του Φερδινάνδου ΣΤ΄, ο συνθέτης παρέμεινε στη βασιλική υπηρεσία στη Μαδρίτη μέχρι τον θάνατό του. Η σχέση αυτή προσέφερε κάτι περισσότερο από αυλική προστασία. Δημιούργησε ένα σταθερό εργαστήριο, μέσα στο οποίο η εκτελεστική ικανότητα μιας συγκεκριμένης μουσικού μπορούσε να προκαλεί διαρκώς νέες συνθετικές λύσεις.
Οι 555 σωζόμενες σονάτες για πληκτροφόρο αποτελούν το κέντρο αυτής της δημιουργικής σχέσης και έναν από τους πιο ιδιότυπους κόσμους του 18ου αιώνα. Η Ιβηρική χερσόνησος δεν εμφανίζεται σε αυτές ως επιφανειακό «τοπικό χρώμα». Η κοφτή άρθρωση, οι επίμονες επαναλήψεις, οι συγκοπές, οι ξαφνικές ρυθμικές μετατοπίσεις και οι συνηχήσεις που θυμίζουν κιθάρα έχουν συχνά συσχετιστεί με χορούς, λαϊκές πρακτικές και ηχοχρώματα της Ισπανίας και της Πορτογαλίας. Ο Σκαρλάττι δεν αντιγράφει ένα φολκλορικό λεξιλόγιο· μεταφέρει την ενέργειά του στη μηχανική και στη φαντασία του πληκτροφόρου, δημιουργώντας μια μουσική στην οποία η αυλική κομψότητα συναντά τη σωματική ένταση του ρυθμού.
Η δεξιοτεχνία των σονάτων του δεν είναι διακοσμητικό περίβλημα. Διασταυρώσεις χεριών σε μεγάλες αποστάσεις, γρήγορες επαναλαμβανόμενες νότες, άλματα, οκτάβες, αρπέζ που διατρέχουν το πληκτρολόγιο και τολμηρές αλλαγές θέσης μετατρέπουν το σώμα του εκτελεστή σε μέρος της μουσικής ιδέας. Συχνά η ίδια η υφή γεννά το δράμα: μια χειρονομία μεταπηδά από τη μία περιοχή στην άλλη, ένα μοτίβο συμπιέζεται ή διευρύνεται, μια φαινομενικά σταθερή επιφάνεια διακόπτεται από αιχμηρές διαφωνίες. Γι’ αυτό οι σονάτες λειτουργούν τόσο πειστικά στο τσέμπαλο όσο και στο σύγχρονο πιάνο, παρότι κάθε όργανο αποκαλύπτει διαφορετικές πλευρές της άρθρωσης, της αντήχησης και του χρώματός τους.
Οι περισσότερες είναι μονομερείς συνθέσεις σε διμερή μορφή με επαναλήψεις. Η περιγραφή αυτή, όμως, δεν αποδίδει τον εσωτερικό τους δυναμισμό. Στο πρώτο μέρος, η μουσική απομακρύνεται συνήθως από την αρχική τονικότητα· στο δεύτερο, το υλικό ανασυντάσσεται και επιστρέφει, συχνά ύστερα από απρόβλεπτες μετατροπίες, παρεκκλίσεις και περιοχές αρμονικής έντασης. Δεν πρόκειται απλώς για πρώιμες εκδοχές της κλασικής μορφής σονάτας. Ο Σκαρλάττι ανέπτυξε μια δική του δραματουργία της διμερούς φόρμας, βασισμένη στη σύγκρουση τονικών περιοχών, στη μνήμη των μοτίβων και στην προσδοκία της επιστροφής. Μέσα σε λίγα λεπτά, κάθε σονάτα μπορεί να συμπυκνώσει έναν πλήρη κύκλο αναχώρησης, περιπλάνησης και επανεύρεσης.
Μόνο τριάντα από αυτές εκδόθηκαν με τη δική του επίβλεψη ως Essercizi per gravicembalo το 1738· το μεγαλύτερο μέρος του έργου σώθηκε σε χειρόγραφες συλλογές, γεγονός που έκανε την αποκατάσταση της χρονολογίας και της σειράς του ιδιαίτερα δύσκολη. Στις αρχές του 20ού αιώνα ο Αλεσάντρο Λόνγκο οργάνωσε τις σονάτες σε ομάδες και καθιέρωσε την αρίθμηση L. Το 1953 ο Ραλφ Κέρκπατρικ πρότεινε μια νέα χρονολογική διάταξη και την αρίθμηση K, που παραμένει η συνηθέστερη σήμερα, παρότι η έρευνα εξακολουθεί να συζητά τη σειρά και τη μετάδοση των πηγών. Αυτή η αβεβαιότητα ταιριάζει παράξενα σε έναν συνθέτη του οποίου η ζωή παραμένει λιγότερο φωτισμένη από τη μουσική του. Στις σονάτες, πάντως, ο Σκαρλάττι είναι απολύτως παρών: όχι ως σκιά μιας οικογενειακής παράδοσης, αλλά ως εφευρέτης ενός πληκτροφόρου που μοιάζει κάθε φορά να ανακαλύπτει ξανά τις δυνατότητές του.
Εξερευνήστε τον συνθέτη
Επιλέξτε μια διαδρομή για να γνωρίσετε το έργο, τη ζωή και τον μουσικό κόσμο του Ντομένικο Σκαρλάττι.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου