Ντομένικο Σκαρλάττι - Εισαγωγή

Πορτρέτο του Ντομένικο Σκαρλάττι, συνθέτη που ανανέωσε ριζικά τη γραφή για πληκτροφόρα όργανα.

Η αποδέσμευση από τη βαριά σκιά του πατέρα του, Αλεσσάντρο Σκαρλάττι, υπήρξε για τον Ντομένικο όχι απλώς βιογραφικό επεισόδιο αλλά δημιουργική αναγκαιότητα. Η φυγή από την ιταλική επικράτεια και η εγκατάστασή του στην Ιβηρική χερσόνησο του επέτρεψαν να διαμορφώσει μια προσωπική φωνή, απελευθερωμένη από την αυστηρή ιταλική οπερατική παράδοση. Εκεί, μέσα σε ένα περιβάλλον αυλικής καλλιέργειας αλλά και λαϊκής ζωτικότητας, στράφηκε αποφασιστικά προς τα πληκτροφόρα όργανα – κυρίως το τσέμπαλο – τα οποία τον 18ο αιώνα γνώριζαν ραγδαία τεχνική και εκφραστική εξέλιξη.

Οι περίφημες 555 σονάτες του, τις οποίες ο ίδιος χαρακτήρισε με μετριοφροσύνη Essercizi, δεν αποτελούν απλώς παιδαγωγικά γυμνάσματα. Πρόκειται για ένα εργαστήριο ιδεών, όπου η διμερής μορφή με επαναλήψεις μετατρέπεται σε πεδίο ανεξάντλητης επινόησης. Μέσα σε σύντομη χρονική έκταση, ο Σκαρλάττι αναπτύσσει θεματικούς πυρήνες που μετακινούνται με ευρηματικές μετατροπίες, συχνά από την τονική στη δεσπόζουσα ή στη σχετική ελάσσονα, δημιουργώντας ένταση και αποφόρτιση με αξιοθαύμαστη οικονομία μέσων. Οι ρυθμικές αιχμές, οι συγκοπές και οι αιφνίδιες τονικές στροφές αποκαλύπτουν έναν συνθέτη που δοκιμάζει τα όρια του οργάνου και της ακουστικής προσδοκίας.

Το αρμονικό του ιδίωμα, αν και ριζωμένο στο ύστερο Μπαρόκ, ανοίγει δρόμους προς μια προκλασική διαύγεια. Η γραφή του συνδυάζει την πολυφωνική πειθαρχία με τη μονοφωνική λαμπρότητα της μελωδικής γραμμής, ενώ οι τεχνικές διασταυρούμενων χεριών, τα ταχύτατα αρπέζ και οι επαναλαμβανόμενες νότες δεν υπηρετούν απλώς τη δεξιοτεχνία, αλλά εντάσσονται οργανικά στη μορφή. Στις σονάτες του αντηχούν συχνά ρυθμικά και μελωδικά στοιχεία της ισπανικής και πορτογαλικής παράδοσης, χωρίς όμως να χάνεται η ευρωπαϊκή του συνείδηση.

Η συμβολή του Σκαρλάττι στην ιστορία της σονάτας είναι ουσιώδης. Αν και δεν διαμόρφωσε ακόμη την ώριμη τριμερή σονάτα του Κλασικισμού, προετοίμασε το έδαφος για την εξέλιξή της, προσφέροντας ένα πρότυπο μορφολογικής συνοχής και θεματικής ανάπτυξης μέσα σε μικρή φόρμα. Οι σονάτες του αποτέλεσαν αντικείμενο συστηματικής καταλογογράφησης: πρώτος ο Αλεσάντρο Λόνγκο (αρίθμηση L), και αργότερα ο Ραλφ Κέρκπατρικ, του οποίου ο κατάλογος (με πρόθεμα K) θεωρείται σήμερα οριστικός.

Ο Ντομένικο Σκαρλάττι δεν υπήρξε απλώς δεξιοτέχνης του πληκτρολογίου· υπήρξε εφευρέτης ηχητικών κόσμων. Με διακριτική τόλμη και φαντασία, διαμόρφωσε ένα corpus έργων που εξακολουθεί να δοκιμάζει τις αντοχές του εκτελεστή και να ανανεώνει την ακρόαση του σύγχρονου κοινού.