Γιόζεφ Χάιντν – Εισαγωγή

Πορτρέτο του Γιόζεφ Χάιντν, θεμελιωτή της συμφωνίας και δημιουργού του κλασικού κουαρτέτου εγχόρδων

Ο Γιόζεφ Χάιντν υπήρξε από εκείνες τις μορφές που δεν επιβάλλονται με θεατρική ένταση, αλλά με διαρκή οικοδόμηση. Σε μια εποχή που η μουσική αναζητούσε σταθερές μορφές και καθαρή αρχιτεκτονική, εκείνος ανέλαβε τον ρόλο του νομοθέτη της κλασικής ισορροπίας.

Δεν εφηύρε τη συμφωνία· της έδωσε όμως την τελική της μορφή. Διέκρινε τις δυνατότητές της, διαμόρφωσε τη δραματουργική της λογική, συνέταξε τους άγραφους κανόνες της ανάπτυξης και της συνοχής της. Η συμφωνία, στα χέρια του, απέκτησε αυτοπεποίθηση και αυτοτέλεια. Οι μεταγενέστεροι — από τον Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ έως τον Λούντβιχ βαν Μπετόβεν — παρέλαβαν αυτό το θεμέλιο και το διεύρυναν με τη δική τους φαντασία.

Αν όμως η συμφωνία του οφείλει τη μορφολογική της ωριμότητα, το κουαρτέτο εγχόρδων του οφείλει σχεδόν την ίδια του τη γέννηση. Ο Χάιντν ανέδειξε αυτή τη μορφή σε πεδίο καθαρής μουσικής σκέψης, όπου η ισορροπία, ο διάλογος και η εσωτερική ένταση συνυπάρχουν με διαύγεια. Εδώ η μουσική δεν χρειάζεται σκηνή· αρκεί ο διάλογος των τεσσάρων φωνών.

Η παραγωγικότητά του υπήρξε εντυπωσιακή. Περισσότερες από εκατό συμφωνίες και δεκάδες κουαρτέτα μαρτυρούν ακατάβλητη δημιουργικότητα. Κι όμως, πίσω από την πολυγραφία δεν κρύβεται μηχανική επανάληψη, αλλά διαρκής αναζήτηση ισορροπίας και χιούμορ. Η μουσική του είναι φωτεινή, γεμάτη καλοσύνη και εσωτερική ευταξία. Δεν επιδιώκει τον εντυπωσιασμό· επιτυγχάνει τη συγκίνηση μέσω της καθαρότητας της μορφής.

Υπηρέτησε την τέχνη μέσα σε ένα σύστημα εξαρτήσεων και αυλικών υποχρεώσεων. Παρ’ όλα αυτά, το έργο του δεν φέρει το βάρος της υποταγής, αλλά την ελευθερία της δημιουργικής σκέψης. Ο Χάιντν απέδειξε ότι η αληθινή καινοτομία μπορεί να γεννηθεί από τη συνέπεια και ότι η απλότητα, όταν είναι ουσιαστική, γίνεται διαχρονική.