Πληροφορίες έργου
- Συνθέτης:
- Φέλιξ Μέντελσον (Felix Mendelssohn Bartholdy, 1809–1847)
- Τίτλος έργου:
- Κοντσέρτο για Βιολί σε Μι ελάσσονα, Έργο 64, MWV O 14
- Χρονολογία σύνθεσης:
- Πρώτη σύλληψη το 1838, πρώτη πλήρης εκδοχή στις 16 Σεπτεμβρίου 1844, αναθεώρηση το 1844–1845
- Πρώτη εκτέλεση:
- 13 Μαρτίου 1845, Gewandhaus της Λειψίας (Φέρντιναντ Ντάβιντ, βιολί, και Ορχήστρα Gewandhaus υπό τον Νιλς Βίλχελμ Γκάντε)
- Είδος:
- Κοντσέρτο για βιολί και ορχήστρα
- Αισθητικό ρεύμα:
- Ρομαντισμός
- Δομή:
- Τρία συνδεδεμένα μέρη
- Διάρκεια:
- Περίπου 26–30 λεπτά
- Όργανα / Σύνολο:
- Σόλο βιολί· 2 φλάουτα, 2 όμποε, 2 κλαρινέτα, 2 φαγκότα, 2 κόρνα, 2 τρομπέτες, τύμπανα και έγχορδα
Στο Κοντσέρτο για Βιολί σε Μι ελάσσονα, έργο 64, ο Μέντελσον χρειάζεται μόλις ένα μέτρο για να μας φέρει κοντά στη φωνή του σολίστα. Πάνω από την ανήσυχη, αλλά χαμηλόφωνη κίνηση των εγχόρδων, το βιολί μπαίνει απαλά με μια μελωδία που ανεβαίνει και απλώνεται. Αργότερα, η ίδια μελωδία θα επιστρέψει στην ορχήστρα, ενώ ο σολίστας θα συνεχίζει από κάτω με γρήγορα αρπίσματα. Εκείνο που πρωτοακούστηκε ως κύρια φωνή θα γίνει, χωρίς να σταματήσει, η συνοδεία της.
Αυτή η εναλλαγή ρόλων διατρέχει το κοντσέρτο. Στο πρώτο μέρος, το νόημα μιας γνώριμης μελωδίας αλλάζει ανάλογα με το ποιος την παίζει και ποιος τη στηρίζει. Στο Andante, το βιολί καλείται να συνδυάσει μια τραγουδιστή φράση με την ανήσυχη κίνηση που τη συνοδεύει. Στο φινάλε, ο διάλογος γίνεται γρηγορότερος και πιο ανάλαφρος, καθώς μικρά μουσικά σχήματα περνούν από τον σολίστα στην ορχήστρα και πίσω.
Παρότι τα τρία μέρη διατηρούν διαφορετικό χαρακτήρα, ο Μέντελσον τα συνδέει χωρίς μεγάλες διακοπές. Στο τέλος του πρώτου, μια παρατεταμένη νότα του φαγκότου ανοίγει τον δρόμο προς το Andante. Πριν από το τρίτο, ένα σύντομο Allegretto φέρνει ξανά τη Μι ελάσσονα, ώσπου η μουσική να περάσει στη φωτεινή Μι μείζονα του φινάλε. Έτσι, η πορεία ακούγεται ενιαία χωρίς να σβήνουν οι αντιθέσεις της. Η ανάλυση αφορά την αναθεωρημένη μορφή που δημοσιεύτηκε το 1845.
Μέρη του έργου / Δομή
Από τη Μι ελάσσονα του πρώτου μέρους, το έργο περνά στο λυρικό Andante σε Ντο μείζονα και καταλήγει στο ζωηρό φινάλε σε Μι μείζονα. Ο πίνακας αποτυπώνει τα τρία μέρη και περιλαμβάνει τη σύντομη εισαγωγική γέφυρα Allegretto που προηγείται του τελευταίου.
| Μέρος και αγωγή | Τονικότητα και μέτρο | Μορφή και λειτουργία |
|---|---|---|
| I. Allegro molto appassionato | Μι ελάσσονα · 2/2 | Μορφή σονάτας με κοινή έκθεση και καντέντσα πριν από την επανέκθεση. |
| II. Andante | Ντο μείζονα · 6/8 | Τριμερής μορφή, με πιο ανήσυχη μεσαία ενότητα στη Λα ελάσσονα. |
| III. Allegretto non troppo Allegro molto vivace | Μι ελάσσονα → Μι μείζονα · 4/4 | Σύντομη γέφυρα και γρήγορο φινάλε με χαρακτηριστικά σονάτας-ρόντο. |
Οι συνδέσεις δεν είναι ίδιες: η πρώτη γεννιέται από το Σι που κρατά το φαγκότο μετά την κατάληξη του Allegro και αποκτά νέο αρμονικό νόημα στο Andante. Η δεύτερη είναι μια μικρή, αυτοτελής μελωδική γέφυρα. Η επιστροφή της Μι ελάσσονας μέσα σε αυτήν κάνει πιο αισθητή τη μετάβαση στη Μι μείζονα του γρήγορου φινάλε.
Ανάλυση
I. Allegro molto appassionato — Ποιος λέει τη μελωδία
Το πρώτο μέρος αρχίζει με ένα πλήρες μέτρο συνοδείας πριν από την είσοδο του σολίστα στο δεύτερο. Τα ορχηστρικά έγχορδα κινούνται σε σταθερά όγδοα, ενώ το βιολί αναπτύσσει μια φράση με μεγαλύτερες ρυθμικές αξίες. Η διαφορά ανάμεσα στον σταθερό παλμό και στη μελωδική αναπνοή δίνει στην αρχή την ιδιαίτερη έντασή της. Η ένδειξη piano δεν προετοιμάζει ένα εντυπωσιακό ξέσπασμα· επιτρέπει στη φράση να δυναμώσει εκφραστικά καθώς ανεβαίνει. Στο Παράδειγμα 1 διακρίνονται το πρώτο πλήρες μέτρο και η σολιστική είσοδος μετά από παύση μισού στο δεύτερο, πάνω από τα όγδοα των βιολιών και των βιόλων.
Αυτή η σειρά έχει συνέπειες για όλο το μέρος. Σε πολλά προγενέστερα κοντσέρτα, το αρχικό ορχηστρικό τμήμα παρουσιάζει θεματικό υλικό προτού ακουστεί ο σολίστας. Εδώ το βιολί και η ορχήστρα μοιράζονται εξαρχής μία έκθεση. Η πλήρης ορχήστρα αποκτά τη δική της θεματική πρωτοβουλία όταν παίρνει τη μελωδία που γνωρίζουμε ήδη από το βιολί. Στην πρώτη είσοδο είχε ξεχωρίσει μια λεπτή γραμμή πάνω από τη συνοδεία. Τώρα η ίδια γραμμή μπορεί να δώσει κατεύθυνση στον ήχο ολόκληρου του συνόλου.
Ύστερα από την ορχηστρική έξαρση, το βιολί κατεβαίνει ώσπου να μείνει στο χαμηλό Σολ, την ανοιχτή χαμηλότερη χορδή του. Πάνω από αυτόν τον φθόγγο, τα φλάουτα και τα κλαρινέτα παρουσιάζουν το δεύτερο θέμα στη Σολ μείζονα. Η μετατροπία, δηλαδή η αλλαγή τονικού κέντρου, γίνεται αισθητή και ως αλλαγή προοπτικής. Ο ήχος αραιώνει, ο σολίστας κρατά τη βάση και η μελωδία έρχεται από πιο μακριά, σαν να είχε αλλάξει η θέση της μέσα στην αίθουσα. Όταν το βιολί την παραλάβει, η νέα φωνή έχει ήδη καθιερώσει τον πιο ήρεμο βηματισμό της. Το χαμηλό Σολ έχει επομένως και αρμονική δουλειά και δραματική λειτουργία, αφού επιτρέπει στον πρωταγωνιστή να παραμείνει μέσα στη μουσική όσο κάποιος άλλος τραγουδά.
Η κάθοδος προς το χαμηλό Σολ αλλάζει όχι μόνο τονικότητα αλλά και την ίδια τη διάταξη του ήχου. Ύστερα από την ένταση της υψηλής περιοχής, ένας σταθερός χαμηλός φθόγγος αφήνει χώρο στα ξύλινα πνευστά να παρουσιάσουν το δεύτερο θέμα. Έτσι η μετάβαση γίνεται αντιληπτή μέσα από την ενορχήστρωση, ακόμη και πριν αναγνωριστεί η νέα τονική περιοχή.
Στην ανάπτυξη, η οικειότητα των θεμάτων υποχωρεί καθώς μικρότερα σχήματα αλλάζουν περιοχή, αρμονία και βάρος. Σύντομα μοτίβα που προηγουμένως ανήκαν σε μια μεγαλύτερη φράση ακούγονται χωριστά και επανέρχονται σε διαφορετικό ύψος. Όσο περιορίζεται αυτό που χρειάζεται να αναγνωρίσει το αυτί, τόσο περισσότερο μπορεί να παρακολουθήσει πού οδηγεί η επανάληψή του. Η ορχήστρα μαζεύει την ένταση προς μια δυνατή κατάληξη και το βιολί παραμένει μόνο του. Η αποχώρηση των άλλων οργάνων αφήνει εκκρεμή την επιστροφή του κύριου θέματος.
Εκεί ανοίγει η καντέντσα, το εκτεταμένο σολιστικό πέρασμα που συνήθως θα περίμενε κανείς κοντά στο τέλος του μέρους. Ο Μέντελσον τη γράφει μέσα στη μορφή, πριν από την επανέκθεση. Τα αρπίσματα, οι μετακινήσεις σε μεγάλη έκταση και οι συγχορδίες επιτρέπουν σε ένα μόνο όργανο να κρατήσει για αρκετή ώρα την αίσθηση της αρμονικής πορείας. Προς το τέλος τα αρπίσματα αποκτούν κανονικότερη ρυθμική διάταξη και η έντασή τους λιγοστεύει. Έτσι διακρίνεται και πάλι ένας κοινός παλμός στον οποίο μπορεί να συντονιστεί η ορχήστρα. Η ένδειξη ad libitum αφορά εδώ πραγματικό περιθώριο στη χρονική ανάπτυξη του γραμμένου περάσματος, όπως δείχνει η επιστολή προς τον Ντάβιντ τον Φεβρουάριο του 1845.
Στο Παράδειγμα 2 τα φλάουτα, τα όμποε και τα πρώτα βιολιά ξαναπιάνουν pianissimo την αρχική μελωδία, προτού ολοκληρωθούν τα αρπίσματα του σολίστα. Η είσοδος αρχίζει στο δεύτερο μισό του μ. 335, με παρεστιγμένο τέταρτο και όγδοο πριν από τη διαστολή, όπως στην πρώτη εμφάνιση του θέματος. Τα φλάουτα ακούγονται μια οκτάβα επάνω από τα όμποε και τα πρώτα βιολιά. Στο επόμενο μέτρο μπαίνει και η γνώριμη κίνηση με όγδοα στα δεύτερα βιολιά και στις βιόλες. Το βιολί εξακολουθεί να παίζει σε δέκατα έκτα, αλλά τώρα η γρήγορη κίνηση αποκτά ρόλο συνοδείας. Η αλλαγή γίνεται μέσα στη φράση. Το αυτί μπορεί να αναγνωρίσει τη μελωδία και, την ίδια στιγμή, να ακούσει την κατάληξη της καντέντσας ως μέρος της επιστροφής.
Τα δύο αποσπάσματα κάνουν ορατό το σημείο όπου η επανέκθεση αλλάζει την ισορροπία του πρώτου μέρους. Την πρώτη φορά τα ορχηστρικά έγχορδα κάνουν χώρο για τον σολίστα. Τη δεύτερη, το βιολί πρέπει να κρατήσει σταθερή τη δική του κίνηση ώστε να ακουστεί η είσοδος των άλλων. Η ορχήστρα, μάλιστα, επιστρέφει σε πολύ χαμηλή ένταση. Το πέρασμα κρίνεται από το πόσο καθαρά μπορεί να φτάσει στο αυτί η αρχή της μελωδίας χωρίς ο σολίστας να χρειαστεί να διακόψει το σχήμα του.
Η επανέκθεση προχωρεί από τη Μι ελάσσονα προς μια νέα εκδοχή της λυρικής περιοχής, αυτή τη φορά στη Μι μείζονα αντί για τη Σολ μείζονα της έκθεσης. Η συγγένεια είναι τώρα με την αρχική τονική βάση, ενώ η μείζονα χροιά δίνει στο γνώριμο θέμα διαφορετικό φως. Η coda, το καταληκτικό τμήμα του μέρους, επαναφέρει την ένταση και κλείνει το μέρος στη Μι ελάσσονα. Από την ισχυρή τελευταία ορχηστρική συνηχία ξεχωρίζει το Σι του πρώτου φαγκότου. Η διάρκεια του φθόγγου, πέρα από την κατάληξη των υπόλοιπων οργάνων, είναι ήδη η αρχή της μετάβασης προς το Andante.
II. Andante — Δύο κινήσεις στο ίδιο δοξάρι
Το Andante αρχίζει από τον ήχο που έμεινε μετέωρος. Το Σι του φαγκότου, που ανήκε στην καταληκτική Μι ελάσσονα, γίνεται αφετηρία για τη μετακίνηση προς τη Ντο μείζονα. Καθώς μπαίνουν άλλα ξύλινα πνευστά και έγχορδα, σχηματίζεται μια απαλή συνοδεία σε 6/8. Οι δύο παλμοί του μέτρου υποδιαιρούνται σε τρία όγδοα ο καθένας. Πάνω σε αυτόν τον λικνιστικό ρυθμό το βιολί μπορεί να κρατήσει μια νότα πέρα από την πιο μικρή κίνηση της συνοδείας και να αφήσει την επόμενη φράση να προκύψει από μια αλλαγή αρμονίας.
Στην πρώτη ενότητα η ευκολία της μελωδίας έχει μια συγγένεια με τα Τραγούδια χωρίς λόγια του Μέντελσον. Η σχέση ακούγεται στον τρόπο με τον οποίο μια πλατιά, δεμένη γραμμή αποκτά τη φυσικότητα τραγουδιού χάρη στη σταθερή κίνηση από κάτω της. Η συνοδεία έχει δική της ζωή, όμως μένει αρκετά διακριτική ώστε οι μικρές παρατάσεις, οι κάθοδοι και οι αναπνοές του βιολιού να διαμορφώνουν τη φράση.
Από αυτόν τον κόσμο το μέρος περνά στη Λα ελάσσονα, τη σχετική ελάσσονα της Ντο μείζονας. Η μικρή υποδιαίρεση πυκνώνει, τα έγχορδα δημιουργούν μια ανήσυχη υφή, ενώ οι τρομπέτες και τα τύμπανα σκουραίνουν το χρώμα. Στο βιολί η αλλαγή γίνεται ιδιαίτερα απτή. Με διπλές χορδές, η πιο πλατιά μελωδική κίνηση ακούγεται μαζί με μια γρήγορη επανάληψη. Ο σολίστας χρειάζεται να δώσει βάρος στη γραμμή που τραγουδά και να κρατήσει ταυτόχρονα ζωντανή τη δεύτερη κίνηση με το ίδιο δοξάρι. Η ένταση μεγαλώνει επειδή το αυτί μπορεί ακόμη να παρακολουθήσει τη μελωδία μέσα στην πυκνότερη υφή.
Στο κεντρικό τμήμα, η γρήγορη κίνηση μεταφέρεται ανάμεσα στον σολίστα και στα ορχηστρικά έγχορδα. Άλλοτε την κρατά το βιολί κάτω από τη μελωδία του και άλλοτε η ορχήστρα, ενώ η σολιστική φράση αποκτά μεγαλύτερες αξίες. Έτσι η ένταση δεν προκύπτει μόνο από την αύξηση της δυναμικής, αλλά και από τη συνεχή αλλαγή στη σχέση μελωδίας και συνοδείας.
Όταν επιστρέφει η Ντο μείζονα, μέρος της γρήγορης κίνησης περνά στα ορχηστρικά έγχορδα και το σόλο βιολί ανακτά χώρο για την τραγουδιστή φράση. Μια τριμερής διάταξη, Α–Β–Α′, εξηγεί γιατί η αναγνώριση αυτής της επιστροφής έχει τόσο βάρος. Ακούμε πάλι την πρώτη μελωδική περιοχή, με αλλαγμένη όμως συνοδεία και με κάτι από την κίνηση που έφερε το μεσαίο τμήμα. Προς το τέλος οι μουσικοί χαμηλώνουν την ένταση, η Ντο μείζονα σταθεροποιείται και το Andante αποκτά το δικό του ήρεμο κλείσιμο, πριν το βιολί αρχίσει τη σύντομη γέφυρα προς το φινάλε.
III. Allegretto non troppo – Allegro molto vivace — Από τη συνομιλία στο παιχνίδι
Το βιολί μένει για λίγο με τα έγχορδα και το Allegretto non troppo φέρνει ξανά στο αυτί τη Μι ελάσσονα. Μικρές φράσεις του σολίστα χωρίζονται από απαντήσεις και από στιγμές αναμονής. Στο τέλος της γέφυρας η μουσική μένει στη δεσπόζουσα, την αρμονία που μας κάνει να περιμένουμε επιστροφή στη Μι. Η προσδοκία εκπληρώνεται με μια αλλαγή χρώματος. Το Allegro molto vivace μπαίνει στη Μι μείζονα και τα φαγκότα, τα κόρνα, οι τρομπέτες και τα τύμπανα κάνουν αμέσως αισθητή την αλλαγή κλίμακας. Το βιολί απαντά σιγανά με γρήγορα ανοδικά σχήματα, πριν η ανταλλαγή αποκτήσει τον πλήρη ρυθμό του φινάλε.
Το κύριο θέμα κερδίζει την ελαφρότητά του από τα σύντομα σχήματα, τις παύσεις που τα χωρίζουν και τις απαντήσεις που έρχονται από διαφορετικά σημεία της ορχήστρας. Στη λήξη της εισαγωγικής ανταλλαγής ο ήχος δυναμώνει, και το σόλο βιολί παίρνει φόρα pianissimo leggiero πάνω από τα νυκτά έγχορδα. Τα έγχορδα μπορούν να παραλάβουν την κίνηση εκεί όπου το σόλο βιολί αφήνει κενό, ενώ τα ξύλινα πνευστά δίνουν περίγραμμα σε μια μικρή κατάληξη ή σε μια νέα είσοδο. Η γρήγορη αγωγή στηρίζεται σε σταθερό μέτρο τεσσάρων χρόνων, κι όμως η φράση μπορεί να ακούγεται ανάλαφρη, γιατί οι τονισμοί της και οι σύντομες διακοπές επιτρέπουν στους μουσικούς να αλλάζουν κατεύθυνση μέσα στον ίδιο παλμό.
Η δεύτερη θεματική περιοχή ανοίγει στη Σι μείζονα. Η άρθρωση γίνεται πιο σταθερή και το αυτί αποκτά ένα πλατύτερο σημείο αναφοράς απέναντι στη σβελτάδα του αρχικού θέματος. Παράλληλα, η Σι, ως δεσπόζουσα, σηματοδοτεί την απόσταση που έχει διανύσει η μουσική από τη βασική της τονικότητα. Αυτή η δεύτερη περιοχή θα επανέλθει στη Μι μείζονα. Οι αναγνωρίσιμες επιστροφές του κύριου θέματος δίνουν την αίσθηση ρόντο, ενώ η διαδρομή του δεύτερου θέματος από τη δεσπόζουσα στην τονική και η ενδιάμεση επεξεργασία στηρίζουν την ανάγνωση ως σονάτα-ρόντο.
Η αντίθεση των θεμάτων γίνεται έντονη χωρίς ουσιαστική αλλαγή της ταχύτητας. Στις γρήγορες φράσεις του πρώτου θέματος, οι νότες λειτουργούν σαν μικρές μονάδες που περνούν από φωνή σε φωνή. Η πιο πλατιά ιδέα χωρίζει τον ίδιο χρόνο διαφορετικά και δίνει στον ακροατή κάτι που μπορεί να συγκρατήσει ως μεγαλύτερη φράση. Η επιστροφή της στη βασική τονικότητα αποκαθιστά την τονική ισορροπία, ακόμα κι όταν η επιφάνεια εξακολουθεί να είναι γεμάτη απαντήσεις.
Στο ενδιάμεσο τμήμα, μια γραμμή με μεγαλύτερες αξίες συνυπάρχει με μικρότερα, γρήγορα σχήματα. Η δεξιοτεχνία αποκτά βάθος επειδή δύο διαφορετικές κατευθύνσεις χωρούν στην ίδια υφή. Όταν το επαναλαμβανόμενο υλικό ξαναβρεί τη Μι μείζονα, είναι πιο εύκολο να διακρίνει κανείς πότε το βιολί ολοκληρώνει τη δική του φράση και πότε την παραδίδει σε μια ορχηστρική απάντηση. Κοντά στην coda, οι τρίλιες του βιολιού συντηρούν τη γρήγορη επιφάνεια, ενώ η ορχήστρα μπορεί να πάρει τη μελωδική πρωτοβουλία. Οι τελικές πτώσεις δίνουν στη Μι μείζονα ένα οριστικό βάρος, έπειτα από ένα μέρος που για πολλή ώρα στηρίχθηκε στην ταχύτητα με την οποία οι μουσικοί ανταλλάσσουν σύντομες ιδέες.
Τι περνά από το ένα μέρος στο άλλο
Το Σι του φαγκότου και το Allegretto δουλεύουν σε δύο διαφορετικές κλίμακες. Στο πρώτο όριο, ένας φθόγγος αρκεί, επειδή η αλλαγή γίνεται στην αρμονία που αρχίζει να σχηματίζεται γύρω του. Η κατάληξη έχει συμβεί, όμως η διάρκεια του Σι αφήνει κάτι παρόν όσο ανοίγει το Andante. Στο δεύτερο όριο, η αλλαγή από Ντο μείζονα σε Μι μείζονα περνά από ένα σύντομο τμήμα στη Μι ελάσσονα. Το άκουσμα της ίδιας τονικής βάσης με την αρχή του κοντσέρτου δίνει στη γέφυρα τον χαρακτήρα ανάμνησης. Το αποτέλεσμα προκύπτει από την τονικότητα και από τον γυμνότερο ήχο του βιολιού με τα έγχορδα.
Οι μεταβάσεις δεν χρησιμοποιούν όλες τις ίδιες αρμονικές σχέσεις. Η Σολ μείζονα του πρώτου μέρους είναι η σχετική μείζονα της Μι ελάσσονας και συστήνει ένα άλλο τονικό κέντρο μέσα στην ίδια έκθεση. Η Μι μείζονα αλλάζει τον τρόπο χωρίς να αλλάζει την τονική αφετηρία. Το φινάλε μετατρέπει αυτή τη διαφορά σε εμπειρία μεγάλης κλίμακας. Η Μι μείζονα, που στο πρώτο μέρος είχε στεγάσει για λίγο τη λυρική επιστροφή, αποκτά δικό της εκτεταμένο μέρος και τη δύναμη να κλείσει ολόκληρο το κοντσέρτο.
Ο Μέντελσον είχε ήδη δοκιμάσει τη συνένωση μερών στο Πρώτο Κοντσέρτο του για Πιάνο. Στο Έργο 64 η συνέχεια έχει σημασία ακριβώς επειδή οι τρεις ενότητες διατηρούν διαφορετικό παλμό και τρόπο άρθρωσης. Η φερμάτα στο τέλος του Andante επιτρέπει μια αναπνοή. Το πρώτο πέρασμα πάλι θέλει το μακρύ Σι να ακούγεται και μετά την ορμή της ορχηστρικής κατάληξης. Ο χρόνος ανάμεσα στα μέρη γίνεται έτσι μέρος της ερμηνείας.
Η τέχνη της αλλαγής ρόλων
Ο σολίστας μπορεί να τραγουδήσει, να στηρίξει μια άλλη φωνή ή να κρατήσει ζωντανό τον παλμό. Κάτω από το δεύτερο θέμα του πρώτου μέρους αρκεί ένα χαμηλό Σολ. Στην επανέκθεση χρειάζεται ακριβής, γρήγορη κίνηση που να αφήνει χώρο στα φλάουτα, τα όμποε και τα πρώτα βιολιά. Στη μέση του Andante, τέλος, η ανεξαρτησία των δύο στρωμάτων της σολιστικής γραφής κρίνεται από το αν η φράση μπορεί ακόμη να ακουστεί ενιαία πάνω από την επανάληψη. Αυτές οι αλλαγές εξηγούν γιατί η δεξιοτεχνία του κοντσέρτου αφορά και την ισορροπία του συνόλου. Η πιο απαιτητική κίνηση μπορεί να είναι εκείνη που κάνει πιο καθαρή τη μελωδία κάποιου άλλου.
🪶 Από τη ζωή του έργου
Μια καντέντσα πριν από το τυπογραφείο
Το καλοκαίρι του 1838 ο Φέλιξ Μέντελσον μοιράστηκε με τον Φέρντιναντ Ντάβιντ μια ιδέα που επρόκειτο να τους απασχολήσει για χρόνια. Ο Ντάβιντ, εξάρχων της Ορχήστρας Gewandhaus της Λειψίας και στενός συνεργάτης του συνθέτη, ήταν ο βιολονίστας για τον οποίο προοριζόταν το νέο κοντσέρτο. Στην επιστολή της 30ής Ιουλίου ο Μέντελσον μιλούσε για ένα έργο σε Μι ελάσσονα, του οποίου η αρχή στριφογύριζε επίμονα στο μυαλό του. Σκόπευε να το γράψει τον επόμενο χειμώνα. Ο χειμώνας πέρασε, όμως το κοντσέρτο δεν είχε ακόμη πάρει την οριστική μορφή του.
Τον Ιούλιο του 1839 ο συνθέτης επανήλθε στο σχέδιο, αναζητώντας μερικές ήσυχες ημέρες για να αφοσιωθεί σ’ αυτό. Στα χρόνια που ακολούθησαν εργάστηκε επίσης πάνω σε ένα κοντσέρτο για πιάνο στην ίδια τονικότητα, το οποίο έμεινε ημιτελές. Μια μελωδική ιδέα από εκείνα τα σχέδια βρήκε τελικά θέση στο Κοντσέρτο για Βιολί: έγινε το δεύτερο θέμα του πρώτου μέρους, που το παρουσιάζουν τα ξύλινα πνευστά ενώ ο σολίστας κρατά το χαμηλό Σολ. Όταν ο Μέντελσον χρονολόγησε την τελευταία σελίδα του πλήρους χειρογράφου, ήταν πια 16 Σεπτεμβρίου 1844, έξι χρόνια μετά την πρώτη επιστολή.
Η ολοκλήρωση του χειρογράφου δεν σήμαινε και το τέλος της δουλειάς. Για να φτάσει η μουσική στα αναλόγια της ορχήστρας, έπρεπε να ετοιμαστούν αντίγραφο της παρτιτούρας και χωριστές πάρτες για τους εκτελεστές. Την αντιγραφή είχε αναλάβει στη Λειψία ο Έντουαρντ Χένσκε. Στις 10 Οκτωβρίου, όταν ο Ντάβιντ έστειλε το χειρόγραφο στο Βερολίνο έπειτα από αίτημα του Μέντελσον, είχε προλάβει να ολοκληρωθεί μόνο η σολιστική παρτιτούρα. Ο αντιγραφέας χρειαζόταν σύντομα πίσω το υλικό για να συνεχίσει. Τον Νοέμβριο ο Ντάβιντ μπορούσε να αναφέρει ότι η παρτιτούρα ήταν έτοιμη, και στις αρχές Δεκεμβρίου ο Χένσκε υπέβαλε τον λογαριασμό για το πλήρες σύνολο των αντιγράφων.
Ακόμη κι εκείνη τη στιγμή, όμως, ο Μέντελσον συνέχιζε να αλλάζει το έργο. Στο πρώτο μέρος υπήρχε ήδη μια καντέντσα, λίγο πριν από την επιστροφή της αρχικής μελωδίας: η ορχήστρα σιωπά και το βιολί μένει μόνο του να οδηγήσει τη μουσική προς την επανέκθεση. Στο χειρόγραφο το πέρασμα ήταν συντομότερο. Στις 17 Δεκεμβρίου 1844 ο συνθέτης έστειλε στον Ντάβιντ τις σκέψεις του για τη διευρυμένη εκδοχή και ζήτησε τη γνώμη του. Ο βιολονίστας απάντησε στις 24 Δεκεμβρίου με προτάσεις για συγκεκριμένα σημεία, και τρεις ημέρες αργότερα ο Μέντελσον επανήλθε στις διορθώσεις. Η καντέντσα δεν ήταν απλώς μια ευκαιρία για δεξιοτεχνική επίδειξη· έπρεπε να προετοιμάζει με ακρίβεια τη στιγμή που η ορχήστρα θα έπαιρνε ξανά τη μελωδία.
Η συνεργασία προχώρησε ως τις λεπτομέρειες της εκτέλεσης. Στις 2 Ιανουαρίου 1845 ο Ντάβιντ εξηγούσε ότι είχε αφαιρέσει ορισμένους δακτυλισμούς και ενδείξεις δοξαριάς και είχε προσθέσει άλλους. Μια τέτοια αλλαγή μπορεί να φαίνεται μικρή στο χαρτί, αλλά επηρεάζει το πώς μια φράση περνά από τις χορδές και τα δάχτυλα του βιολονίστα. Οι σημάνσεις έπρεπε επίσης να μπορούν να χρησιμοποιηθούν από μουσικούς που δεν θα είχαν δίπλα τους τους δύο συνεργάτες. Δεν σώζεται το συγκεκριμένο διορθωμένο αντίγραφο του Ντάβιντ ούτε όλα τα μεταγενέστερα δοκίμια· η αλληλογραφία, μαζί με τις σωζόμενες παρτιτούρες, επιτρέπει να παρακολουθήσουμε μέρος αυτής της επίμονης επεξεργασίας.
Στις 19 Φεβρουαρίου ο Μέντελσον έγραψε από τη Φρανκφούρτη νέα επιστολή με τέσσερα μουσικά παραδείγματα. Ανάμεσα στα ζητήματα που ξεκαθάρισε ήταν και δύο λεπτομέρειες της καντέντσας: το μέτρο πριν από την έναρξή της επιθυμούσε να παιχτεί μία φορά, ενώ για τη διάρκεια των αρπισμάτων άφηνε στον Ντάβιντ ελευθερία. Δεν επρόκειτο για απεριόριστο αυτοσχεδιασμό, αλλά για ευχέρεια στον χρόνο μιας ήδη γραμμένης μουσικής κίνησης. Το πέρασμα έπρεπε να παραμένει ζωντανό και συγχρόνως να οδηγεί στην επανείσοδο της ορχήστρας.
Η δημόσια δοκιμασία του κοντσέρτου ήρθε στις 13 Μαρτίου 1845, στο Gewandhaus της Λειψίας. Σολίστας ήταν ο Ντάβιντ και την ορχήστρα διηύθυνε ο Νιλς Βίλχελμ Γκάντε, συνθέτης και μαέστρος που είχε αναλάβει εκείνη τη συναυλία. Ο Μέντελσον βρισκόταν εκτός Λειψίας και δεν διηύθυνε ο ίδιος την πρεμιέρα. Το έργο είχε πλέον παρουσιαστεί στο κοινό, όχι όμως και ολοκληρώσει την εκδοτική του πορεία: μετά τη συναυλία εξακολουθούσαν να φτάνουν στον συνθέτη τυπογραφικά δοκίμια για διορθώσεις.
Στις 31 Μαΐου ο εκδοτικός οίκος Breitkopf & Härtel έστειλε στον Μέντελσον αντίτυπα, με επίσημη ημερομηνία έκδοσης την 1η Ιουνίου 1845. Κυκλοφόρησαν η σολιστική παρτιτούρα, η αναγωγή για βιολί και πιάνο και οι χωριστές ορχηστρικές παρτιτούρες· η πρώτη τυπωμένη πλήρης ορχηστρική παρτιτούρα θα ακολουθούσε πολύ αργότερα, το 1862. Τον Οκτώβριο του 1845 το κοντσέρτο ακούστηκε ξανά στη Λειψία, αυτή τη φορά με τον ίδιο τον Μέντελσον στο πόντιουμ. Στο μεταξύ, το έντυπο υλικό είχε αρχίσει να μεταφέρει το έργο και πέρα από τους μουσικούς που το είχαν διαμορφώσει.
Η ιστορία αυτών των χρόνων δεν είναι απλώς η ιστορία μιας καθυστερημένης ολοκλήρωσης. Από την αρχική ιδέα του 1838 ως την τυπωμένη παρτιτούρα του 1845, ο συνθέτης και ο βιολονίστας επέστρεφαν σε πραγματικά προβλήματα της μουσικής πράξης: πού θα σταματήσει το δοξάρι, πόσο θα διαρκέσει ένα άρπισμα, πώς θα συνδεθεί μια σολιστική φράση με την απάντηση της ορχήστρας. Στη γνωστή επιστροφή του πρώτου θέματος, ενώ το βιολί εξακολουθεί να παίζει, ακούγεται και το αποτέλεσμα αυτής της μακράς συνεργασίας.
🎧 Οδηγός Ακρόασης
Η πρώτη εναλλαγή. Η αρχική μελωδία ακούγεται πάνω από τη γρήγορη κίνηση των εγχόρδων. Όταν την πάρει η πλήρης ορχήστρα, η γραμμή παραμένει αναγνωρίσιμη και αλλάζει η κλίμακα του ήχου. Μια δεύτερη εναλλαγή ακολουθεί λίγο αργότερα, όταν τα φλάουτα και τα κλαρινέτα τραγουδούν πάνω από το χαμηλό Σολ του σολίστα.
Η επιστροφή μέσα στα αρπίσματα. Προς το τέλος της καντέντσας, η γρήγορη κίνηση σταθεροποιείται και χαμηλώνει. Η αρχική μελωδία ακούγεται ξανά απαλά όσο το βιολί συνεχίζει. Το καθαρότερο σημάδι της επανέκθεσης είναι η αναγνώριση της μελωδίας μέσα σε αυτή την κίνηση.
Το Σι που παραμένει. Στο τέλος του πρώτου μέρους, το φαγκότο κρατά τον ήχο του αφού έχουν σταματήσει τα περισσότερα όργανα. Η επόμενη αρμονία αρχίζει να σχηματίζεται γύρω από τον ίδιο φθόγγο. Στη μέση του Andante το αυτί μπορεί να ακολουθήσει ξανά δύο πράγματα μαζί, αυτή τη φορά τη φράση και τη γρήγορη επανάληψη στο ίδιο το βιολί.
Το κατώφλι του φινάλε. Η μικρή γέφυρα αφήνει για λίγο μόνο το βιολί με τα έγχορδα. Στη Μι μείζονα ακούγονται δύο δυνατές ορχηστρικές παρεμβάσεις και μετά από καθεμία μια σιγανή απάντηση του σολίστα. Από αυτή την ανταλλαγή παίρνει φόρα το φινάλε.
🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις
- Jascha Heifetz με τη Συμφωνική Ορχήστρα της Βοστώνης και τον Charles Munch (RCA). Στο πρώτο μέρος το κοφτερό περίγραμμα των γρήγορων σχημάτων κρατά τη φράση σε κίνηση. Η αλλαγή στο τέλος της καντέντσας γίνεται πιο αισθητή όταν το καθαρό σολιστικό πέρασμα υποχωρεί και η ορχήστρα παίρνει τη μελωδία.
- Itzhak Perlman με τη Συμφωνική Ορχήστρα του Λονδίνου και τον André Previn (EMI). Οι μακρές νότες της αρχικής φράσης του Andante έχουν χώρο να ανοίξουν πάνω στη συνοδεία. Το πέρασμα στο ταραγμένο μεσαίο τμήμα κάνει αισθητή την αλλαγή στο βάρος του δοξαριού μέσα στο ίδιο μέρος.
- Hilary Hahn με τη Φιλαρμονική Ορχήστρα του Όσλο και τον Hugh Wolff (Sony Classical). Στο φινάλε τα μικρά σολιστικά σχήματα και οι ορχηστρικές απαντήσεις διακρίνονται εύκολα μέσα στη γρήγορη αγωγή. Στο Andante η ίδια καθαρότητα βοηθά να ακουστούν χωριστά η μελωδία και η επανάληψη που τη συνοδεύει.
- Alina Ibragimova με την Orchestra of the Age of Enlightenment και τον Vladimir Jurowski (Hyperion). Ο διαφανής ήχος των οργάνων εποχής αφήνει τα ξύλινα πνευστά να ξεχωρίσουν. Ιδίως στο δεύτερο θέμα του πρώτου μέρους, η χροιά τους κάνει ευδιάκριτη τη στιγμή κατά την οποία το βιολί περνά από τη μελωδία στη στήριξη.
📚 Περαιτέρω Μελέτη
- R. Larry Todd — Mendelssohn: A Life in Music (Oxford University Press, 2003). Η διαδρομή του συνθέτη ανάμεσα στο Βερολίνο, τη Φρανκφούρτη και τη Λειψία δίνει πλαίσιο στις επαγγελματικές σχέσεις που στήριξαν το κοντσέρτο.
- Ullrich Scheideler και Igor Ozim — Πρόλογος, κριτικό υπόμνημα και εκτελεστικός σχολιασμός στην έκδοση Violin Concerto e minor op. 64, HN 720 (G. Henle Verlag). Η σύγκριση του χειρογράφου με τα έντυπα βοηθά να διακρίνει κανείς τις αλλαγές στη σύνθεση από τις ενδείξεις που αφορούν το χέρι και το δοξάρι του βιολονίστα.
- Jonathan Del Mar — «Mendelssohn: Violin Concerto in E Minor, Op.64», στο Orchestral Masterpieces under the Microscope (Boydell Press, 2023, σ. 302–304). Συνοπτική διαδρομή ανάμεσα στις πηγές της ορχηστρικής παρτιτούρας και στις πρώτες έντυπες μορφές του κοντσέρτου.
🔗 Σχετικά Έργα
- Φέλιξ Μέντελσον — Κοντσέρτο για Πιάνο αρ. 1 σε Σολ ελάσσονα, έργο 25. Ένα προγενέστερο παράδειγμα στο οποίο η πρώιμη είσοδος του σολίστα και οι μεταβάσεις ανάμεσα στα μέρη αλλάζουν την εμπειρία της μεγάλης μορφής.
- Λούντβιχ βαν Μπετόβεν — Κοντσέρτο για Βιολί σε Ρε μείζονα, έργο 61. Η εκτενέστερη αρχική παρουσία της ορχήστρας αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο ο ακροατής προσλαμβάνει την πρώτη σολιστική είσοδο.
- Μαξ Μπρουχ — Κοντσέρτο για Βιολί αρ. 1 σε Σολ ελάσσονα, έργο 26. Η κατεύθυνση του εισαγωγικού πρώτου μέρους προς το Adagio προσφέρει μια άλλη ρομαντική λύση στο πέρασμα από τη δραματική έναρξη στη λυρική έκταση.
- Γιοχάνες Μπραμς — Κοντσέρτο για Βιολί σε Ρε μείζονα, έργο 77. Στο Adagio το όμποε ανοίγει τη μελωδία, ένα διαφορετικό παράδειγμα του πώς η ορχήστρα μπορεί να ορίζει τον λυρικό χώρο που θα παραλάβει το βιολί.
- Γιαν Σιμπέλιους — Κοντσέρτο για Βιολί σε Ρε ελάσσονα, έργο 47. Η μεγάλη καντέντσα στο πρώτο μέρος αναλαμβάνει σημαντικό μέρος της ανάπτυξης και προσφέρει ένα μεταγενέστερο παράδειγμα σολιστικής γραφής με δομικό βάρος.
🎼 Μουσική Σκέψη
Η μελωδία επιστρέφει γνώριμη, αλλά δεν ακούγεται ποτέ εντελώς ίδια. Μια άλλη φωνή την αναλαμβάνει, κι εκείνο που ήταν συνοδεία μπορεί ξαφνικά να γίνει το κέντρο της μουσικής.
📖 Βιβλιογραφία & Πηγές
Η ανάγνωση της μουσικής στηρίζεται στην ορχηστρική παρτιτούρα του Julius Rietz και ελέγχθηκε, στα σολιστικά σημεία που εικονογραφούνται, με την πρώτη γερμανική έκδοση της πάρτας. Για την ιστορία της αναθεώρησης εξετάστηκαν η χρονολόγηση της χειρόγραφης παρτιτούρας, η αλληλογραφία με τον Ντάβιντ και η έκθεση των πηγών στον πρόλογο της έκδοσης Henle.
Παρτιτούρες
Felix Mendelssohn Bartholdy. Konzert für die Violine mit Begleitung des Orchesters, έργο 64. Επιμ. Julius Rietz. Felix Mendelssohn-Bartholdys Werke, σειρά 4, αρ. 18. Λειψία, Breitkopf & Härtel, 1877, πλάκα M.B. 18. Ψηφιακό αντίγραφο IMSLP, αρ. 24558.
Felix Mendelssohn Bartholdy. Violino principale του Κοντσέρτου, έργο 64. Πρώτη γερμανική έκδοση. Λειψία, Breitkopf & Härtel, [1845], πλάκα 7210. Staatsbibliothek zu Berlin, ψηφιακό αντίγραφο IMSLP, αρ. 913234.
Χειρόγραφο και αλληλογραφία
Felix Mendelssohn Bartholdy. Χειρόγραφη ορχηστρική παρτιτούρα του Κοντσέρτου, έργο 64, με τελική χρονολόγηση 16 Σεπτεμβρίου 1844. Βιβλιοθήκη Γιαγκελλόνων, Κρακοβία, ψηφιακό αντίγραφο IMSLP, αρ. 293074.
Felix Mendelssohn Bartholdy. Επιστολή προς τον Φέρντιναντ Ντάβιντ, Φρανκφούρτη, 19 Φεβρουαρίου 1845. Πρώην συλλογή Schøyen, MS 5403. Περιγραφή, φωτογραφία και απόσπασμα της επιστολής στον κατάλογο Christie’s The History of Western Music: Manuscripts from the Schøyen Collection, αρ. 105.
Κριτικές και μουσικολογικές πηγές
Ullrich Scheideler. Πρόλογος στην έκδοση Violin Concerto e minor op. 64, HN 720. G. Henle Verlag, εκδοτική επιμέλεια 2003, σ. III–V της αγγλικής εκδοχής. Περιλαμβάνει αποσπάσματα και χρονολόγηση της αλληλογραφίας του 1838 και του 1844–1845.
Jonathan Del Mar. «Mendelssohn: Violin Concerto in E Minor, Op.64», στο Orchestral Masterpieces under the Microscope. Boydell Press, 2023, σ. 302–304. Χρησιμοποιήθηκε η διαθέσιμη σύνοψη του κεφαλαίου.
Laurie Shulman. Joshua Bell Leads the New Jersey Symphony, σημειώσεις προγράμματος, εποχή 2023–24, σ. 4. Αγγλική μετάφραση αποσπάσματος της επιστολής του Μέντελσον προς τον Ντάβιντ της 17ης Δεκεμβρίου 1844.
R. Larry Todd. Violin Concerto in E minor, Op 64, σημείωμα για την έκδοση Mendelssohn: Violin Concertos, Hyperion CDA67795. Χρησιμοποιήθηκε για τη σχέση με τα σχέδια του Κοντσέρτου για Πιάνο σε Μι ελάσσονα.
Steven Ledbetter. Violin Concerto in E minor, Opus 64. Boston Symphony Orchestra, σημείωμα προγράμματος. Διασταύρωση της πρεμιέρας και των ορχηστρικών σημείων της ανάλυσης.
Δισκογραφικά στοιχεία
Apple Music Classical, κατάλογοι RCA και Sony Classical για τις ηχογραφήσεις Heifetz–Munch και Hahn–Wolff. Combak / XRCD, στοιχεία της ηχογράφησης Perlman–Previn, Abbey Road, Νοέμβριος 1972. Hyperion CDA67795, στοιχεία της ηχογράφησης Ibragimova–Jurowski.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου