Ο Γιοχάνες Μπραμς υπήρξε ένας από τους δημιουργικότερους αναγνώστες της μουσικής παράδοσης. Η επιστροφή του στον Μπαχ, στον Χέντελ, στον Χάιντν, στον Μότσαρτ και στον Μπετόβεν δεν ήταν φυγή από τον 19ο αιώνα, αλλά τρόπος να αντιμετωπίσει τα δικά του εκφραστικά προβλήματα. Στη μουσική του, η ιστορική μνήμη δεν λειτουργεί ως καταφύγιο: γίνεται ενεργό υλικό, ικανό να γεννήσει νέες σχέσεις ανάμεσα στη μορφή, στον ρυθμό και στην αρμονία.
Η δημόσια εικόνα του διαμορφώθηκε νωρίς και με τρόπο σχεδόν πιεστικό. Το 1853, όταν ο εικοσάχρονος Μπραμς επισκέφθηκε τον Ρόμπερτ και την Κλάρα Σούμαν, ο Ρόμπερτ τον παρουσίασε στο περίφημο άρθρο Νέοι δρόμοι ως τον δημιουργό που θα έδινε νέα φωνή στο πνεύμα της εποχής. Ο έπαινος άνοιξε σημαντικές πόρτες, ταυτόχρονα όμως τον έθεσε κάτω από τη σκιά του Μπετόβεν και δημιούργησε προσδοκίες που τον ακολούθησαν για δεκαετίες. Η βραδύτητα με την οποία προχώρησε προς τη συμφωνία δεν μαρτυρεί έλλειψη τόλμης· φανερώνει την αυστηρότητα με την οποία αναμετρήθηκε με ένα είδος φορτισμένο από το βάρος της ιστορίας.
Στον πυρήνα της γραφής του βρίσκεται η ικανότητα να παράγει μεγάλες μορφές από ελάχιστο αρχικό υλικό. Ένα διάστημα, ένας ρυθμικός πυρήνας ή μια σύντομη μελωδική καμπύλη μετασχηματίζονται αδιάκοπα, περνούν από φωνή σε φωνή και αποκτούν νέες αρμονικές και εκφραστικές λειτουργίες. Αυτή η διαδικασία, την οποία ο Άρνολντ Σένμπεργκ θα περιέγραφε αργότερα ως αναπτυσσόμενη παραλλαγή, εξηγεί γιατί η μουσική του μπορεί να ακούγεται ταυτόχρονα συμπαγής και διαρκώς εξελισσόμενη. Η συνοχή της δεν στηρίζεται στην απλή επανάληψη, αλλά στη μνήμη μιας ιδέας που αλλάζει μορφή κάθε φορά που επιστρέφει.
Κάτω από τη φαινομενική σταθερότητα των κλασικών σχημάτων, ο χρόνος στον Μπραμς παραμένει ανήσυχος. Συγκοπές, διασταυρούμενοι ρυθμοί, μετατοπίσεις των τονισμών και φράσεις που αμφισβητούν τα όρια του μέτρου δημιουργούν μια επίμονη αίσθηση εσωτερικής κίνησης. Αντίστοιχα, οι αρμονικές καθυστερήσεις και οι αμφίσημες τονικές κατευθύνσεις μπορούν να κρατήσουν μια φράση μετέωρη πολύ πριν αποκαλυφθεί ο προορισμός της. Γι’ αυτό ο λυρισμός του δεν είναι ποτέ απλώς γαλήνιος: ακόμη και στις πιο θερμές μελωδίες του, η τρυφερότητα συνυπάρχει με την αμφιβολία, την αναμονή και τη λεπτή πίεση του ανεκπλήρωτου.
Ο Μπραμς καλλιέργησε σχεδόν κάθε σημαντικό είδος εκτός από την όπερα: τέσσερις συμφωνίες, κοντσέρτα, έργα για πιάνο, μουσική δωματίου, εκατοντάδες τραγούδια και ένα εκτεταμένο χορωδιακό έργο. Η απουσία του από το λυρικό θέατρο δεν σημαίνει ότι του έλειπε η δραματική φαντασία. Στο Γερμανικό Ρέκβιεμ, το οποίο οικοδόμησε πάνω σε δική του επιλογή βιβλικών χωρίων, η χορωδία μεταφέρει τη μουσική από το πένθος προς την παρηγοριά· στα τραγούδια, η φωνή και το πιάνο συμπυκνώνουν ολόκληρα ψυχολογικά τοπία· στη μουσική δωματίου, κάθε όργανο συμμετέχει σε έναν διάλογο όπου το προσωπικό και το δομικό γίνονται αδιαχώριστα.
Η παλαιότερη ιστοριογραφία τοποθέτησε συχνά τον Μπραμς και τον Βάγκνερ σε δύο ασυμφιλίωτα στρατόπεδα: από τη μία η «απόλυτη μουσική» και οι παραδοσιακές μορφές, από την άλλη το μουσικό δράμα και η προγραμματική τέχνη. Η αντιπαράθεση είχε πραγματικές αισθητικές και θεσμικές ρίζες, οξύνθηκε όμως από κριτικούς, υποστηρικτές και μουσικές παρατάξεις. Δεν αρκεί για να περιγράψει ούτε την πολυπλοκότητα της εποχής ούτε τον ίδιο τον Μπραμς, ο οποίος μπορούσε να διαφωνεί με το βαγκνερικό πρόγραμμα και συγχρόνως να αναγνωρίζει τη δύναμη ορισμένων έργων του. Η δημιουργική του ταυτότητα ορίζεται πληρέστερα από όσα οικοδόμησε παρά από όσα αρνήθηκε.
Η μεταγενέστερη μουσική σκέψη ανέτρεψε οριστικά την εικόνα του άκαμπτου συντηρητικού. Ο Σένμπεργκ είδε στον Μπραμς έναν «προοδευτικό», επειδή αναγνώρισε στη μοτιβική του οικονομία, στη ρυθμική πολυπλοκότητα και στη συνεχή μεταμόρφωση του υλικού αρχές που άνοιγαν δρόμο προς τον 20ό αιώνα. Αυτή είναι ίσως η ουσιαστικότερη κληρονομιά του: απέδειξε ότι η παράδοση μπορεί να γίνει μέθοδος ανακάλυψης και ότι μια μορφή παραμένει ζωντανή μόνο όταν αναγκάζεται να σκεφτεί ξανά τον εαυτό της.
Εξερευνήστε τον συνθέτη
Επιλέξτε μια διαδρομή για να γνωρίσετε το έργο, τη ζωή και τον μουσικό κόσμο του Γιοχάνες Μπραμς.