
Πληροφορίες έργου
- Συνθέτης:
- Μωρίς Ραβέλ (Maurice Ravel, 1875–1937)
- Τίτλος έργου:
- Μπολερό (Boléro), M.81
- Χρονολογία σύνθεσης:
- Ιούλιος–Οκτώβριος 1928
- Πρώτη εκτέλεση:
- 22 Νοεμβρίου 1928, Όπερα του Παρισιού· διεύθυνση Βάλτερ Στραράμ
- Είδος:
- Μουσική μπαλέτου για μεγάλη ορχήστρα
- Αισθητικό ρεύμα:
- Ιμπρεσσιονισμός
- Δομή:
- Ενιαία πορεία επαναλαμβανόμενων μελωδικών παρουσιάσεων και τελική coda
- Διάρκεια:
- περίπου 15–17 λεπτά
- Όργανα / Σύνολο:
- Μεγάλη συμφωνική ορχήστρα, με μικρά τύμπανα, σαξόφωνα, όμποε ντ’ αμόρε, άρπα και σελέστα
- Τονικότητα:
- Ντο μείζονα· σύντομη περιοχή Μι μείζονα προς το τέλος
- Μέτρο:
- 3/4
- Εκδοχή αναφοράς:
- Συναυλιακή μορφή· ορχηστρική παρτιτούρα Durand, ©1929
Το Μπολερό (Boléro) του Μωρίς Ραβέλ είναι ένα μπαλέτο για μεγάλη ορχήστρα που μετατρέπει την επανάληψη σε ολοκληρωμένη μουσική διαδρομή. Δύο μελωδίες επιστρέφουν πάνω στον επίμονο ρυθμό του μικρού τυμπάνου, ενώ οι διαδοχικές ενορχηστρώσεις διευρύνουν σταδιακά τον ήχο. Κάθε φορά που μια μελωδία περνά σε άλλο όργανο, αποκτά διαφορετικό βάρος, φωτεινότητα και εκφραστική παρουσία. Ο ακροατής μαθαίνει γρήγορα το υλικό και, ακριβώς γι’ αυτό, μπορεί να αντιληφθεί όλο και λεπτότερες διαφορές.
Η σύνθεση γράφτηκε το 1928, έπειτα από παραγγελία της χορεύτριας και παραγωγού Ίντα Ρουμπινστάιν για ένα έργο ισπανικού χαρακτήρα. Η πρεμιέρα στην Όπερα του Παρισιού, στις 22 Νοεμβρίου, είχε χορογραφία της Μπρονισλάβα Νιζίνσκα και σκηνικά και κοστούμια του Αλεξάντρ Μπενουά. Η Ρουμπινστάιν βρισκόταν στο κέντρο μιας σκηνής ισπανικής ταβέρνας. Το μπαλέτο έδινε ανθρώπινη και θεατρική μορφή στην αυξανόμενη ένταση που σήμερα γνωρίζουμε κυρίως από τη συναυλιακή αίθουσα.
Η ισπανική αναφορά ανήκει σε μια μακρόχρονη πλευρά της δημιουργίας του Ραβέλ, από τη Rapsodie espagnole έως την όπερα L’Heure espagnole. Εδώ ο συνθέτης αξιοποιεί το μέτρο 3/4 και την επιμονή ενός χορευτικού σχήματος, οργανώνοντας μια δική του ορχηστρική κατασκευή. Ο χορευτικός παλμός συνεχίζεται αδιάκοπα, ενώ το σύνολο των οργάνων που ακούμε γίνεται ολοένα μεγαλύτερο. Αυτή η σταδιακή διεύρυνση οργανώνει τη μορφή πέρα από την αναφορά του τίτλου στον ισπανικό χορό.
Η περίφημη απλότητα του έργου αφορά τους περιορισμούς που επέλεξε ο συνθέτης. Το τέμπο παραμένει σταθερό, οι μελωδίες επιστρέφουν σχεδόν αυτούσιες και η Ντο διατηρεί για μεγάλο διάστημα τη θέση του τονικού κέντρου. Μέσα σε αυτά τα όρια, η ενορχήστρωση αναλαμβάνει πολλές από τις λειτουργίες που σε άλλα έργα υπηρετούν η θεματική ανάπτυξη και οι μετατροπίες. Η είσοδος ενός νέου οργάνου μπορεί να αποκτήσει το βάρος ενός καινούργιου επεισοδίου, παρότι οι νότες είναι ήδη γνωστές.
Η ανάλυση που ακολουθεί αναφέρεται στη γνωστή συναυλιακή μορφή, όπως παραδίδεται στην ορχηστρική έκδοση Durand με copyright 1929. Η διάκριση έχει σημασία: το χειρόγραφο του μπαλέτου και η έντυπη συναυλιακή παρτιτούρα δεν ταυτίζονται σε κάθε εκτελεστική λεπτομέρεια. Η διαδρομή από τη σκηνή στη συναυλία αποτελεί μέρος της ιστορίας του έργου, ενώ η ακρόασή του θέτει ένα συγκεκριμένο ερώτημα: πώς μπορεί η μουσική να κινείται τόσο αποφασιστικά προς ένα τέλος, όταν τόσα από τα συστατικά της επιμένουν να επιστρέφουν;
Μέρη του έργου/Δομή
Το Μπολερό αποτελεί μία συνεχή ενότητα. Οι δύο μελωδικές ιδέες, που εδώ ονομάζονται Α και Β, οργανώνονται κυρίως σε ζεύγη διαδοχικών παρουσιάσεων: ΑΑ–ΒΒ. Προς το τέλος αυτή η κανονικότητα συντομεύεται και η τελευταία παρουσίαση μεταβάλλεται. Ο πίνακας χαρτογραφεί τις ευρύτερες περιοχές της πορείας· δεν τις παρουσιάζει ως επίσημα μέρη του μπαλέτου.
| Περιοχή | Μελωδικό υλικό και χροιές | Θέση στη διαδρομή |
|---|---|---|
| Ρυθμική εισαγωγή | Τύμπανο και νυκτά έγχορδα | Εγκατάσταση του παλμού και του τονικού εδάφους. |
| Πρώτες παρουσιάσεις ΑΑ–ΒΒ | Φλάουτο, κλαρινέτο, φαγκότο, μικρό κλαρινέτο | Γνωριμία με τις δύο μελωδίες και τις πρώτες αλλαγές χρώματος. |
| Επόμενος κύκλος ΑΑ–ΒΒ | Όμποε ντ’ αμόρε, τρομπέτα με φλάουτο, σαξόφωνα | Διαφοροποίηση των σολιστικών φωνών και πρώιμος συνδυασμός οργάνων. |
| Σύνθετες χροιές | Κόρνο, πίκολο, σελέστα· ομάδες πνευστών· τρομπόνι | Σύντηξη των χρωμάτων και νέες ατομικές προβολές. |
| Διεύρυνση και συμπύκνωση | Αυξανόμενη μελωδική συμμετοχή εγχόρδων και πνευστών | Μετάβαση σε μεγάλα σύνολα· τελική συντόμευση της διάταξης σε Α–Β. |
| Τελευταία Β και coda | Μεταβολή της φράσης· Μι μείζονα → Ντο μείζονα | Τονική ρήξη, επιστροφή και σύντομη εκρηκτική κατάληξη. |
Επειδή οι μελωδικές παρουσιάσεις διατηρούν περίπου την ίδια έκταση, οι αλλαγές οργάνων γίνονται ιδιαίτερα αισθητές. Ωστόσο, τα όρια ανάμεσα στις μεγάλες περιοχές παραμένουν διαπερατά: η συνοδεία εμπλουτίζεται ήδη όσο ακούμε σολίστ, ενώ οι χαρακτηριστικές ατομικές φωνές εξακολουθούν να διακρίνονται μέσα στις μεταγενέστερες ομάδες. Έτσι, η συσσώρευση προετοιμάζεται πριν γίνει κυρίαρχη.
Ανάλυση
Ο παλμός πριν από τη μελωδία
Στα τέσσερα εισαγωγικά μέτρα ο ήχος είναι πολύ χαμηλός, αλλά ο ρυθμός προσδιορίζεται με απόλυτη ακρίβεια. Το πρώτο μικρό τύμπανο παίζει pianissimo, ενώ οι βιόλες και τα βιολοντσέλα δίνουν μια αραιή συνοδεία με νυκτές χορδές, δηλαδή pizzicato. Τα βιολιά και τα κοντραμπάσα δεν συμμετέχουν ακόμη. Η ορχήστρα διαθέτει τεράστια αποθέματα ήχου, αλλά ο Ραβέλ επιτρέπει στην αρχή να ακουστεί μόνο ένα μικρό μέρος τους.
Το σχήμα του τυμπάνου αναπτύσσεται σε δύο μέτρα. Συνδυάζει όγδοα με τρίηχα δεκάτων έκτων: τρεις γρήγορες νότες καταλαμβάνουν τον χρόνο ενός ογδόου. Η εναλλαγή των αραιότερων και πυκνότερων χτυπημάτων δίνει στον παλμό χαρακτηριστική εσωτερική άρθρωση. Στο Παράδειγμα 1 φαίνεται ολόκληρος ο πρώτος κύκλος και η άμεση επανάληψή του. Η μεγάλη διάρκεια του έργου θα στηριχτεί σε αυτή τη μικρή, ευδιάκριτη ρυθμική μονάδα.

Η συνοδεία δεν σχηματίζει ένα αδιαφοροποίητο βουητό. Οι χαμηλές και ψηλότερες νότες των εγχόρδων μοιράζουν το βάρος μέσα στο μέτρο, ενώ οι αναφορές στη Ντο και στη Σολ κρατούν σταθερό τον τονικό προσανατολισμό. Ο ακροατής μπορεί να αισθανθεί τον τριμερή βηματισμό ακόμη και όταν τα μικρά χτυπήματα του τυμπάνου τραβούν την προσοχή του σε λεπτότερες υποδιαιρέσεις. Αυτή η συνύπαρξη ενός καθαρού μέτρου και μιας ζωηρής εσωτερικής κίνησης δίνει στην αρχή την αναγκαία ενέργεια χωρίς αύξηση της έντασης.
Δύο μελωδίες με διαφορετική κατεύθυνση
Στο πέμπτο μέτρο, το φλάουτο παρουσιάζει την πρώτη μελωδία. Η γραμμή απλώνεται με συζεύξεις, μικρές διακοσμητικές κινήσεις και μεγαλύτερες διάρκειες, που αφήνουν τον ήχο να αιωρείται πάνω από τη συνοδεία. Το μελωδικό λεξιλόγιο ανήκει στη Ντο μείζονα, όμως η φράση δεν δίνει την εντύπωση μιας σειράς τετράγωνων, ισομήκων μικρών προτάσεων. Οι δεμένες νότες περνούν πάνω από τις διαστολές και οι σύντομες κινήσεις κατευθύνονται προς μακρύτερα σημεία ανάπαυσης.
Στο Παράδειγμα 2, η γραμμή του φλάουτου και το τύμπανο βρίσκονται η μία πάνω από το άλλο. Η σύγκριση δείχνει γιατί η μουσική μπορεί να ακούγεται ταυτόχρονα ελεύθερη και απολύτως μετρημένη: η μελωδία διαμορφώνει τη δική της αναπνοή, ενώ το υπόβαθρο επαναλαμβάνει τον γνώριμο κύκλο. Η διαφορά ανάμεσα στις δύο κινήσεις παραμένει ουσιώδης και αργότερα, όταν η ορχήστρα πυκνώσει.

Το κλαρινέτο επαναλαμβάνει τη μελωδία Α και εγκαθιστά τη βασική αρχή της ακρόασης: αναγνωρίζουμε το ίδιο περίγραμμα μέσα από διαφορετική χροιά. Ακολουθεί η μελωδία Β στο φαγκότο, γραμμένη σε ασυνήθιστα ψηλή περιοχή για τον συνήθη ορχηστρικό του ρόλο. Ο λεπτός, εκτεθειμένος ήχος της εισόδου απομακρύνεται από την εικόνα του φαγκότου ως βαριάς, χαμηλής φωνής. Ήδη η επιλογή της περιοχής αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το όργανο.
Η Β έχει μεγαλύτερο εύρος και εντονότερες καμπές. Αλλοιωμένοι φθόγγοι, ανάμεσά τους η Ρε ύφεση, η Μι ύφεση και η Λα ύφεση, εισάγουν διαφορετικές αποστάσεις ανάμεσα στις νότες και δημιουργούν τριβή με το σταθερό υπόβαθρο. Η τροπική χροιά εξηγεί ένα μέρος του ισπανίζοντος χαρακτήρα της, χωρίς να χρειάζεται να θεωρήσουμε τη μελωδία παράθεση κάποιου συγκεκριμένου λαϊκού τραγουδιού. Η Ντο εξακολουθεί να λειτουργεί ως κέντρο· η αλλαγή μελωδικού λεξιλογίου δεν ισοδυναμεί με πλήρη μεταφορά όλης της μουσικής σε νέα τονικότητα.
Το μικρό κλαρινέτο σε Μι ύφεση επαναφέρει τη Β με οξύτερη, διαπεραστικότερη φωνή. Έχουμε πλέον ακούσει δύο διαφορετικές μελωδικές ταυτότητες, καθεμία δύο φορές. Οι διαδοχές αυτές προσφέρουν χρόνο στη μνήμη: πρώτα μαθαίνουμε μια φράση και έπειτα την αναγνωρίζουμε ξανά, προτού αλλάξει το ίδιο το υλικό. Η μορφή αποκτά έτσι σαφήνεια χωρίς να χρειάζεται να αναγγελθούν μεγάλες αντιθέσεις ή νέες ταχύτητες.
Οι σολίστ και η συνοδεία που μεταβάλλεται
Με το όμποε ντ’ αμόρε επιστρέφει η Α, σε μια χροιά πιο σκούρα και στρογγυλή από το αρχικό φλάουτο. Αμέσως μετά, η τρομπέτα με σουρντίνα συνδυάζεται με το φλάουτο στην ίδια μελωδία. Αυτή η λεπτομέρεια έχει μορφολογικό βάρος: η διαδοχή ατομικών φωνών αρχίζει ήδη να περιλαμβάνει σύνθετο χρώμα. Ο Ραβέλ δεν περιμένει να τελειώσει μια απολύτως χωριστή «παρέλαση οργάνων» για να αρχίσει τους συνδυασμούς.
Η δεύτερη μελωδία περνά στο τενόρο σαξόφωνο και κατόπιν σε ψηλότερη σαξοφωνική φωνή. Η ευλύγιστη άρθρωση, η δυνατότητα να συνδεθούν οι νότες σαν τραγούδι και η χαρακτηριστική ένταση του καλαμιού προσθέτουν νέα εκφραστική παρουσία. Η αναφορά στην τζαζ μπορεί να λειτουργήσει ως ακουστικός συνειρμός, χρειάζεται όμως μέτρο: εδώ ο σαξοφωνίστας ακολουθεί μια σχολαστικά καθορισμένη ορχηστρική γραμμή, μέσα σε σταθερή μορφική διαδικασία.
Κάτω από τους σολίστ, η συνοδεία αποκτά περισσότερα επίπεδα. Άλλα όργανα παραλαμβάνουν το ρυθμικό σχήμα ή ενισχύουν τις αρμονικές στηρίξεις. Ένα όργανο που μόλις είχε βρεθεί στο προσκήνιο μπορεί να συνεχίζει σε υποστηρικτικό ρόλο. Αυτή η ανακατανομή κρατά την ορχήστρα σε διαρκή δραστηριότητα, παρότι δεν προστίθενται συνεχώς νέες μελωδίες. Σε μια δεύτερη ακρόαση μπορούμε να προσέξουμε τι κάνει ένα όργανο αφού παραδώσει τη μελωδία στον επόμενο σολίστ. Έτσι γίνεται ευκολότερα αντιληπτός ο τρόπος με τον οποίο εμπλουτίζεται η συνοδεία.
Κόρνο, πίκολο και σελέστα: η κατασκευή μιας χροιάς
Στην παρουσίαση που ακολουθεί τον αριθμό πρόβας 8, η Α ανατίθεται σε έναν ιδιαίτερο συνδυασμό: κόρνο, δύο πίκολο και τσελέστα. Το κόρνο κρατά τον βασικό μελωδικό άξονα, ενώ η τσελέστα προσθέτει οκταβικές ενισχύσεις και τα πίκολο κινούνται σε άλλες αποστάσεις ψηλότερα. Η γραφή δεν περιορίζεται σε όλα τα όργανα που παίζουν την ίδια νότα. Οι γραμμές τους είναι οργανωμένες ώστε να σχηματίζουν μαζί ένα σύνθετο άκουσμα.
Ο συσχετισμός αυτός θυμίζει την κατασκευή ενός ήχου από τους αρμονικούς του: τις ψηλότερες συχνότητες που συνυπάρχουν με τη βασική και συμβάλλουν στην ιδιαίτερη χροιά του. Τα όργανα δεν εξαφανίζονται ως πραγματικές πηγές ήχου, αλλά μπορούν να συγχωνευτούν στην ακοή σε μια σχεδόν καινούργια οργανική φωνή. Η ισορροπία των δυναμικών είναι καθοριστική· αν κάποιο από τα ψηλά στρώματα προβληθεί υπερβολικά, η προσοχή μετακινείται από το ενιαίο χρώμα προς τις χωριστές γραμμές.
Η επόμενη παρουσίαση εμπιστεύεται τη μελωδία σε ομάδα ξύλινων πνευστών. Αργότερα το τρομπόνι φέρνει τη Β σε ψηλή περιοχή, με μια εκτεθειμένη είσοδο που απαιτεί ακρίβεια στην προσβολή και ευκαμψία στη φράση. Η σειρά αποκτά πραγματική ποικιλία: ύστερα από μια τεχνητά συγχωνευμένη χροιά, ακούμε ξανά μια έντονα αναγνωρίσιμη ατομική φωνή. Το γενικό κρεσέντο περιλαμβάνει τέτοιες εναλλαγές της ακουστικής εστίασης, αντί να προχωρά μόνο με την προσθήκη όγκου.
Η διεύρυνση της ορχήστρας και το βάρος των εγχόρδων
Η σταδιακή συμμετοχή των εγχόρδων στη μελωδική γραμμή αλλάζει την κλίμακα του έργου. Είχαν ακουστεί από την αρχή στη συνοδεία, επομένως η μεταβολή αφορά τον ρόλο τους. Η μελωδία αποκτά την κοινή αναπνοή μιας ομάδας δοξαριών, περισσότερη συνέχεια και μεγαλύτερο ηχητικό πλάτος. Παράλληλα, οι συνδυασμοί με τα πνευστά διευρύνουν την έκτασή της σε διαφορετικές οκτάβες.
Στο σημείο αυτό χρειάζεται να διακρίνουμε την ένταση από την πυκνότητα. Ένα όργανο μπορεί να παίξει δυνατότερα χωρίς να αλλάξει η βασική υφή. Εδώ αυξάνονται επίσης οι φωνές που συμμετέχουν, ο χώρος ανάμεσα στις χαμηλότερες και στις ψηλότερες νότες και η ενίσχυση του ρυθμικού υποβάθρου. Το αποτέλεσμα γίνεται αισθητό ακόμη και όταν δύο ηχογραφήσεις αναπαράγονται στην ίδια εξωτερική ένταση: η μεταγενέστερη ορχήστρα περιέχει περισσότερη εσωτερική δραστηριότητα και μεγαλύτερο φασματικό εύρος.
Η καθυστερημένη αυτή διεύρυνση προστατεύει τις αναλογίες της σύνθεσης. Αν οι μεγάλες ομάδες και τα ισχυρότερα χάλκινα είχαν εξαντλήσει από νωρίς τις δυνατότητές τους, η συνέχεια θα είχε λιγότερα μέσα για να αλλάξει κλίμακα. Ο Ραβέλ διαχειρίζεται την αναμονή με συγκεκριμένες ενορχηστρωτικές αποφάσεις: επιλέγει ποια ηχητική δύναμη θα παραμείνει διαθέσιμη για την επόμενη επιστροφή. Η αίσθηση της αδιάκοπης ανόδου προκύπτει από πολλές τέτοιες τοπικές ισορροπίες.
Η τονική ρήξη και η σύντομη coda
Στις τελευταίες παρουσιάσεις, η γνώριμη διαδοχή ΑΑ–ΒΒ συντομεύεται σε Α–Β. Η Β, όμως, δεν ολοκληρώνεται όπως την έχουμε μάθει. Η τελική της πορεία επεκτείνεται και ανακατευθύνεται, ανοίγοντας τον δρόμο για τη μετατόπιση στη Μι μείζονα, στον αριθμό πρόβας 18. Η αλλαγή αρμονικού εδάφους συμπίπτει έτσι με την ανατροπή μιας ήδη εδραιωμένης μελωδικής προσδοκίας.
Η Μι μείζονα βρίσκεται πολύ μακριά από τη μακρόχρονη αίσθηση της Ντο, και η εντύπωση της μετακίνησης είναι άμεση. Η ορχήστρα παραμένει ισχυρή και ο παλμός συνεχίζεται, όμως το γνώριμο υλικό ακούγεται απότομα σε διαφορετικό φωτισμό. Ο ακροατής δεν χρειάζεται να κατονομάσει τη νέα τονικότητα για να αναγνωρίσει το συμβάν: για πρώτη φορά η σταθερή βάση της επανάληψης μοιάζει να μετακινείται συνολικά κάτω από τη μελωδία.
Η νέα περιοχή διαρκεί λίγο. Η μουσική επιστρέφει προς τη Ντο μείζονα και μπαίνει στην τελική coda, όπου τα ορχηστρικά στρώματα συμπιέζονται σε μια απότομη κατάληξη. Οι ολισθήσεις των πνευστών, τα κρουστά που προστίθενται στην κορύφωση και οι έντονες κατιούσες κινήσεις αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο ακούμε την έως τότε ομαλή συνέχεια. Η τελευταία συγχορδία στη Ντο κλείνει ένα έργο που επί πολλή ώρα είχε καλλιεργήσει την προσδοκία ότι ο επόμενος κύκλος θα μπορούσε απλώς να ξαναρχίσει.
Στη βιντεοσκοπημένη εκτέλεση της Φιλαρμονικής Ορχήστρας της Radio France, υπό τον Λιονέλ Μπρενγκιέ, στις 16 Φεβρουαρίου 2018, η εικόνα βοηθά να παρακολουθήσουμε ποιος αναλαμβάνει κάθε νέα παρουσίαση και πώς μεταβάλλεται η συμμετοχή των συνοδευτικών ομάδων.
Οστινάτο, κρεσέντο και μουσικός χρόνος
Το οστινάτο είναι ένα σχήμα που επανέρχεται επίμονα. Στο Μπολερό το αναγνωρίζουμε πρώτα στο μικρό τύμπανο, αλλά η αρχή της επανάληψης οργανώνει και τη συνοδεία και τις μεγάλες μελωδικές επιστροφές. Τα επίπεδα αυτά έχουν διαφορετική διάρκεια: το δίμετρο ρυθμικό σχήμα ολοκληρώνεται πολλές φορές όσο μια μελωδία συνεχίζει την ευρύτερη φράση της. Η μουσική δημιουργεί έτσι ταυτόχρονα έναν σύντομο, επαναλαμβανόμενο χρόνο και μια μεγαλύτερη αναπνοή.
Η διάκριση εξηγεί γιατί η επίμονη ρυθμική κανονικότητα αφήνει χώρο για έκφραση. Οι πνευστοί χρειάζεται να διαμορφώσουν τις συζεύξεις, τις στηρίξεις και την πορεία των μακρύτερων φθόγγων, χωρίς να μετακινήσουν τον κοινό παλμό. Μια άκαμπτη μελωδία θα έκανε τις διαφορές των οργάνων λιγότερο ενδιαφέρουσες· μια υπερβολικά ελεύθερη χρονική αγωγή θα αποδυνάμωνε τη σχέση της με το υπόβαθρο. Η εκτέλεση αναζητεί αυτή τη λεπτή συνύπαρξη αναπνοής και συνέπειας.
Το κρεσέντο σημαίνει σταδιακή αύξηση της έντασης. Στο συγκεκριμένο έργο η αύξηση συνδέεται με την αλλαγή των οργάνων, την ενίσχυση των χαμηλών στηρίξεων και τη διεύρυνση των μελωδικών διπλασιασμών. Δεν χρειάζεται κάθε διαδοχική φράση να ακούγεται σαν ένα απλό σκαλοπάτι δυνατότερο από το προηγούμενο. Η μεγάλη κατεύθυνση διατηρείται ενώ τοπικά αλλάζουν η ισορροπία και το είδος της χροιάς. Γι’ αυτό η επιτυχία της εκτέλεσης κρίνεται τόσο στις ενδιάμεσες αναλογίες όσο και στο τελικό fortissimo.
Το σταθερό τέμπο επιτρέπει να αποδοθεί η αυξανόμενη ενέργεια σε αυτές τις μεταβολές. Αν η ταχύτητα αυξάνεται συνεχώς, προστίθεται μια διαφορετική κινητήρια δύναμη και συντομεύει ο χρόνος μέσα στον οποίο συγκρίνουμε τις διαδοχικές χροιές. Οι μετρονομικές ενδείξεις στις πηγές και η ιστορία των πρώτων εκτελέσεων απαιτούν προσοχή· μία έντυπη τιμή δεν εξαντλεί το ερμηνευτικό ζήτημα. Το ουσιώδες είναι η διατήρηση ενός πειστικού ενιαίου βηματισμού σε ολόκληρη τη διαδρομή.
Ο χορός και η συναυλιακή ακρόαση
Η αρχική σκηνική υπόθεση δίνει μια συγκεκριμένη ανθρώπινη αναλογία στη μουσική διαδικασία. Η χορεύτρια της ταβέρνας βρίσκεται στο κέντρο της προσοχής και η δράση γύρω της διευρύνεται καθώς το ορχηστρικό σύνολο ενισχύεται. Η επανάληψη προσφέρει σταθερό έδαφος για τη σταδιακή εμπλοκή των άλλων προσώπων. Η μουσική διάρκεια έχει επομένως και θεατρική χρησιμότητα: επιτρέπει να παρακολουθήσουμε την ανάπτυξη μιας κατάστασης χωρίς συχνές αλλαγές επεισοδίων.
Στη συναυλία, τα όργανα αναλαμβάνουν μέρος αυτής της λειτουργίας του βλέμματος. Η ακοή στρέφεται διαδοχικά σε διαφορετικό σολίστ και αργότερα σε ολόκληρες ομάδες. Αυτό αποτελεί έναν τρόπο να εξηγήσουμε τη δύναμη της μουσικής χωρίς χορευτές· δεν σημαίνει ότι κάθε όργανο αντιστοιχεί σε συγκεκριμένο πρόσωπο της χορογραφίας. Η παρτιτούρα δεν χρειάζεται τέτοιες αντιστοιχίσεις για να γίνει κατανοητή.
Ανάλογη προσοχή χρειάζεται και ο χαρακτηρισμός του έργου ως προδρόμου του μινιμαλισμού. Η περιορισμένη πρώτη ύλη και η ακρίβεια μιας επαναλαμβανόμενης διαδικασίας προσφέρουν γόνιμη σύγκριση με μεταγενέστερες μουσικές. Το Μπολερό, ωστόσο, ανήκει στο συγκεκριμένο περιβάλλον του μεσοπολεμικού μπαλέτου και της μεγάλης συμφωνικής ορχήστρας. Η εκ των υστέρων σύγκριση μπορεί να φωτίσει τον τρόπο της ακρόασης, χωρίς να μετατρέπεται σε ισχυρισμό ότι ο Ραβέλ σχεδίαζε ένα μεταγενέστερο αισθητικό κίνημα.
🪶 Από τη ζωή του έργου
Το μπαλέτο που βρήκε μια δεύτερη σκηνή
Το 1928 η Ίντα Ρουμπινστάιν, χορεύτρια που είχε γίνει γνωστή μέσα από τα Ρωσικά Μπαλέτα, προετοίμαζε παραστάσεις με τον δικό της θίασο στην Όπερα του Παρισιού. Για ένα από τα νέα μπαλέτα της ζήτησε από τον Μωρίς Ραβέλ μουσική με ισπανικό χαρακτήρα. Η πρόταση ταίριαζε με ένα ενδιαφέρον που ο συνθέτης είχε καλλιεργήσει σε αρκετά έργα του· αποδείχθηκε όμως ότι η μουσική που σκόπευε αρχικά να χρησιμοποιήσει δεν ήταν διαθέσιμη με τον τρόπο που είχε υπολογίσει.
Ο Ραβέλ είχε σχεδιάσει να ενορχηστρώσει μέρη από την Iberia, τον πιανιστικό κύκλο του Ισπανού συνθέτη Ισαάκ Αλμπένιθ. Έτσι, θα έδινε ορχηστρική μορφή σε ήδη γραμμένη μουσική, αξιοποιώντας τη δική του δεξιοτεχνία στους συνδυασμούς των οργάνων. Τα δικαιώματα ενορχήστρωσης, ωστόσο, είχαν ήδη παραχωρηθεί στον Ισπανό μαέστρο και συνθέτη Ενρίκε Φερνάντες Αρμπός. Το σχέδιο εγκαταλείφθηκε και, ενώ η παραγγελία της Ρουμπινστάιν παρέμενε, ο Ραβέλ στράφηκε στη σύνθεση ενός καινούργιου έργου.
Μια ανάμνηση του φίλου του, συνθέτη και μουσικοκριτικού Γκυστάβ Σαμαζέιγ, φωτίζει εκείνη την αλλαγή πορείας. Ο Σαμαζέιγ διηγήθηκε αργότερα ότι, το καλοκαίρι του 1928 στο Σεν-Ζαν-ντε-Λυζ, λίγο πριν βγουν για μπάνιο, ο Ραβέλ τού έπαιξε στο πιάνο μια μελωδία. Του περιέγραψε την ιδέα να την επαναλαμβάνει επίμονα, αφήνοντας την ορχήστρα να μεγαλώνει γύρω της. Πρόκειται για μεταγενέστερη μαρτυρία και όχι για καταγραφή της συζήτησης εκείνης της ημέρας. Μας επιτρέπει, πάντως, να διακρίνουμε την απλότητα της αρχικής σύλληψης: η μουσική θα προχωρούσε μέσα από τις διαδοχικές ορχηστρικές της μορφές.
Για να φτάσει αυτή η σύλληψη στη σκηνή χρειάστηκε λεπτομερής εργασία. Το πλήρες ορχηστρικό χειρόγραφο, που φυλάσσεται σήμερα στη Morgan Library & Museum της Νέας Υόρκης, είναι αφιερωμένο στη Ρουμπινστάιν και φέρει τη χρονολόγηση «Ιούλιος–Οκτώβριος 1928». Οι διορθώσεις και η συντομευμένη σημειογραφία του θυμίζουν ότι πίσω από την αδιάκοπη επανάληψη κρύβεται ένας προσεκτικά οργανωμένος κόσμος οργάνων και συνδυασμών. Όλες αυτές οι διαδοχικές παρουσιάσεις έπρεπε να αποτυπωθούν σε παρτιτούρα, ώστε η ορχήστρα να προετοιμάσει την παράσταση.
Στις 22 Νοεμβρίου 1928 το Boléro παρουσιάστηκε στην Όπερα του Παρισιού ως μπαλέτο. Τη χορογραφία ανέλαβε η Μπρονισλάβα Νιζίνσκα, η οποία είχε εργαστεί με τα Ρωσικά Μπαλέτα, ενώ ο ζωγράφος και σκηνογράφος Αλεξάντρ Μπενουά δημιούργησε τα σκηνικά και τα κοστούμια. Την ορχήστρα διηύθυνε ο Βάλτερ Στραράμ. Στη σκηνή μιας ισπανικής ταβέρνας η Ρουμπινστάιν χόρευε πάνω σε τραπέζι, καθώς οι θαμώνες συγκεντρώνονταν γύρω της και παρασύρονταν σταδιακά στον χορό. Η σταθερή μουσική επανάληψη αποκτούσε έτσι ορατό αντίκρισμα: μπροστά στο κοινό αναπτυσσόταν μια σκηνική δράση όσο μεγάλωνε η ορχηστρική ένταση.
Η επιτυχία της παράστασης άνοιξε τον δρόμο για μια άλλη ζωή του έργου, έξω από το θέατρο. Αυτή η μετακίνηση δεν ήταν αυτόματη. Η Ρουμπινστάιν είχε αποκλειστικά δικαιώματα εκτέλεσης και οι συναυλιακές παρουσιάσεις χρειάζονταν τη συγκατάθεσή της. Καθώς εκδηλωνόταν ενδιαφέρον από μαέστρους για ανεξάρτητες εκτελέσεις, ο εκδοτικός οίκος Durand προετοίμαζε τη συναυλιακή παρτιτούρα, που κυκλοφόρησε με χρονολογία copyright 1929. Η μουσική που είχε γραφτεί για έναν συγκεκριμένο χορό μπορούσε πλέον να φτάσει σε ακροατές χωρίς να συνοδεύεται από την αρχική σκηνική δράση.
Η πρώτη συναυλιακή παρουσίαση πραγματοποιήθηκε στις 14 Νοεμβρίου 1929, στο Carnegie Hall της Νέας Υόρκης, με τη Φιλαρμονική της πόλης υπό τη διεύθυνση του Αρτούρο Τοσκανίνι. Το πρόγραμμα της ορχήστρας επιβεβαιώνει την εκτέλεση, η οποία επί χρόνια αναφερόταν κυρίως ως αμερικανική πρεμιέρα. Η νεότερη αρχειακή έρευνα έδειξε ότι πρόκειται για την πρώτη συναυλιακή εκτέλεση συνολικά. Μόλις στις 11 Ιανουαρίου 1930 ο ίδιος ο Ραβέλ παρουσίασε το έργο στο Παρίσι με την Ορχήστρα Λαμουρέ. Η σκηνική πρεμιέρα του 1928, η πρώτη συναυλία στη Νέα Υόρκη και η παρισινή εκτέλεση του συνθέτη αποτελούν, επομένως, τρεις διαδοχικούς σταθμούς της ίδιας διαδρομής.
Ο Τοσκανίνι, που είχε συμβάλει τόσο αποφασιστικά στη συναυλιακή διάδοση, βρέθηκε λίγο αργότερα σε διαφωνία με τον συνθέτη. Τον Μάιο του 1930 διηύθυνε το Boléro στην Όπερα του Παρισιού με τη Φιλαρμονική της Νέας Υόρκης. Ο Ραβέλ θεώρησε το τέμπο του υπερβολικά γρήγορο. Οι μεταγενέστερες περιγραφές της μεταξύ τους αντιπαράθεσης δεν συμφωνούν πάντοτε στις ακριβείς φράσεις που ειπώθηκαν· η διαφωνία για το τέμπο, ωστόσο, είναι τεκμηριωμένη. Στο έργο αυτό, όπου ο σταθερός ρυθμός και η προσεκτική συσσώρευση καθορίζουν ολόκληρη την πορεία, η διάρκεια της εκτέλεσης είχε ιδιαίτερη σημασία.
Μέσα σε λιγότερο από δύο χρόνια, η μουσική που η Ρουμπινστάιν είχε παραγγείλει για τη σκηνή είχε αποκτήσει μια ανεξάρτητη παρουσία στις συναυλίες. Οι μαέστροι καλούνταν πλέον να αποφασίσουν πώς θα διατηρήσουν την αίσθηση της αδιάκοπης ανόδου, ενώ ο Ραβέλ επέμενε στις χρονικές αναλογίες που θεωρούσε απαραίτητες. Η διαφωνία με τον Τοσκανίνι αποτελεί μέρος αυτής της νέας ζωής του Boléro: της πορείας ενός μπαλέτου προς την αίθουσα συναυλιών, όπου η ίδια μουσική εξακολουθεί να εξαρτάται από τον τρόπο με τον οποίο μετριέται και χτίζεται ο χρόνος.
🎧 Οδηγός Ακρόασης
Στην πρώτη ακρόαση αρκεί να κρατήσετε στη μνήμη μερικές αλλαγές χρώματος. Οι χρόνοι διαφέρουν από εκτέλεση σε εκτέλεση, γι’ αυτό τα ακόλουθα σημεία αναγνωρίζονται από τα ίδια τα όργανα και τη θέση τους στη διαδρομή.
Το πρώτο ζεύγος. Ακούστε το φλάουτο και έπειτα το κλαρινέτο στην ίδια μελωδία. Η σύγκριση δίνει ένα απλό κλειδί για όλο το έργο: κρατήστε το περίγραμμα της φράσης και προσέξτε πώς αλλάζει η ποιότητα της προσβολής και η διάρκεια της αντήχησης.
Η νέα καμπή. Το ψηλό φαγκότο φέρνει τη δεύτερη μελωδία. Ακολουθήστε την ευρύτερη κίνησή της και τις πιο έντονες μελωδικές τριβές. Το μικρό κλαρινέτο που έπεται επιτρέπει να την αναγνωρίσετε ξανά, τώρα με πολύ πιο διαπεραστικό ήχο.
Δύο τρόποι συνδυασμού. Προσέξτε πρώτα την τρομπέτα με σουρντίνα μαζί με το φλάουτο και αργότερα το κόρνο με τα πίκολο και τη σελέστα. Στη δεύτερη περίπτωση δοκιμάστε να ακούσετε το σύνολο ως μία σύνθετη φωνή, αντί να απομονώσετε κάθε όργανο.
Το τρομπόνι. Η ψηλή σολιστική του είσοδος ξεχωρίζει μετά τις διαδοχές των ξύλινων πνευστών. Ακούστε πώς η ίδια δεύτερη μελωδία αποκτά μεγαλύτερη ένταση στην προσβολή χωρίς να αλλάξει ο βασικός βηματισμός.
Κάτω από τη μελωδία. Σε επόμενη ακρόαση αφήστε για λίγο τον σολίστ και ακολουθήστε τη συνοδεία. Παρατηρήστε πώς ο ρυθμός και οι αρμονικές στηρίξεις απλώνονται σε περισσότερες ομάδες και πώς τα έγχορδα περνούν σταδιακά από την υποστήριξη στο προσκήνιο.
Η διακοπή της βεβαιότητας. Κοντά στο τέλος, η τελευταία δεύτερη μελωδία παρεκκλίνει από την αναμενόμενη συνέχεια και η αρμονία μετακινείται. Ακούστε την ξαφνική αλλαγή φωτεινότητας και τη σύντομη επιστροφή πριν από την τελική κατάληξη. Συγκρίνετε έπειτα τη μνήμη του πρώτου φλάουτου με τον ήχο που έχει πλέον καταλάβει όλη την ορχήστρα.
🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις
Οι παρακάτω εκτελέσεις προσφέρουν τρεις χρήσιμες αφετηρίες σύγκρισης: ένα ιστορικό τεκμήριο, μια σύγχρονη συμφωνική ανάγνωση και την ήδη ενσωματωμένη ζωντανή παρουσίαση.
- Μωρίς Ραβέλ — Ορχήστρα Λαμουρέ, 1930. Η ιστορική ηχογράφηση στρέφει την προσοχή στον χρόνο που δίνεται σε κάθε μελωδική παρουσίαση και στην ισορροπία των πνευστών της εποχής. Η περιορισμένη τεχνική του ήχου χρειάζεται να λαμβάνεται υπόψη· το τεκμήριο δεν λειτουργεί ως απόλυτη μέτρηση της ζωντανής ορχηστρικής έντασης.
- Πιερ Μπουλέζ — Φιλαρμονική Ορχήστρα του Βερολίνου, 1993, Deutsche Grammophon. Χρήσιμη επιλογή για να παρακολουθήσετε τις επικαλύψεις των φωνών μέσα σε ένα μεγάλο συμφωνικό σύνολο. Συγκρίνετε ιδιαίτερα το πέρασμα από το κόρνο, τα πίκολο και τη σελέστα στις ευρύτερες ομάδες πνευστών και κατόπιν εγχόρδων.
- Λιονέλ Μπρενγκιέ — Φιλαρμονική Ορχήστρα της Radio France, 16 Φεβρουαρίου 2018. Στο βίντεο του άρθρου η εικόνα επιτρέπει να συνδεθεί κάθε αλλαγή χροιάς με τη φυσική πηγή της. Αξίζει μια δεύτερη παρακολούθηση με την προσοχή στους μουσικούς της συνοδείας, όσο ένας νέος σολίστ βρίσκεται στο προσκήνιο.
📚 Περαιτέρω Μελέτη
Η πιο αποδοτική συνέχεια συνδυάζει τη μελέτη της παρτιτούρας με την ιστορία των πηγών της και με μια ειδική ανάλυση της ορχηστρικής γραφής.
- Gurminder Kaur Bhogal — «Orchestral Tissue, Subordinate Arabesques, and Turning Inward in Maurice Ravel’s Boléro». Η μελέτη στο Music Theory Online, 26/2 (2020), εξετάζει τη σχέση των δύο μελωδιών, τη ρυθμική τους φυσιογνωμία και τους συνδυασμούς χροιών. Προσφέρει πιο απαιτητική συνέχεια για τον αναγνώστη που θέλει να παρακολουθήσει συγκεκριμένα παραδείγματα.
- François Dru και Quentin Hindley — Bolero, Ravel Edition, τόμος I. Η κριτική εκδοτική εργασία διακρίνει το μπαλέτο του 1928 από τη συναυλιακή μορφή του 1929. Η διαθέσιμη παρουσίαση του τόμου εξηγεί γιατί οι εκδοτικές διορθώσεις, οι χειρόγραφες σημειώσεις και οι πρώτες ηχογραφήσεις έχουν σημασία για την εκτέλεση.
- Charlotte Landru-Chandès — «Les Clés du classique #26 — Le Boléro de Ravel». Η αφήγηση της Philharmonie de Paris προσφέρει προσιτή είσοδο στην παραγγελία και στη σκηνική γένεση. Η αναφορά της στην παρισινή συναυλιακή πρεμιέρα χρειάζεται να διαβαστεί μαζί με την αποκατάσταση της χρονολογίας από τα αρχεία της Φιλαρμονικής της Νέας Υόρκης.
- New York Philharmonic Archives — «10 Eureka Moments from the New York Philharmonic Leon Levy Digital Archives», ενότητα 9. Ένα σύντομο παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η αρχειακή έρευνα διορθώνει μια διαδεδομένη χρονολόγηση. Συνδέει τη συναυλιακή πρεμιέρα της 14ης Νοεμβρίου 1929 με το σωζόμενο πρόγραμμα.
🔗 Σχετικά Έργα
Ο χορός, η ρυθμική επιμονή και η ορχηστρική μεταμόρφωση αποκτούν διαφορετική λειτουργία στα ακόλουθα έργα.
- Μωρίς Ραβέλ — La Valse: η χορευτική κίνηση οδηγείται επίσης σε μεγάλη ορχηστρική ένταση, μέσα όμως από διαδοχές βαλς, αρμονικές μετακινήσεις και πολύ πιο κατακερματισμένη εξέλιξη.
- Ιγκόρ Στραβίνσκι — Η Ιεροτελεστία της Άνοιξης: η επανάληψη ρυθμικών σχημάτων παράγει ενέργεια μέσα από μεταβαλλόμενους τονισμούς και απότομες αντιπαραθέσεις, προσφέροντας ουσιαστική σύγκριση με τον σταθερό παλμό του Ραβέλ.
- Μανουέλ ντε Φάγια — Ο μάγος έρωτας: μια διαφορετική σχέση ισπανικού χορού, μελωδικού ιδιώματος και σκηνικής δράσης, όπου τα επιμέρους επεισόδια και η φωνή διαμορφώνουν άλλο είδος θεατρικού χρόνου.
- Κλωντ Ντεμπυσσύ — Πρελούδιο στο απόγευμα ενός φαύνου: το φλάουτο και οι μεταβολές του ορχηστρικού χρώματος επηρεάζουν την αίσθηση της διάρκειας μέσα σε μια πολύ πιο ρευστή μελωδική και αρμονική πορεία.
- Άρθουρ Χόνεγκερ — Pacific 231: η εικόνα της μηχανικής κίνησης συνδέεται με τον μετασχηματισμό του ρυθμού και την ορχηστρική ενέργεια, φωτίζοντας μια συγγενική αναζήτηση του μεσοπολέμου με διαφορετική συνθετική λύση.
🎼 Μουσική Σκέψη
Ακούστε κάποτε ξανά την αρχή αμέσως μετά το τέλος. Το φλάουτο θα μοιάζει μικρότερο μέσα στη σιωπή που άφησε η ορχήστρα, σαν μια γνώριμη φωνή που τη συναντάμε έπειτα από πολύβουη συντροφιά. Οι νότες του έχουν μείνει ίδιες. Το αυτί που επιστρέφει σε αυτές έχει αποκτήσει μια καινούργια μνήμη.
📖 Βιβλιογραφία & Πηγές
Παρτιτούρα και χειρόγραφα
Ravel, Maurice. Boléro. Ορχηστρική παρτιτούρα. Παρίσι: Durand & Cie, ©1929, πλάκα D. & F. 11 839. Ψηφιοποιημένο αντίτυπο στη Wikimedia Commons (IMSLP01578).
The Morgan Library & Museum. Bolero: autograph manuscript, 1928 July–Oct. Εγγραφή 115508.
Bibliothèque nationale de France / Gallica. Manuscrits musicaux de Maurice Ravel, ενότητα Boléro, MS-21917.
Ιστορικά και αρχειακά τεκμήρια
New York Philharmonic, Shelby White & Leon Levy Digital Archives. Πρόγραμμα συναυλιών 14, 15 και 17 Νοεμβρίου 1929, Program ID 3118, Carnegie Hall.
New York Philharmonic Archives. 10 Eureka Moments from the New York Philharmonic Leon Levy Digital Archives, ενότητα 9, «World Premiere of Boléro».
Landru-Chandès, Charlotte. «Les Clés du classique #26 — Le Boléro de Ravel». Philharmonie de Paris.
Μουσικολογικές και εκδοτικές μελέτες
Bhogal, Gurminder Kaur. «Orchestral Tissue, Subordinate Arabesques, and Turning Inward in Maurice Ravel’s Boléro». Music Theory Online 26, αρ. 2 (2020).
Dru, François, και Quentin Hindley. Bolero. Ravel Edition, τόμος I (2018), δημόσια εκδοτική παρουσίαση και εισαγωγή.
Ηχογραφήσεις και τεκμηρίωση εκτελέσεων
Bibliothèque nationale de France / Gallica. Enregistrements du Boléro de Maurice Ravel.
Deutsche Grammophon. Ravel: Boléro, Ma Mère l’Oye / Boulez. Berliner Philharmoniker, ηχογράφηση Μαρτίου 1993.
Conservatoire à Rayonnement Régional de Cergy-Pontoise. «Les clés du jeu autour de Maurice Ravel» (14 Μαΐου 2020).
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου