![]() |
| Η συμφιλίωση των δύο βασιλιάδων δίνει στο «Εμβατήριο Τιμής» το δραματικό του πλαίσιο: η προσωπική αντιπαλότητα παραχωρεί τη θέση της στη δημόσια τελετή. |
Πληροφορίες έργου
- Συνθέτης:
- Έντβαρντ Γκριγκ (Edvard Hagerup Grieg, 1843–1907)
- Τίτλος έργου:
- Σίγκουρντ ο Σταυροφόρος — Τρία ορχηστρικά κομμάτια από τη μουσική για το Sigurd Jorsalfar, έργο 56
- Χρονολογία σύνθεσης:
- 1892· επεξεργασία μουσικής που είχε χρησιμοποιηθεί στο ομώνυμο θεατρικό έργο το 1872
- Πρώτη εκτέλεση:
- 5 Νοεμβρίου 1892, Κρίστιανια, σημερινό Όσλο, υπό τη διεύθυνση του συνθέτη
- Είδος:
- Ορχηστρική σουίτα από σκηνική μουσική
- Αισθητικό ρεύμα:
- Ρομαντισμός
- Δομή:
- Τρία μέρη: Πρελούδιο, Ιντερμέτζο, Εμβατήριο Τιμής
- Διάρκεια:
- περίπου 16–19 λεπτά
- Όργανα / Σύνολο:
- Συμφωνική ορχήστρα: δύο φλάουτα με εναλλαγή σε πίκολο, δύο όμποε, δύο κλαρινέτα, δύο φαγκότα, τέσσερα κόρνα, τρεις τρομπέτες (η τρίτη στο εμβατήριο), τρία τρομπόνια, τούμπα, τύμπανα, τρίγωνο, μικρό τύμπανο, μεγάλη κάσα, κύμβαλα, άρπα και έγχορδα· η σύνθεση του συνόλου μεταβάλλεται ανά μέρος.
- Θεατρική πηγή:
- Το ιστορικό δράμα Sigurd Jorsalfar του Μπιέρνστιερνε Μπιέρνσον (Bjørnstjerne Bjørnson)
- Σχέση με τη σκηνική μουσική:
- Η σουίτα, έργο 56, προέρχεται από τη μουσική του θεατρικού έργου, έργο 22. Η θεατρική πρεμιέρα είχε γίνει στις 10 Απριλίου 1872, στο Christiania Theater, με μουσική διεύθυνση του Γιόχαν Χέννουμ.
Η ορχηστρική σουίτα Σίγκουρντ ο Σταυροφόρος, έργο 56, συγκεντρώνει τρεις εικόνες από ένα νορβηγικό ιστορικό δράμα: τη ζωηρή ατμόσφαιρα μιας βασιλικής αίθουσας, το ταραγμένο όνειρο μιας γυναίκας και τη λαμπρότητα ενός εμβατηρίου τιμής. Η μουσική γράφτηκε αρχικά για το έργο του Μπιέρνστιερνε Μπιέρνσον το 1872. Είκοσι χρόνια αργότερα, ο Γκριγκ επέλεξε και επεξεργάστηκε τρία ορχηστρικά μέρη, ώστε οι θεατρικές τους αντιθέσεις να αποκτήσουν αυτόνομη μορφή στη συναυλιακή αίθουσα.
Υπάρχουν επομένως δύο διαφορετικοί αριθμοί έργου. Το έργο 22 είναι η αρχική σκηνική μουσική, με ορχηστρικά και φωνητικά μέρη· το έργο 56 είναι η μεταγενέστερη σουίτα τριών αποκλειστικά ορχηστρικών κομματιών. Ακούγοντας τη σουίτα δεν παρακολουθούμε ολόκληρο το δράμα, αλλά τη μουσική διαδρομή που επέλεξε ο συνθέτης από το θεατρικό υλικό του.
Το δράμα εκτυλίσσεται στη Νορβηγία των αρχών του 12ου αιώνα. Οι δύο αδελφοί βασιλιάδες, ο Σίγκουρντ και ο Έιστεϊν, διαφωνούν για το τι συνιστά σπουδαίο βασιλικό έργο: οι μακρινές εκστρατείες και η φήμη τους ή η καθημερινή ευθύνη της διακυβέρνησης και όσα μπορούν να οικοδομηθούν μέσα στη χώρα. Η σύγκριση των κατορθωμάτων τους εξελίσσεται σε προσωπική αντιπαλότητα, ενώ η Μπόργκιλντ φέρνει στο προσκήνιο έναν πιο ευάλωτο, ιδιωτικό κόσμο.
Για τον Γκριγκ και τον Μπιέρνσον, αυτό το μεσαιωνικό υλικό είχε σύγχρονη σημασία. Η νορβηγική ιστορία αποτελούσε πεδίο καλλιτεχνικής αναζήτησης και διαμόρφωσης πολιτισμικής ταυτότητας. Η μουσική, ωστόσο, δεν επιχειρεί ανακατασκευή του ήχου του Μεσαίωνα. Τα μέσα της είναι εκείνα της ρομαντικής ορχήστρας: μελωδική αμεσότητα, χρωματικές μεταβολές, προσεκτικά διαφοροποιημένες ομάδες οργάνων και μεγάλη απόσταση ανάμεσα στον χαμηλόφωνο ήχο και στην πλήρη ορχηστρική ανάπτυξη.
Καθοριστικός είναι ο τρόπος με τον οποίο ο Γκριγκ αλλάζει την απόσταση του ακροατή από τη μουσική. Ένα θέμα μπορεί να ακουστεί πρώτα από λίγα ξύλινα πνευστά, η ένταση να συγκεντρωθεί στα έγχορδα και, αργότερα, να κινητοποιηθεί ολόκληρη η ορχήστρα. Στο «Εμβατήριο Τιμής» αυτή η διαδρομή είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστική: πριν από τη λαμπρή ανάπτυξη, η κύρια μελωδία παρουσιάζεται από τέσσερα σολιστικά βιολοντσέλα. Η μεγάλη τελετή ξεκινά από μια εκπληκτικά οικεία ηχητική κλίμακα.
Μέρη του έργου / Δομή
Η σειρά της σουίτας δεν διατηρεί τη σειρά των αντίστοιχων σκηνών. Το Πρελούδιο προέρχεται από τη μουσική της δεύτερης πράξης, ενώ το «Όνειρο της Μπόργκιλντ» από την πρώτη. Ο Γκριγκ οργανώνει τη συναυλιακή πορεία με βάση την αντίθεση των χαρακτήρων και τη βαρύτητα του τελικού εμβατηρίου. Οι δύο σύντομες πρώτες κινήσεις προετοιμάζουν ένα φινάλε που καταλαμβάνει περίπου τη μισή διάρκεια του συνόλου.
| Μέρος | Βασικές ενδείξεις | Τονικό κέντρο και μέτρο | Δομή και λειτουργία |
|---|---|---|---|
| I. Πρελούδιο: Στην αίθουσα του βασιλιά (Vorspiel: In der Königshalle) | Allegretto semplice | Λα μείζονα, 4/4 | Τριμερής διάταξη· ρυθμικά ευκίνητα εξωτερικά τμήματα και πιο λυρικό κεντρικό επεισόδιο. |
| II. Ιντερμέτζο: Το όνειρο της Μπόργκιλντ (Intermezzo: Borghilds Traum) | Poco Andante — Allegro agitato — Andante espressivo | Σι ελάσσονα, 4/4 | Πορεία από τη χαμηλόφωνη αρχή σε απότομη αναστάτωση και σε σύντομη, αποσυρόμενη κατακλείδα. |
| III. Εμβατήριο Τιμής (Huldigungsmarsch) | Allegro molto — Allegretto marziale — Maestoso — Più mosso· επιστροφή των αρχικών περιοχών | Σι ύφεση μείζονα· τρίο στη Μι ύφεση μείζονα, 4/4 | Εκτεταμένη μορφή εμβατηρίου με εισαγωγικό κάλεσμα, κλιμάκωση, λυρικό τρίο και επαναφορά. |
Η τονική διαδρομή Λα μείζονα–Σι ελάσσονα–Σι ύφεση μείζονα δεν σχηματίζει έναν συμβατικό κύκλο με κοινή αρχική και τελική τονικότητα. Η συνοχή προκύπτει κυρίως από την εναλλαγή κίνησης, έντασης και ορχηστρικής κλίμακας. Μέσα σε αυτή τη διαδρομή, η Σι ελάσσονα του Ιντερμέτζου λειτουργεί ως σκοτεινή ενδιάμεση περιοχή, ενώ το τελευταίο μέρος εγκαθιστά τον δικό του σταθερό, τελετουργικό κόσμο.
Ανάλυση
I. Πρελούδιο: Στην αίθουσα του βασιλιά
Το Πρελούδιο αρχίζει με κίνηση και ελαφρότητα. Η ένδειξη Allegretto semplice παραπέμπει σε έναν ήρεμα ζωηρό, απλό χαρακτήρα και η αρχική δυναμική είναι χαμηλή. Κλαρινέτα και φαγκότα παρουσιάζουν το πρώτο θέμα πάνω από σύντομες νυκτές νότες των εγχόρδων. Η μελωδία ξεχωρίζει καθαρά από τη λιτή συνοδεία, ενώ ο σταθερός παλμός υποβάλλει έναν διακριτικό βηματισμό.
Η Λα μείζονα προσφέρει σαφή τονική βάση. Το θέμα κινείται συχνά με μικρά μελωδικά βήματα, αλλά οι τονισμένες καταλήξεις τού δίνουν έντονο ρυθμικό περίγραμμα. Οι σύντομες νότες εναλλάσσονται με δεμένες φράσεις και μεγαλύτερες αξίες, σχηματίζοντας μια φυσική εσωτερική αναπνοή. Αυτός ο συνδυασμός τραγουδιστής γραμμής και ευκρινούς άρθρωσης χαρακτηρίζει το μέρος ήδη πριν από τη διεύρυνση της ορχήστρας.
Σταδιακά, τα έγχορδα περνούν από το pizzicato στο δοξάρι και αποκτούν ουσιαστικότερο μελωδικό ρόλο. Τα πνευστά εμπλουτίζουν τη συνοδεία ή ενισχύουν τη γραμμή, ενώ οι επαναλαμβανόμενες συγχορδιακές προσβολές προσθέτουν κινητικότητα. Η ένταση αυξάνεται μαζί με την πυκνότητα της υφής. Έτσι η ανάπτυξη του πρώτου τμήματος γίνεται αντιληπτή ως διεύρυνση του αρχικού βηματισμού: ο ίδιος ρυθμικός κόσμος καταλαμβάνει περισσότερο χώρο και αποκτά δημόσια παρουσία.
Το ευρύτερο σύνολο φτάνει σε δυνατές καταλήξεις, αλλά ο Γκριγκ δεν διατηρεί αυτή την πληρότητα σε όλο το μέρος. Μετά την ολοκλήρωση του εξωτερικού τμήματος, η γραφή αραιώνει αισθητά. Στο κεντρικό επεισόδιο, το σόλο φλάουτο και το όμποε αποκτούν τον πρώτο λόγο. Η μελωδία κινείται με μεγαλύτερη συνέχεια, περιλαμβάνει μικρά διακοσμητικά σχήματα και περνά από τη μια ξύλινη φωνή στην άλλη. Η συνάντησή τους ακούγεται σαν διάλογος, μέσα σε ένα περιβάλλον πολύ πιο κοντά στη μουσική δωματίου.
Το κρίσιμο στοιχείο της αλλαγής είναι η φραστική. Εκεί όπου προηγουμένως ακούγαμε σύντομες, καθαρά τονισμένες μονάδες, τώρα ακολουθούμε πιο εύκαμπτες γραμμές και μικρές επιβραδύνσεις. Τα έγχορδα άλλοτε στηρίζουν διακριτικά και άλλοτε κρατούν συγχορδίες που αφήνουν τη φράση να αιωρηθεί για λίγο. Οι ενδείξεις poco ritardando και a tempo οργανώνουν αυτές τις τοπικές διαστολές και επιστροφές στον παλμό. Η αίσθηση του χρόνου γίνεται πιο ελεύθερη, χωρίς να χάνεται η συνολική κίνηση.
Η παρτιτούρα προβλέπει επιστροφή στην αρχή, με την οδηγία Da Capo al Fine. Η τριμερής μορφή προκύπτει επομένως από την επαναφορά του αρχικού κόσμου μετά το λυρικό επεισόδιο. Για τον ακροατή, το ουσιώδες είναι να αναγνωρίσει ξανά το χαρακτηριστικό θέμα και τη σύντομη συνοδεία του. Η επιστροφή δίνει στο μέρος καθαρό πλαίσιο: όσα ακούστηκαν στο κέντρο αποκτούν χαρακτήρα προσωρινής απομάκρυνσης από μια σταθερή δημόσια σκηνή.
Η θεατρική καταγωγή προσφέρει εδώ μια επιπλέον προοπτική. Η μουσική συνδεόταν με τη σκηνή της σύγκρισης των βασιλικών επιτευγμάτων, το Ved mannjevningen. Η αντίθεση ανάμεσα στον ρυθμικά αποφασιστικό εξωτερικό κόσμο και στο ηπιότερο κέντρο μπορεί να φωτιστεί μέσα από την αντιπαράθεση των δύο αδελφών. Παραμένει, ωστόσο, πλήρως κατανοητή και χωρίς να αντιστοιχίσουμε κάθε φράση σε συγκεκριμένο πρόσωπο. Το πέρασμα από το συλλογικό άκουσμα στον διάλογο λίγων οργάνων αρκεί για να κάνει αισθητή τη μεταβολή της προοπτικής.
II. Ιντερμέτζο: Το όνειρο της Μπόργκιλντ
Το Ιντερμέτζο μάς μεταφέρει σε εντελώς διαφορετικό ηχητικό περιβάλλον. Στην αρχή τα πνευστά σιωπούν. Τα έγχορδα με σουρντίνες, η παρατεταμένη χαμηλή στήριξη και το σχεδόν ανεπαίσθητο τρέμολο των τυμπάνων δημιουργούν μια συγκρατημένη ατμόσφαιρα. Τα βιολοντσέλα ξεκινούν κυματοειδή σχήματα ογδόων και οι υπόλοιπες φωνές προστίθενται σταδιακά. Η ησυχία δεν σημαίνει ακινησία: το όνειρο αρχίζει με μια κίνηση που δεν βρίσκει εύκολα σταθερότητα.
Η Σι ελάσσονα προσδιορίζει την τονική αναφορά, αλλά η εσωτερική κίνηση δεν αρκείται σε μια απλή, σταθερή συνοδεία. Οι χρωματικές αλλοιώσεις μεταβάλλουν διαρκώς τη σχέση ανάμεσα στα κινούμενα σχήματα και στις νότες που κρατούν οι υπόλοιπες φωνές. Ορισμένοι φθόγγοι πλησιάζουν ή απομακρύνονται κατά ημιτόνιο, δημιουργώντας στιγμιαίες τριβές πριν αλλάξει ξανά η αρμονία. Η αβεβαιότητα προκύπτει από αυτές τις μικρές μετατοπίσεις πάνω από τη σχετική σταθερότητα του χαμηλού ήχου.
Καθώς η κίνηση περνά στα βιολιά και στις βιόλες, η υφή πυκνώνει χωρίς να εγκαταλείπει τη χαμηλή δυναμική. Ο ακροατής μπορεί να προσέξει ότι οι γρήγορες νότες δεν είναι διακόσμηση γύρω από ένα ανεξάρτητο τραγούδι. Αποτελούν βασικό φορέα της ανησυχίας. Οι γραμμές ανεβαίνουν και κατεβαίνουν, οι αρμονίες μεταβάλλονται και η ομαλή συνέχεια αρχίζει να συναντά σύντομες εξάρσεις. Η μουσική προετοιμάζει έτσι την αλλαγή του tempo πριν την ανακοινώσει ρητά.
Στο Allegro agitato, η ένταση αποκτά διαφορετικό μηχανισμό. Η ταχύτητα αυξάνεται, τα συνεχή σχήματα γίνονται πιο πιεστικά και τα πνευστά εισάγουν κοφτές, τονισμένες συγχορδίες. Οι προσβολές τους διακόπτουν ή διαπερνούν τη ροή των εγχόρδων. Η σύγκρουση ανάμεσα στη συνεχή κίνηση και στα απότομα ορχηστρικά χτυπήματα κάνει την αναστάτωση συγκεκριμένη: ακούγεται ως ασυμφωνία ανάμεσα σε διαφορετικούς τρόπους κίνησης του συνόλου.
Οι σουρντίνες αφαιρούνται στα βιολιά, ενώ τα κόρνα, τα ξύλινα και οι ψηλές φωνές προσθέτουν πιο αιχμηρά χρώματα. Στην κορύφωση συμμετέχουν και τα πίκολο. Η παρτιτούρα συνδυάζει αυξήσεις της δυναμικής με τονισμούς, ξαφνικές μεταβολές και παύσεις με κορόνα. Αυτές οι διακοπές είναι ουσιαστικές: η ένταση δεν εξελίσσεται σε μία αδιάκοπη άνοδο, αλλά επανέρχεται με νέα ορμή ύστερα από στιγμές ακινητοποίησης. Το όνειρο αποκτά τις απότομες τομές μιας τρομαγμένης συνείδησης.
Το Andante espressivo που ακολουθεί δεν επαναφέρει αυτούσια την αρχική εικόνα. Η κίνηση επιβραδύνεται και απομένουν μικρότερες καθοδικές φράσεις, κρατημένοι ήχοι και υπολείμματα της προηγούμενης ταραχής. Οι αντιθέσεις εξακολουθούν για λίγο να ακούγονται, αλλά χάνουν σταδιακά την ισχύ τους. Στο τέλος, η γραφή αποσύρεται σε πολύ χαμηλή δυναμική, με σύντομα χτυπήματα των εγχόρδων και τον ήχο να σβήνει.
Από αυτή τη χαμηλόφωνη αφετηρία, το μέρος οδηγείται σε βίαιη αναστάτωση και κατόπιν σε σταδιακή εξάντληση. Το «όνειρο» του τίτλου δεν είναι μια ειδυλλιακή παρένθεση. Η μεταβολή της ταχύτητας, η αντιπαράθεση των ορχηστρικών ομάδων και οι ξαφνικές παύσεις δίνουν στην ακρόαση μια σαφή ψυχολογική διαδρομή, ακόμη και χωρίς γνώση της σκηνικής δράσης.
III. Εμβατήριο Τιμής
Το Εμβατήριο Τιμής ανοίγει με σύντομο, ισχυρό κάλεσμα των χάλκινων και των κρουστών. Η ένδειξη Allegro molto αφορά αυτή την εισαγωγική κινητοποίηση. Έπειτα από την πλήρη ορχηστρική απάντηση και μια παύση με κορόνα, το tempo αλλάζει σε Allegretto marziale. Η αλλαγή είναι αποφασιστική: ο κύριος βηματισμός του εμβατηρίου είναι πιο συγκρατημένος από τον αρχικό παλμό και αποκτά μεγαλύτερο βάρος σε κάθε φράση.
Αντί να διατηρήσει αμέσως όλη την ορχήστρα, ο Γκριγκ εμπιστεύεται το βασικό υλικό σε τέσσερα σολιστικά βιολοντσέλα. Ο ακροατής ακούει συγγενικές φωνές να σχηματίζουν ένα μικρό σύνολο μέσα στο μεγάλο. Η μελωδία έχει καθαρή κατεύθυνση και συνοδεύεται από εσωτερικές γραμμές που της προσδίδουν αρμονικό σώμα. Τα ξύλινα πνευστά τη στηρίζουν διακριτικά. Η Σι ύφεση μείζονα εγκαθιστά τον κύριο τονικό χώρο, αλλά ο αρχικός ήχος παραμένει θερμός και συγκεντρωμένος.
Η αρχική παρουσίαση από τα βιολοντσέλα εξυπηρετεί και τη μορφή του μέρους. Αν το θέμα ακουγόταν εξαρχής από ολόκληρη την ορχήστρα, η επόμενη ανάπτυξη θα είχε μικρότερο περιθώριο διεύρυνσης. Εδώ, αντίθετα, η μελωδία χαράζεται πρώτα καθαρά στη μνήμη. Καθώς προστίθενται τα υπόλοιπα έγχορδα, αυξάνονται η έκταση και η πυκνότητα του ήχου, αλλά το γνώριμο μελωδικό περίγραμμα εξακολουθεί να διακρίνεται.
Η πορεία προς τη μεγαλοπρέπεια περιλαμβάνει ενδιάμεσα στάδια. Η ένδειξη poco mosso ζωηρεύει τη συνέχεια, τα πνευστά προσθέτουν απαντήσεις και τα έγχορδα μετακινούν την ενέργεια σε πιο δραστήρια σχήματα. Ορισμένες φράσεις στηρίζονται σε σύντομες, επαναλαμβανόμενες ρυθμικές μονάδες, ενώ άλλες κρατούν μεγαλύτερες αξίες. Η εναλλαγή τους δίνει στο μέρος εσωτερική αναπνοή και εμποδίζει τον εμβατηριακό παλμό να γίνει μονότονος.
Στην περιοχή του Maestoso, η τελετουργική διάσταση διευρύνεται. Οι μελωδικές γραμμές προβάλλονται σε μεγαλύτερη ορχηστρική κλίμακα, οι συγχορδίες αποκτούν βάρος και τα χάλκινα ενισχύουν τα σημεία άφιξης. Η κορύφωση προετοιμάζεται από την αύξηση της κινητικότητας, τις προσθήκες οργάνων και τη δυναμική. Ο ήχος φτάνει στη δημόσια επισημότητα μέσα από μια διαδρομή που ο ακροατής έχει παρακολουθήσει από την αρχική, περιορισμένη ομάδα των βιολοντσέλων.
Το κεντρικό τρίο, με την ένδειξη Più mosso, μεταφέρει τη μουσική στη Μι ύφεση μείζονα. Ο όρος «τρίο» δηλώνει εδώ το αντιθετικό μεσαίο τμήμα ενός εμβατηρίου· δεν σημαίνει ότι παίζουν μόνο τρία όργανα. Τα πρώτα βιολιά παρουσιάζουν μια πλατιά, τραγουδιστή μελωδία, με τη συμμετοχή των ξύλινων πνευστών και με διακριτό χρώμα από την άρπα και τα κρουστά. Η συνοδεία διατηρεί τον παλμό, αλλά η προσοχή μεταφέρεται στη συνέχεια της μελωδικής φράσης.
Η σχέση ανάμεσα στη Σι ύφεση μείζονα και στη Μι ύφεση μείζονα είναι κοντινή: η δεύτερη λειτουργεί ως υποδεσπόζουσα της πρώτης. Η νέα τονικότητα δημιουργεί αντίθεση χωρίς να αποσυνδέει το τρίο από το υπόλοιπο μέρος. Μαζί με την αλλαγή της υφής, προσφέρει μια ευρύτερη λυρική ανάσα μετά την προηγούμενη συγκέντρωση της έντασης. Η μελωδία επεκτείνεται και οι φωνές διαλέγονται, ώστε το κέντρο του εμβατηρίου να αποκτήσει δικό του χρόνο και βάρος.
Η επαναφορά αναγνωρίζεται καθαρά από την επιστροφή του αρχικού γρήγορου καλέσματος. Ο Γκριγκ ξαναπερνά από το Allegretto marziale και επαναφέρει τη χαρακτηριστική γραφή των τεσσάρων βιολοντσέλων. Η επανάληψη αποκτά διαφορετική προοπτική ύστερα από το τρίο: ο ακροατής γνωρίζει πλέον την πλήρη έκταση του μέρους και αναγνωρίζει στην αρχική συγκράτηση την προετοιμασία της τελικής ανάπτυξης. Η μεγάλη μορφή στηρίζεται σε αυτή την επιστροφή, με τις εσωτερικές αρθρώσεις της πρώτης περιοχής να αποκτούν καταληκτική λειτουργία.
Στο τελικό Maestoso, η σταθερή τονικότητα, οι τονισμένες συγχορδίες και η ισχύς των χάλκινων και των κρουστών ολοκληρώνουν τον τελετουργικό χαρακτήρα. Στο δράμα, το εμβατήριο συνδέεται με τη συμφιλίωση των δύο αδελφών. Στη σουίτα, η αίσθηση αποκατάστασης προκύπτει και από την ίδια τη μουσική: έπειτα από την αντίθεση του τρίου, ο γνώριμος παλμός και το αρχικό υλικό επιστρέφουν για να οδηγήσουν στην τελική κατάληξη.
Πώς η σκηνική μουσική γίνεται συναυλιακή σουίτα
Στο θέατρο, η μουσική μπορεί να προετοιμάζει την είσοδο ενός προσώπου, να συνοδεύει τον λόγο ή να ενώνει δύο σκηνές. Η διάρκειά της και η κατάληξή της συνδέονται τότε με τη δράση. Σε μια συναυλιακή σουίτα, αντίθετα, τα ίδια μουσικά επεισόδια πρέπει να αποκτήσουν τη δική τους συνοχή και να προετοιμάζουν το ένα την εμφάνιση του άλλου.
Στο έργο 56, η επιλογή και η αναδιάταξη των τριών αριθμών είναι ήδη μέρος αυτής της μεταμόρφωσης. Η σκηνή της δεύτερης πράξης γίνεται Πρελούδιο ολόκληρης της σουίτας. Το «Όνειρο της Μπόργκιλντ» τοποθετείται ανάμεσα σε δύο μέρη που μπορούν να προσφέρουν σαφέστερη ρυθμική εξωστρέφεια. Το «Εμβατήριο Τιμής», διευρυμένο για τη συναυλιακή χρήση, αναλαμβάνει τη μεγαλύτερη διάρκεια και την τελική κατάληξη.
Το αποτέλεσμα επιτρέπει δύο συμπληρωματικές ακροάσεις. Γνωρίζοντας το δράμα, αντιλαμβανόμαστε γιατί η αντιπαράθεση, η προσωπική αναστάτωση και η συμφιλίωση έχουν διαφορετικό μουσικό βάρος. Ακούγοντας μόνο τη σουίτα, αναγνωρίζουμε ένα εναλλασσόμενο σύνολο χαρακτήρων, με μεγαλύτερη συγκέντρωση στο τέλος. Η ιστορική γνώση εμπλουτίζει αυτή την εμπειρία, ενώ η μουσική διατηρεί τον δικό της προσανατολισμό. Οι χορωδιακοί αριθμοί του έργου 22 ανήκουν σε μια ευρύτερη θεατρική εμπειρία και δεν χρειάζεται να παρεμβληθούν νοητά ανάμεσα στα μέρη της σουίτας.
Η ενορχήστρωση και η αίσθηση της απόστασης
Η ενορχήστρωση στον Σίγκουρντ αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο παρακολουθούμε μια μουσική ιδέα. Στην αρχή του Πρελουδίου, το θέμα των κλαρινέτων και των φαγκότων ξεχωρίζει χάρη στη σύντομη συνοδεία των εγχόρδων. Στο Ιντερμέτζο, η περιορισμένη ένταση και οι σουρντίνες στρέφουν την προσοχή στις εσωτερικές κινήσεις της υφής. Στο εμβατήριο, τα τέσσερα βιολοντσέλα επιτρέπουν να ακούσουμε μια φράση μέσα σε μικρή ομάδα, πριν την αναλάβει ευρύτερο σύνολο.
Η διεύρυνση της ορχήστρας δεν σημαίνει απλώς μεγαλύτερη ένταση. Με κάθε νέα ομάδα οργάνων μεταβάλλονται το ηχόχρωμα, η έκταση, η αρμονική πληρότητα και η σχέση μελωδίας και συνοδείας. Μια φράση που πρωτοακούστηκε μέσα σε ένα μικρό σύνολο αποκτά αργότερα τον χαρακτήρα δημόσιας δήλωσης. Η μεταμόρφωση γίνεται αισθητή ακριβώς επειδή θυμόμαστε την πρώτη, πιο συγκρατημένη εκφορά της.
Η εθνική διάσταση του έργου συνδέεται με το νορβηγικό δράμα και με την εποχή της δημιουργίας του. Δεν χρειάζεται να αποδώσουμε νορβηγική προέλευση σε κάθε μελωδία ή αρχαϊκό συμβολισμό σε κάθε κάλεσμα των χάλκινων. Η κατανόηση της ιστορικής ταυτότητας προχωρά μαζί με την προσεκτική ακρόαση της συγκεκριμένης ορχηστρικής γραφής. Ο Γκριγκ προσφέρει σε αυτή την ταυτότητα πολλές αποχρώσεις: ευκινησία, φόβο, οικειότητα, λυρισμό και δημόσια λαμπρότητα.
🪶 Από τη ζωή του έργου
Δύο βασιλιάδες αναζητούν σκηνή
Τον Ιανουάριο του 1872, ο Νορβηγός συγγραφέας Μπιέρνστιερνε Μπιέρνσον προσπαθούσε να οργανώσει το ανέβασμα του νέου ιστορικού του δράματος, Σίγκουρντ ο Σταυροφόρος. Στο κέντρο του βρίσκονταν δύο αδελφοί βασιλιάδες, ο Σίγκουρντ και ο Έιστεϊν· για να λειτουργήσει η αντιπαράθεσή τους, χρειάζονταν δύο κατάλληλοι πρωταγωνιστές. Αυτό ακριβώς ήταν το εμπόδιο. Σε επιστολή της 14ης Ιανουαρίου προς τον Δανό φίλο του Γκότφρεντ Ρόντε, ο Μπιέρνσον εξηγούσε ότι στη Δανία έβρισκε τον κατάλληλο ηθοποιό για τον Σίγκουρντ, όχι όμως για τον Έιστεϊν. Στην Κρίστιανια υπήρχαν και οι δύο, αλλά ανήκαν σε διαφορετικά θέατρα.
Η αβεβαιότητα για τη διανομή δεν είχε σταματήσει την προετοιμασία. Στην ίδια επιστολή ο Μπιέρνσον ανέφερε ότι ο Έντβαρντ Γκριγκ συνέθετε ήδη τη μουσική του δράματος. Ο συνθέτης είχε περιορισμένο χρόνο και αξιοποίησε, ανάμεσα σε άλλα, υλικό από μια παλαιότερη γκαβότα για βιολί και πιάνο. Η μουσική αυτή βρήκε θέση στη σκηνή όπου οι βασιλιάδες συγκρίνουν τα κατορθώματά τους. Χρόνια αργότερα, το ίδιο υλικό θα περνούσε στο Πρελούδιο της ορχηστρικής σουίτας.
Τελικά, η παράσταση ανέβηκε στο Christiania Theater στις 10 Απριλίου 1872. Τη μουσική διηύθυνε ο Γιόχαν Χέννουμ. Το θεατρικό έργο βρήκε κοινό στη νορβηγική πρωτεύουσα, όμως η επιτυχία αυτή δεν σήμαινε ότι οι δυσκολίες είχαν λήξει. Στις 18 Απριλίου, μόλις οκτώ ημέρες μετά την πρεμιέρα, ο Μπιέρνσον έγραφε στη Μαργκρέτε Ρόντε για την απόρριψη του δράματος στην Κοπεγχάγη. Η αγανάκτησή του ήταν έντονη: η αρνητική απόφαση του δανικού θεάτρου ερχόταν σε αντίθεση με την υποδοχή που γνώριζε ήδη ο Σίγκουρντ στην Κρίστιανια.
Η ανταπόκριση του νορβηγικού κοινού έγινε ακόμη πιο φανερή στις 17 Μαΐου, ημέρα της εθνικής εορτής της Νορβηγίας, όταν η παράσταση δόθηκε ξανά σε γεμάτο θέατρο. Έτσι, ενώ η παρουσίαση στην Κοπεγχάγη παρέμενε προβληματική, το έργο εδραιωνόταν στη σκηνή της Κρίστιανια. Για τον Γκριγκ, πάντως, η μουσική εξακολουθούσε να αποτελεί μέρος μιας συγκεκριμένης θεατρικής παραγωγής: συνυπήρχε με τους ηθοποιούς, τον λόγο και την εξέλιξη του δράματος.
Από εκείνη τη σκηνική μουσική, που έφερε τον αριθμό έργο 22, ο συνθέτης επέλεξε να επιστρέψει σε τρία ορχηστρικά κομμάτια είκοσι χρόνια αργότερα. Το 1892 τα επεξεργάστηκε ξανά και άλλαξε τη σειρά τους. Το μουσικό υλικό, που αρχικά ακολουθούσε τις ανάγκες των θεατρικών σκηνών, απέκτησε πλέον μια δική του συναυλιακή διαδρομή: πρώτα η βασιλική αίθουσα, έπειτα το ανήσυχο όνειρο της Μπόργκιλντ και, στο τέλος, το εκτεταμένο εμβατήριο.
Στις 5 Νοεμβρίου 1892, ο ίδιος ο Γκριγκ διηύθυνε στην Κρίστιανια την πρώτη εκτέλεση αυτής της νέας ορχηστρικής μορφής. Δεν επρόκειτο για νέα παράσταση του θεατρικού έργου, αλλά για τη γέννηση της αυτοτελούς σουίτας έργο 56. Τον επόμενο χρόνο, το 1893, ο εκδοτικός οίκος Peters δημοσίευσε την ορχηστρική παρτιτούρα, επιτρέποντας στα τρία μέρη να κυκλοφορήσουν και πέρα από τον τόπο όπου είχαν πρωτοακουστεί.
Η διαδρομή από το 1872 στο 1892 δίνει ιδιαίτερο νόημα σε αυτή τη μουσική. Στην αρχή, η τύχη της εξαρτιόταν από την εύρεση των ηθοποιών και του θεάτρου που θα φιλοξενούσε δύο βασιλιάδες. Είκοσι χρόνια μετά, η αντιπαράθεση, η αγωνία και η συμφιλίωσή τους μπορούσαν να φτάσουν στο κοινό χωρίς ηθοποιούς ή σκηνικά. Την αφήγηση την αναλάμβανε πια η ίδια η ορχήστρα.
🎧 Οδηγός Ακρόασης
Στην πρώτη ακρόαση, προσέξτε πότε ακούγονται λίγα μεμονωμένα όργανα και πότε συμμετέχει ολόκληρη η ορχήστρα. Αυτές οι μεταβολές προσφέρουν έναν απλό τρόπο προσανατολισμού στα τρία μέρη, ακόμη κι αν δεν θυμάστε όλες τις μουσικές ενδείξεις.
Στο Πρελούδιο, κρατήστε στη μνήμη τον αρχικό ήχο των κλαρινέτων και των φαγκότων πάνω από τα νυκτά έγχορδα. Ακούστε πώς ο βηματισμός αποκτά μεγαλύτερη ορχηστρική έκταση. Όταν εμφανιστούν οι πιο εύκαμπτες φράσεις του φλάουτου και του όμποε, προσέξτε ότι αλλάζει και η αναπνοή της μουσικής. Η επιστροφή του αρχικού θέματος θα σας δείξει το τέλος αυτής της λυρικής παρένθεσης.
Στο Όνειρο της Μπόργκιλντ, εστιάστε πρώτα στη χαμηλή κίνηση των βιολοντσέλων. Παρατηρήστε πώς τα σχήματα διαδίδονται στα έγχορδα, ενώ το άκουσμα παραμένει ακόμη χαμηλόφωνο. Στο γρήγορο τμήμα, ξεχωρίστε τις κοφτές συγχορδίες των πνευστών από τη συνεχή κίνηση των εγχόρδων. Προσέξτε τις παύσεις που διακόπτουν την αναστάτωση και το σύντομο σβήσιμο που ακολουθεί την τελευταία μεγάλη έξαρση.
Στο Εμβατήριο Τιμής, διακρίνετε το γρήγορο εισαγωγικό κάλεσμα από τον πιο συγκρατημένο κύριο βηματισμό. Έπειτα ακολουθήστε τα τέσσερα βιολοντσέλα: αυτός ο μικρός αρχικός ήχος είναι το μέτρο σύγκρισης για όλη την επόμενη ανάπτυξη. Στο λυρικό τρίο προσέξτε τη γραμμή των πρώτων βιολιών και τον διαφορετικό τρόπο με τον οποίο συνεχίζεται η φράση πάνω από τον παλμό. Η επιστροφή του καλέσματος προαναγγέλλει την τελευταία μεγάλη διαδρομή προς το Maestoso.
Σε δεύτερη ακρόαση, συγκρίνετε τις καταλήξεις. Το Πρελούδιο κλείνει επιστρέφοντας σε γνώριμο υλικό, το Ιντερμέτζο σβήνει ύστερα από την ταραχή, ενώ το εμβατήριο συγκεντρώνει την ορχήστρα σε ισχυρή κοινή άφιξη. Οι διαφορετικοί αυτοί τρόποι ολοκλήρωσης εξηγούν μεγάλο μέρος της ισορροπίας της σουίτας.
🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις
Οι παρακάτω επιλογές επιτρέπουν να ακούσετε τη σουίτα ως αυτοτελές έργο και, χωριστά, να επιστρέψετε στο θεατρικό υλικό από το οποίο προήλθε. Στις συγκρίσεις έχει σημασία να ελέγχετε τον αριθμό έργου που αναγράφεται στην ηχογράφηση.
- Χέρμπερτ φον Κάραγιαν — Φιλαρμονική του Βερολίνου, Deutsche Grammophon: έργο 56. Η συνύπαρξη με τις σουίτες του Peer Gynt προσφέρει ένα άμεσο πεδίο σύγκρισης ανάμεσα στις δύο συναυλιακές μεταμορφώσεις της σκηνικής μουσικής του Γκριγκ. Στον Σίγκουρντ, εστιάστε στη μετάβαση από τις επιμέρους ορχηστρικές ομάδες στην πληρότητα του τελικού εμβατηρίου.
- Βέρνον Χάντλεϊ — Ορχήστρα του Άλστερ, Chandos CHAN 8524: έργο 56. Η συνολική διάρκεια των 16΄41΄΄ προσφέρει χρήσιμο σημείο αναφοράς για τις αναλογίες της σουίτας: τα δύο πρώτα μέρη παραμένουν σύντομα, ενώ το εμβατήριο διαρκεί λίγο περισσότερο από εννέα λεπτά. Συγκρίνετε τις αλλαγές του tempo και τον τρόπο με τον οποίο διατηρείται ο προσανατολισμός στη μεγάλη τελική κίνηση.
- Έιβιντ Όντλαντ — Συμφωνική Ορχήστρα της WDR της Κολονίας, audite, Complete Symphonic Works: έργο 56. Το ευρύτερο ορχηστρικό πρόγραμμα επιτρέπει να εξετάσετε τη θέση της σουίτας δίπλα σε άλλες όψεις της ενορχήστρωσης του Γκριγκ. Ακούστε ιδιαίτερα πώς διαφέρουν οι λειτουργίες των εγχόρδων στο Πρελούδιο, στο Ιντερμέτζο και στην αρχή του εμβατηρίου.
- Όλε Κρίστιαν Ρουντ — Φιλαρμονική του Μπέργκεν, με τον Χόκαν Χόγκεγκορντ και ανδρικές χορωδιακές φωνές, BIS-SACD-1391: έργο 22. Πρόκειται για τη σκηνική μουσική και αποτελεί συμπληρωματική ακρόαση. Οι φωνητικοί αριθμοί και τα πρόσθετα ορχηστρικά επεισόδια αποκαλύπτουν πόσο διαφορετικό είναι το θεατρικό εύρος από την επιλογή των τριών συναυλιακών κομματιών.
📚 Περαιτέρω Μελέτη
Για τη συνέχεια της μελέτης, αξίζει να συνδυαστούν το ίδιο το μουσικό κείμενο, οι μαρτυρίες της θεατρικής δημιουργίας και μια σύγχρονη προσέγγιση της νορβηγικής πολιτισμικής ταυτότητας.
- Edvard Grieg — Drei Orchesterstücke aus der Musik zu «Sigurd Jorsalfar», Op. 56. Η ορχηστρική παρτιτούρα του Peters επιτρέπει να παρακολουθήσετε τις αλλαγές συνόλου και τη διαφορά ανάμεσα στη σύντομη εισαγωγή και στο κύριο tempo του εμβατηρίου. Ακόμη και επιλεκτική ανάγνωση των ονομάτων των οργάνων και των δυναμικών φωτίζει τη μορφή.
- Bjørnstjerne Bjørnson — Brevveksling med danske 1854–74, ενότητα 1872, Bokselskap. Οι επιστολές αποκαλύπτουν τα πρακτικά εμπόδια του ανεβάσματος και την αντίδραση του συγγραφέα στη διαφορετική υποδοχή του έργου στην Κρίστιανια και στην Κοπεγχάγη. Προσφέρουν άμεση επαφή με τις συνθήκες της παραγωγής, αντί για μια εκ των υστέρων εξιδανικευμένη ιστορία.
- Daniel M. Grimley — Grieg: Music, Landscape and Norwegian Identity. Boydell Press, 2006. Μελέτη για τη σχέση της μουσικής του Γκριγκ με την πολιτισμική διαμόρφωση της νορβηγικής ταυτότητας. Είναι χρήσιμη για να εξεταστούν κριτικά οι εύκολες ταυτίσεις ανάμεσα στον ορχηστρικό ήχο, στο εθνικό παρελθόν και στο φυσικό τοπίο.
🔗 Σχετικά Έργα
Η μεταφορά από τη σκηνή στη συναυλία και η σύνδεση μουσικής και ιστορικής μνήμης προσφέρουν τις ουσιαστικότερες διαδρομές προς άλλα έργα.
- Έντβαρντ Γκριγκ — Peer Gynt, σουίτες έργα 46 και 55: Το πιο άμεσο παράλληλο για να συγκριθεί πώς η επιλογή και η αναδιάταξη σκηνικών αριθμών δημιουργούν νέα συναυλιακή ακολουθία. Οι σουίτες διατηρούν τη δραματική προέλευση, ενώ επιτρέπουν αυτόνομη ακρόαση.
- Έντβαρντ Γκριγκ — Από τους χρόνους του Χόλμπεργκ, έργο 40: Μια διαφορετική σχέση με το παρελθόν, μέσα από την αναδημιουργία παλαιών χορευτικών μορφών. Η σύγκριση φωτίζει τη διαφορά ανάμεσα στην ιστορική αναφορά και στην κυριολεκτική αναπαράσταση παλαιότερης μουσικής.
- Γιαν Σιμπέλιους — Σουίτα Karelia, έργο 11: Συναυλιακή επιλογή από μουσική για ιστορικά tableaux. Οι διαφορετικές λειτουργίες της πομπής, της αφήγησης και του εμβατηρίου επιτρέπουν γόνιμη σύγκριση με τη νορβηγική σουίτα.
- Ζωρζ Μπιζέ — L’Arlésienne, Σουίτα αρ. 1: Σκηνική μουσική που απέκτησε αυτόνομη ορχηστρική ζωή μέσω επιλογής και επεξεργασίας από τον ίδιο τον συνθέτη. Η εναλλαγή λυρισμού και δημόσιας εξωστρέφειας προσφέρει έναν διαφορετικό, γαλλικό ορχηστρικό κόσμο.
- Φέλιξ Μέντελσον — Όνειρο θερινής νύχτας, σκηνική μουσική, έργο 61: Ο θεατρικός χρόνος, η ονειρική ατμόσφαιρα και ο τελετουργικός χαρακτήρας συνυπάρχουν σε διαφορετικούς αριθμούς. Το «Γαμήλιο Εμβατήριο» προσφέρει ιδιαίτερα χρήσιμο αντίστοιχο για τη συναυλιακή αυτονομία μιας μουσικής τελετής.
🎼 Μουσική Σκέψη
Στο «Εμβατήριο Τιμής», η μουσική μιας βασιλικής τελετής αρχίζει, ύστερα από το αρχικό κάλεσμα, με τέσσερα βιολοντσέλα. Η μελωδία τους ακούγεται από κοντά, χωρίς να χρειάζεται ακόμη η λάμψη όλης της ορχήστρας. Αργότερα, όταν ο ίδιος μουσικός κόσμος γεμίσει την αίθουσα με χάλκινα και κρουστά, η πρώτη εκείνη φράση δεν έχει χαθεί. Τη θυμόμαστε μέσα στη μεγαλοπρέπεια που ακολούθησε.
📖 Βιβλιογραφία & Πηγές
Η ανάλυση στηρίχθηκε στην άμεση ανάγνωση της ορχηστρικής παρτιτούρας του έργου 56, με ιδιαίτερη προσοχή στις ενδείξεις tempo, στην κατανομή των οργάνων και στις επιστροφές του υλικού. Η ιστορική τεκμηρίωση διαχωρίζει τη θεατρική πρεμιέρα του 1872, τη συναυλιακή μορφή του 1892 και την έκδοση της ορχηστρικής παρτιτούρας το 1893. Οι επιστολές του Μπιέρνσον χρησιμοποιήθηκαν για τις συνθήκες του αρχικού ανεβάσματος, ενώ οι καταγραφές μουσικών οργανισμών και τα συνοδευτικά έντυπα δίσκων αξιοποιήθηκαν με διασταύρωση, επειδή ορισμένες παλαιότερες περιγραφές συγχέουν ημερομηνίες ή την αρίθμηση των σκηνικών αριθμών.
Παρτιτούρα
Grieg, Edvard. Drei Orchesterstücke aus der Musik zu «Sigurd Jorsalfar», Op. 56. Leipzig: C. F. Peters, 1893, πλάκα 7802, τυπωμένες σ. 3–35. Ψηφιοποιημένο αντίτυπο μέσω IMSLP, αρχείο 334647. Άμεση εξέταση και των τριών μερών.
Πρωτογενείς μαρτυρίες
Bjørnson, Bjørnstjerne. Brevveksling med danske 1854–74, ενότητα «1872», Bokselskap. Επιστολές προς Gotfred Rode, 14 Ιανουαρίου 1872, και προς Margrethe Rode, 18 Απριλίου 1872. Επιστολές του 1872
Ιστορική και μουσικολογική τεκμηρίωση
Jangaard, Monica. «Op. 22 — Sigurd Jorsalfar» και «Op. 56 — Tre orkesterstykker fra “Sigurd Jorsalfar”». Grieg minutt for minutt, 2018. Σκηνική μουσική, έργο 22 και Σουίτα, έργο 56
Hippel, Natalie. Συνοδευτικό κείμενο για το Sigurd Jorsalfar, έργο 22, στο BIS-SACD-1391, 2003, αγγλικό κείμενο σ. 4. Χρησιμοποιήθηκε επίσης ο κατάλογος των ηχογραφημένων αριθμών για τον διαχωρισμό της σκηνικής μουσικής από τη σουίτα. Συνοδευτικό έντυπο BIS
Richards, Denby. Συνοδευτικό κείμενο για το Sigurd Jorsalfar, έργο 56. Chandos CHAN 8524, 1987. Χρησιμοποιήθηκαν οι παρατηρήσεις για τη σκηνική προέλευση και τη συναυλιακή επεξεργασία· οι χρονολογικές πληροφορίες ελέγχθηκαν σε νεότερες πηγές. Συνοδευτικό έντυπο Chandos
audite. Edvard Grieg: Complete Symphonic Works, WDR Sinfonieorchester Köln / Eivind Aadland. Ψηφιακό συνοδευτικό έντυπο, ενότητα «Heading towards National Opera», σ. 9, και κατάλογος μερών, σ. 3. Συνοδευτικό έντυπο audite
Πανεπιστήμιο του Όσλο. Henrik Ibsens skrifter, καταχώριση «Bjørnstjerne Bjørnson». Διασταύρωση της θεατρικής πρεμιέρας στις 10 Απριλίου 1872. Καταχώριση Πανεπιστημίου Όσλο
Polska Biblioteka Muzyczna. «Grieg, Edvard», κατάλογος έργων: Drei Orchesterstücke aus Sigurd Jorsalfar, έργο 56. Διασταύρωση της πρεμιέρας στις 5 Νοεμβρίου 1892 και της έκδοσης το 1893. Κατάλογος έργων Γκριγκ
Grimley, Daniel M. Grieg: Music, Landscape and Norwegian Identity. Woodbridge: Boydell Press, 2006. Χρησιμοποιήθηκε η διαθέσιμη εκδοτική παρουσίαση και η διαδικτυακά προσβάσιμη σύνοψη του «Conclusion», σ. 221–223, για το μεθοδολογικό πλαίσιο της πολιτισμικής ταυτότητας.
Δισκογραφικά στοιχεία
Deutsche Grammophon. Grieg: Peer Gynt & Sigurd Jorsalfar, Berliner Philharmoniker / Herbert von Karajan. Κατάλογος κυκλοφορίας και ταυτοποίηση του έργου 56.
Chandos CHAN 8524· audite, Complete Symphonic Works· BIS-SACD-1391. Επίσημοι κατάλογοι περιεχομένων και συνοδευτικά έντυπα για την ταυτοποίηση ερμηνευτών, εκδοχών και αναφερόμενων διαρκειών.

Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου