Πληροφορίες έργου
- Συνθέτης:
- Μωρίς Ραβέλ (Maurice Ravel, 1875–1937)
- Τίτλος έργου:
- Ευγενικά και αισθηματικά βαλς (Valses nobles et sentimentales), M. 61
- Χρονολογία σύνθεσης:
- 1911
- Πρώτη εκτέλεση:
- 9 Μαΐου 1911, Salle Gaveau, Παρίσι — Λουί Ομπέρ, πιάνο
- Είδος:
- Κύκλος βαλς για πιάνο
- Αισθητικό ρεύμα:
- Ιμπρεσσιονισμός
- Δομή:
- Επτά βαλς και Επίλογος· οκτώ αριθμημένες ενότητες
- Διάρκεια:
- περίπου 15–18 λεπτά
- Όργανα / Σύνολο:
- Σόλο πιάνο· ενορχήστρωση από τον συνθέτη το 1912
- Αφιέρωση:
- Στον Λουί Ομπέρ
- Μπαλέτο:
- 22 Απριλίου 1912, Théâtre du Châtelet, Παρίσι — Concerts Lamoureux, Μωρίς Ραβέλ
- Εκδοχή αναφοράς:
- Πιανιστική εκδοχή, με χωριστή εξέταση της ενορχήστρωσης
Τα Ευγενικά και αισθηματικά βαλς (Valses nobles et sentimentales), M. 61, είναι ένας πιανιστικός κύκλος που συνέθεσε ο Μωρίς Ραβέλ το 1911. Η γνώριμη κίνηση του βαλς συναντά εδώ συγχορδίες με έντονες τριβές, απρόσμενες τονικές μετατοπίσεις και μια ασυνήθιστη κατάληξη: μετά τη μεγάλη χορευτική κορύφωση, η μουσική επιστρέφει αργά σε όσα έχουν ήδη ακουστεί. Η σχέση ανάμεσα στον χορό και την ανάκλησή του δίνει στον κύκλο τη συνολική του κατεύθυνση.
Ο τίτλος συνδυάζει τις ονομασίες δύο συλλογών του Φραντς Σούμπερτ, των Valses nobles, D. 969, και των Valses sentimentales, D. 779. Ο ίδιος ο Ραβέλ συνέδεσε αργότερα το έργο με την πρόθεσή του να γράψει μια αλυσίδα βαλς κατά το σουμπερτιανό παράδειγμα. Η αναφορά μάς τοποθετεί στον κόσμο της πιανιστικής μικρογραφίας, της χορευτικής φράσης και της μικρής αρμονικής έκπληξης. Δεν σημαίνει ότι οι οκτώ ενότητες αναπαράγουν συγκεκριμένα βαλς του Σούμπερτ ή ότι τα επίθετα του τίτλου μοιράζονται σε δύο χωριστές ομάδες κομματιών.
Το έργο ανήκει στο Παρίσι των αρχών του 20ού αιώνα και στη δημιουργική ωριμότητα ενός συνθέτη που είχε ήδη γράψει τα Miroirs και το Gaspard de la nuit. Η γραφή του είναι συχνά πιο αραιή από εκείνη του Gaspard, με σαφώς διαχωρισμένες φωνές και ευδιάκριτα ρυθμικά σχήματα. Αυτή η καθαρότητα εκθέτει περισσότερο την αρμονία: όταν οι νότες ακούγονται χωριστά και οι συγχορδίες έχουν καθαρό περίγραμμα, η μεταξύ τους τριβή γίνεται εντονότερη. Η πιανιστική δυσκολία βρίσκεται επομένως και στην ισορροπία των φωνών, στην άρθρωση και στο πεντάλ, πέρα από την ταχύτητα ή τη δύναμη.
Στην προμετωπίδα της παρτιτούρας ο Ραβέλ παραθέτει μια φράση του ποιητή Ανρί ντε Ρενιέ για την απόλαυση μιας ενασχόλησης που δεν υπηρετεί κάποιον πρακτικό σκοπό. Το λογοτεχνικό αυτό πλαίσιο ταιριάζει στην προσεκτική κατασκευή του έργου: ο Ραβέλ παίρνει μια κοινωνική μορφή χορού και τη μετατρέπει σε πεδίο λεπτών μουσικών σχέσεων. Η απόλαυση της κίνησης παραμένει άμεση, ενώ η σύνδεση των επιμέρους βαλς αποκαλύπτεται πληρέστερα σε επόμενες ακροάσεις.
Η ανάλυση που ακολουθεί έχει ως αφετηρία την εκδοχή για σόλο πιάνο. Η ενορχήστρωση του 1912 εξετάζεται χωριστά, ως δεύτερη αυθεντική όψη του ίδιου έργου. Δημιουργήθηκε για το μπαλέτο Adélaïde ou le langage des fleurs, με υπόθεση γραμμένη από τον Ραβέλ, αφού ο πιανιστικός κύκλος είχε ήδη παρουσιαστεί. Έτσι αποφεύγεται μια σημαντική παρανόηση: η σκηνική ιστορία προστέθηκε στη μουσική και δεν αποτελεί αναγκαίο κλειδί για κάθε θέμα της.
Μέρη του έργου/Δομή
Οι οκτώ αριθμημένες ενότητες σχηματίζουν επτά βαλς και έναν Επίλογο. Οι σύντομες μορφές τους συνδέονται με κοινούς φθόγγους, συγγενικά σχήματα και μεταβάσεις που συχνά προχωρούν χωρίς ουσιαστική διακοπή. Ο πίνακας καταγράφει τα κύρια τονικά σημεία αναφοράς· οι ενδείξεις αυτές δεν σημαίνουν ότι κάθε βαλς παραμένει σε μία μόνο τονικότητα.
| Μέρος / ένδειξη | Τονικό σημείο αναφοράς | Θέση στον κύκλο |
|---|---|---|
| I. Modéré – très franc | Σολ μείζονα | Δυνατό συγχορδιακό άνοιγμα· καθιερώνει τον ρυθμικό χαρακτήρα του κύκλου. |
| II. Assez lent – avec une expression intense | Σολ ελάσσονα / Σολ μείζονα | Τραγουδιστή αντίθεση· το επεισόδιο mystérieux θα αποκτήσει σημασία στον Επίλογο. |
| III. Modéré | Μι ελάσσονα → Σολ μείζονα | Ελαφριά κίνηση και μεταβολή της τονικής προοπτικής μέσα από συγγενικό υλικό. |
| IV. Assez animé | Λα ύφεση μείζονα | Ημιόλια και απομακρυσμένες αρμονικές περιοχές διευρύνουν τη χορευτική φράση. |
| V. Presque lent – dans un sentiment intime | Μι μείζονα | Ευδιάκριτη μελωδία πάνω από μεταβαλλόμενη αρμονική βάση· εσωστρεφής στάση. |
| VI. Vif | Πορεία προς τη Ντο μείζονα | Σύντομη, ευλύγιστη κίνηση που προετοιμάζει τη μεγαλύτερη κλίμακα του επόμενου βαλς. |
| VII. Moins vif | Λα μείζονα | Εισαγωγική προετοιμασία, κυρίως βαλς, αντιθετικό κεντρικό τμήμα και κορύφωση. |
| VIII. Épilogue – Lent | Επιστροφή στη Σολ μείζονα | Αργή, εκτενής συνέχεια με επιλεκτικές ανακλήσεις προηγούμενου υλικού. |
Η συνολική διαδρομή πλαισιώνεται από τη Σολ μείζονα. Η Λα μείζονα του έβδομου βαλς δίνει βάρος στην εξωστρεφή κορύφωση, ενώ ο Επίλογος επαναφέρει το αρχικό κέντρο και υλικό από προηγούμενες ενότητες. Το τέλος αποκτά έτσι δύο διαδοχικές λειτουργίες: ολοκλήρωση της χορευτικής ενέργειας και επανεξέταση του κύκλου μέσα σε πιο αργό χρόνο.
Ανάλυση
I. Modéré – très franc
Το πρώτο βαλς παρουσιάζει τον κύκλο με άμεσο, αποφασιστικό τρόπο. Η ένδειξη très franc υποστηρίζεται από τη δυναμική forte, τις επαναλαμβανόμενες συγχορδίες και τους πρόσθετους τονισμούς. Ο ακροατής αναγνωρίζει το μέτρο των 3/4, αλλά η κατανομή του βάρους αποκλίνει από το συνηθισμένο σχήμα «μπάσο και δύο ελαφρύτερες συγχορδίες» ενός βαλς σαλονιού.
Στην αρχική ιδέα, ο πρώτος χρόνος χωρίζεται σε δύο όγδοα και ακολουθούν δύο τέταρτα. Η κίνηση αυτή συνδυάζεται με συγχορδίες που αλλάζουν και στον τρίτο χρόνο, όπου οι τονισμοί δημιουργούν ένα δεύτερο σημείο πίεσης μέσα στο μέτρο. Από το ένα μέτρο στο επόμενο η επάνω γραμμή κατεβαίνει κατά τόνο. Το ρυθμικό κύτταρο και η κατεύθυνση της μελωδίας δίνουν στο άνοιγμα αναγνωρίσιμη ταυτότητα, ακόμη και μέσα στην πυκνότητα των συνηχήσεων.
Η Σολ μείζονα λειτουργεί ως κέντρο αναφοράς χωρίς να παρουσιάζεται σαν απλή, ανεμπόδιστη τρίφωνη συγχορδία. Πρόσθετοι φθόγγοι και χρωματικές αλλοιώσεις κάνουν την αρμονία να ακούγεται αιχμηρή, ενώ η σταθερή επανάληψη του αρχικού σχήματος επιτρέπει στο αυτί να συγκρατεί τη μορφή. Η τριβή γίνεται εκφραστική ακριβώς επειδή υπάρχει ένας καθαρός ρυθμικός σκελετός.
Στη συνέχεια, οι συμπαγείς συγχορδίες εναλλάσσονται με πιο ρέουσες κινήσεις ογδόων, μετατοπίσεις ανάμεσα στις περιοχές του πληκτρολογίου και απότομες αλλαγές δυναμικής. Οι επιστροφές του αρχικού υλικού βοηθούν τον ακροατή να προσανατολίζεται. Αν ακολουθήσουμε μόνο τη μελωδία, μπορεί να χάσουμε αυτή τη λειτουργία· αξίζει να συγκρατήσουμε και τον τρόπο με τον οποίο η μουσική αρθρώνει τους τρεις χρόνους.
Για τον πιανίστα, το ζητούμενο είναι η σαφήνεια μέσα στη δύναμη. Η υπερβολική αντήχηση ενώνει τις διαφορετικές συγχορδίες σε μια αδιαφοροποίητη μάζα, ενώ ένας αποκλειστικά κρουστικός ήχος καταργεί τις διαβαθμίσεις τους. Το μέρος χρειάζεται αρκετό βάρος ώστε να καθιερώσει την εξωστρεφή πλευρά του κύκλου και αρκετή ευκινησία ώστε να παραμείνει χορός.
II. Assez lent – avec une expression intense
Με το δεύτερο βαλς αλλάζουν μαζί η ταχύτητα, η δυναμική και ο τρόπος με τον οποίο συνδέονται οι φράσεις. Η ορμή υποχωρεί και η μελωδία αποκτά περισσότερο τραγουδιστή εκφορά. Η μουσική κινείται ανάμεσα σε αποχρώσεις της Σολ ελάσσονας και της Σολ μείζονας, ώστε η διαφορά από το πρώτο μέρος να αφορά και την αρμονική αίσθηση, πέρα από την ηπιότερη ένταση.
Η αρχή διατηρεί συγγένεια με το προηγούμενο βαλς: μια σύντομη ιδέα μεταφέρεται χαμηλότερα και η αρμονία αλλάζει σε αντίστοιχα σημεία της φράσης. Η κοφτή επανάληψη των συγχορδιών, όμως, έχει αντικατασταθεί από κρατημένους ήχους και πιο ευλύγιστη μελωδική γραμμή. Το ίδιο γενικό σχέδιο μπορεί έτσι να παράγει έναν πολύ διαφορετικό χαρακτήρα. Η σχέση ακούγεται ευκολότερα αν συγκρίνουμε τις δύο αρχές διαδοχικά.
Οι ενδείξεις αγωγής, οι μικρές επιβραδύνσεις και οι επιστροφές στο τέμπο οργανώνουν την έκφραση. Το ρουμπάτο εδώ χρειάζεται κατεύθυνση: η φράση αποκτά χώρο σε ένα αρμονικά φορτισμένο σημείο και ξαναβρίσκει την κίνησή της όταν η ένταση χαλαρώνει. Αν κάθε νότα καθυστερεί εξίσου, η γραμμή τεμαχίζεται και ο χορευτικός παλμός χάνεται.
Στο επεισόδιο με την ένδειξη mystérieux, η χαμηλή δυναμική και οι αποστάσεις ανάμεσα στις φωνές αλλάζουν την αίσθηση του ηχητικού χώρου. Η μελωδία μοιάζει πιο απομακρυσμένη, ενώ η συνοδεία διατηρεί την εσωτερική κίνηση. Αξίζει να συγκρατήσουμε αυτό το υλικό: η επιστροφή του προς το τέλος του Επιλόγου θα αποκτήσει ιδιαίτερη σημασία για την ολοκλήρωση του έργου.
III. Modéré
Το τρίτο βαλς επαναφέρει μια ελαφρύτερη, πιο τακτική κίνηση. Η ένδειξη léger και η ήπια δυναμική ζητούν καθαρή άρθρωση, χωρίς βαρύτητα στις επαναλήψεις της συνοδείας. Η επάνω φωνή κινείται με μικρά, ευδιάκριτα βήματα, ενώ οι σύντομες συνοδευτικές νότες κρατούν ζωντανό τον παλμό κάτω από τη μελωδική συνέχεια.
Η μουσική αρχίζει με προσανατολισμό προς τη Μι ελάσσονα και καταλήγει στη Σολ μείζονα. Οι δύο τονικότητες μοιράζονται τον ίδιο οπλισμό, επομένως η αλλαγή τους μπορεί να γίνει χωρίς θεαματική χρωματική τομή. Σημασία έχουν το μπάσο, η πορεία της φράσης και οι καταλήξεις της. Το αυτί μετακινείται σταδιακά από το ένα σημείο σταθερότητας στο άλλο.
Η συγγένεια αυτή φαίνεται και στη συνήχηση Μι–Σολ–Σι–Ρε. Μπορεί να περιγραφεί ως συγχορδία της Μι ελάσσονας με έβδομη ή ως συγχορδία της Σολ μείζονας με πρόσθετη έκτη. Αυτό δεν σημαίνει ότι η συνήχηση είναι πάντοτε αμφίσημη: το περιβάλλον καθορίζει ποιος φθόγγος ακούγεται ως βάση. Εξηγούν όμως γιατί η αλλαγή τονικής προοπτικής μπορεί να προκύπτει μέσα από συγγενικό υλικό.
Η αρχική περιοχή επιστρέφει μετά από ένα αντιθετικό εσωτερικό τμήμα, με τη μορφή να θυμίζει τριμερή διάταξη Α–Β–Α΄. Παράλληλα, η ανοδική μεταφορά μικρών σχημάτων και το ρυθμικό αποτύπωμα στη συνοδεία συνδέουν το βαλς με τις προηγούμενες ενότητες. Η ενότητα του κύκλου διατηρείται χωρίς να χρειάζεται συνεχής επανάληψη της ίδιας μελωδίας.
Προς το τέλος, η Σολ μείζονα δίνει σαφέστερο προσανατολισμό. Η συνέχεια, ωστόσο, παραμένει ανοιχτή: ένας κοινός φθόγγος και η αλλαγή της ρυθμικής ομαδοποίησης επιτρέπουν στο τέταρτο βαλς να αρχίσει σαν μεταβολή της ίδιας ροής, παρότι ο αρμονικός του κόσμος είναι διαφορετικός.
IV. Assez animé
Η αίσθηση περιστροφής διευρύνεται στο τέταρτο βαλς. Η γραφή παραμένει σε 3/4, αλλά η μουσική οργανώνει συχνά τους έξι χρόνους δύο διαδοχικών μέτρων σε τρεις ομάδες των δύο. Πρόκειται για την ημιόλια: οι τονισμοί και οι μελωδικές κινήσεις προτείνουν μια διαφορετική ομαδοποίηση από εκείνη που δείχνουν οι διαστολές.
Η μετατόπιση αυτή εξηγεί γιατί η μουσική ακούγεται ταυτόχρονα ομαλή και ελαφρά ασταθής. Ο ακροατής μπορεί να διατηρεί τον τριμερή παλμό, ενώ η φράση τού προτείνει μια πλατύτερη κίνηση. Οι συζεύξεις και η συνέχεια της μελωδίας βοηθούν τον πιανίστα να ενώσει τα μέτρα χωρίς να μετατρέψει κάθε διαστολή σε νέο βαρύ ξεκίνημα.
Κύριο τονικό σημείο αναφοράς είναι η Λα ύφεση μείζονα, μια περιοχή που απέχει μόλις ένα ημιτόνιο από την κεντρική Σολ. Στο εσωτερικό του βαλς αποκτούν βάρος η Ντο μείζονα και η απομακρυσμένη Φα ύφεση μείζονα, πριν επανέλθει η Λα ύφεση. Η Φα ύφεση αντιστοιχεί στο ίδιο πλήκτρο με τη Μι, αλλά η γραφή της εξηγεί τη θέση της μέσα στην τοπική αρμονική πορεία.
Αυτές οι αποστάσεις κατά τρίτες απομακρύνουν το βαλς από μια απλή εναλλαγή τονικής και δεσπόζουσας. Η αλλαγή αρμονίας δίνει νέα κατεύθυνση στις επαναλαμβανόμενες καμπύλες της μελωδίας, ώστε η επάνοδός τους να γίνεται αισθητή ως επιστροφή. Στο τέλος, η ανάκτηση της αρχικής περιοχής δεν χρειάζεται ισχυρή τελεία: η σύνδεση με το πέμπτο βαλς διαφυλάσσει την κίνηση της αλυσίδας.
V. Presque lent – dans un sentiment intime
Η ένδειξη «σχεδόν αργά, με οικείο συναίσθημα» συνοδεύεται από μια συγκεκριμένη πιανιστική οδηγία: le chant très en dehors. Το τραγούδι πρέπει να ξεχωρίζει καθαρά μέσα στην ήπια δυναμική. Ο Ραβέλ ζητά μια μελωδία που παραμένει ευδιάκριτη πάνω από τις άλλες φωνές, ακόμη και όταν όλες οι νότες ανήκουν στην ίδια λεπτή ηχητική επιφάνεια.
Στη Μι μείζονα, η επάνω γραμμή σχηματίζει καμπύλες ογδόων, ενώ από κάτω οι κρατημένοι φθόγγοι και οι συγχορδίες κινούνται με διαφορετικό ρυθμό. Οι νότες της μελωδίας συχνά ομαδοποιούνται ανά τρία όγδοα, δημιουργώντας αίσθηση 6/8 πάνω στο γραμμένο 3/4. Έτσι η φράση αιωρείται ανάμεσα σε δύο τρόπους οργάνωσης του ίδιου χρόνου.
Η αρμονική κίνηση γίνεται ιδιαίτερα αισθητή μέσα από το μπάσο. Μια επάνω μελωδική ιδέα μπορεί να επανέρχεται σχεδόν ίδια, ενώ η αλλαγή του χαμηλού φθόγγου μεταβάλλει το νόημα των υπόλοιπων ήχων. Αν ακούμε μόνο την καμπύλη της μελωδίας, το μέρος μοιάζει απλούστερο από όσο είναι· η παρακολούθηση του μπάσου αποκαλύπτει τη συνεχή ανανέωση της αρμονίας.
Οι χρωματικές μεταβολές και η περισσότερο ρέουσα εσωτερική συνέχεια αυξάνουν για λίγο την ένταση. Η επιστροφή της αρχικής γραμμής επαναφέρει τον οικείο χαρακτήρα, με την εμπειρία όμως αυτών των αλλαγών ήδη παρούσα. Η ερμηνεία χρειάζεται να διατηρεί τη μελωδική απλότητα και να αποφεύγει την υπερβολική επιβράδυνση κάθε φορά που η αρμονία γίνεται πιο σύνθετη.
VI. Vif
Το έκτο βαλς συγκεντρώνει τη ζωηρή κίνηση σε μια σύντομη ενότητα. Η ένδειξη Vif συνυπάρχει με ήπια δυναμική και αργότερα με τη διατύπωση très doux et un peu languissant, δηλαδή πολύ απαλά και λίγο νωχελικά. Η αντίφαση είναι μόνο φαινομενική: η συνολική κίνηση μπορεί να είναι γρήγορη, ενώ η μελωδία διατηρεί μια μαλακή, ευλύγιστη εκφορά.
Τα μελωδικά πηδήματα, οι συζεύξεις και η τοποθέτηση της συνοδείας αποτρέπουν μια μηχανική εκφορά των τριών χρόνων. Οι μικρές επιβραδύνσεις ακολουθούνται από επαναφορά της κίνησης, με αποτέλεσμα η μουσική να αποκτά μια σύντομη ταλάντωση ανάμεσα στην ορμή και στη συγκράτηση. Εδώ η ευκινησία δεν ταυτίζεται με κοφτή ή επιθετική άρθρωση.
Η Ντο μείζονα λειτουργεί ως σημαντικός τονικός προορισμός του μέρους, αλλά η αρχή είναι ήδη χρωματικά φορτισμένη. Γι’ αυτό μια απλή ετικέτα «Ντο μείζονα» δεν περιγράφει επαρκώς την πρώτη ακρόαση. Η σταθερότητα αποκτάται μέσα στην πορεία της φράσης, καθώς οι αρμονίες και οι μελωδικές κινήσεις οργανώνονται προς τις καταλήξεις.
Η τελική περιοχή προετοιμάζει τη συνέχεια του έβδομου βαλς. Αξίζει να ακούσουμε τα δύο μέρη χωρίς να αναζητούμε ισχυρή παύση ανάμεσά τους: ο Ραβέλ αξιοποιεί την κατάληξη ενός σύντομου χορού για να ανοίξει έναν πολύ μεγαλύτερο χώρο προσδοκίας.
VII. Moins vif
Το έβδομο βαλς αναλαμβάνει τη λειτουργία του μεγάλου χορευτικού φινάλε. Η ένδειξη Moins vif σχετίζεται με την προηγούμενη γρήγορη κίνηση· η αρχική, συγκρατημένη προετοιμασία δεν πρέπει να συγχέεται με αυτοτελές αργό μέρος. Οι κρατημένες νότες και η αναβολή μιας σαφούς μελωδικής εκκίνησης συγκεντρώνουν την προσοχή στην αρμονία.
Στην εισαγωγική περιοχή επανέρχεται η αυξημένη συγχορδία, δηλαδή μια τρίφωνη συνήχηση οργανωμένη με διαδοχικές μεγάλες τρίτες. Η συμμετρική της κατασκευή επιτρέπει διαφορετικές ερμηνείες των ίδιων φθόγγων. Η θέση της σε σχέση με το μπάσο μεταβάλλεται, ώσπου η αρμονική πορεία οδηγεί στο Ντο δίεση, που λειτουργεί ως τρίτη της Λα μείζονας στην έναρξη του κυρίως βαλς. Η άφιξη αποκτά έτσι κατεύθυνση που η προηγούμενη αρμονική αιώρηση είχε προσωρινά αναστείλει.
Στο κυρίως τμήμα, η μελωδία απλώνεται πάνω από σαφέστερη χορευτική συνοδεία και οι φράσεις αποκτούν μεγαλύτερη έκταση. Οι επαναλήψεις, η άνοδος της δυναμικής και η πυκνότερη συγχορδιακή γραφή συγκροτούν την κορύφωση. Η συγγένεια με τον κόσμο του βιεννέζικου βαλς γίνεται εδώ ευκολότερα αντιληπτή, χωρίς να υποχωρούν οι χαρακτηριστικές αρμονικές τριβές του Ραβέλ.
Σε αποφασιστικό σημείο επανεμφανίζεται το κρουστικό αρχικό σχήμα του πρώτου βαλς. Η αναγνώρισή του συνδέει την κορύφωση με την αρχή του κύκλου: όσα έμοιαζαν διαδοχή διαφορετικών χορών αποκτούν αναδρομικά μεγαλύτερη συνοχή. Η επιστροφή αλλάζει επίσης κλίμακα, καθώς το αρχικό υλικό εντάσσεται τώρα σε ένα εκτενέστερο και δυναμικά εντονότερο πλαίσιο.
Στο αντιθετικό κεντρικό τμήμα, με προσανατολισμό αρχικά προς τη Φα μείζονα, η μελωδία σχηματίζει ομάδες δύο χρόνων απέναντι στην τριμερή συνοδεία. Η επικάλυψη αυτή δημιουργεί μια διαφορετική αίσθηση περιστροφής, με τις δύο γραμμές να συναντιούνται και να απομακρύνονται ρυθμικά. Προσφέρει χρήσιμο σημείο σύγκρισης με το Βαλς σε Λα ύφεση μείζονα, έργο 42, του Σοπέν, όπου εμφανίζεται συγγενική μετρική διαστρωμάτωση.
Η επιστροφή της κύριας κίνησης και η ολοκλήρωση στη Λα μείζονα δημιουργούν ισχυρή αίσθηση κατάληξης. Ο Ραβέλ, ωστόσο, έχει προβλέψει ακόμη μια ουσιαστική ενότητα. Μετά το τέλος της δημόσιας, λαμπρής κίνησης, ο Επίλογος θα επαναφέρει τη Σολ και θα αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο ακούμε ολόκληρη την προηγούμενη διαδρομή.
VIII. Épilogue – Lent
Ο Επίλογος έχει πολύ μεγαλύτερο βάρος από μια σύντομη καταληκτική προσθήκη. Η αργή αγωγή, οι χαμηλές δυναμικές και οι μεγάλες αποστάσεις ανάμεσα στις φωνές επιτρέπουν σε μικρά μελωδικά σχήματα να ξεχωρίζουν μέσα στην αντήχηση. Η επιστροφή της Σολ μείζονας πλαισιώνει τον κύκλο, όμως η αρχική τονικότητα ακούγεται πλέον με τελείως διαφορετική άρθρωση και πυκνότητα.
Οι φράσεις αρχίζουν επανειλημμένα με ένα συγγενικό αργό σχήμα και στη συνέχειά τους εμφανίζονται υλικά από προηγούμενα βαλς. Η σταθερή αυτή αφετηρία βοηθά το αυτί να οργανώσει την ενότητα, ενώ οι διαφορετικές ανακλήσεις αποτρέπουν την αίσθηση απλής επανάληψης. Ο Ραβέλ διαμορφώνει έτσι μια νέα, αργή συνέχεια μέσα στην οποία επιλεγμένα στοιχεία από τους προηγούμενους χορούς ακούγονται ξανά.
Οι επιστροφές έχουν αλλάξει ρυθμό, συνοδεία, δυναμική ή περιοχή του πληκτρολογίου. Ένα σχήμα που προηγουμένως στήριζε τον χορό μπορεί τώρα να ακουστεί απομονωμένο, με παύσεις γύρω του ή με διαφορετικό μπάσο. Η θεματική ανάκληση δεν απαιτεί επομένως πιστή επαναφορά μιας ολόκληρης μελωδίας. Αρκεί να επιβιώνουν μερικά χαρακτηριστικά της ώστε να αναγνωρίζεται μέσα στο νέο περιβάλλον.
Ιδιαίτερη σημασία έχουν οι ενδείξεις sourdine και 3 cordes, που αφορούν το αριστερό πεντάλ του πιάνου και την επαναφορά του κανονικού τρόπου κρούσης των χορδών. Οι αλλαγές τους διαφοροποιούν το χρώμα των επανεμφανίσεων. Η χαμηλή δυναμική, επομένως, δεν αρκεί από μόνη της: ο συνθέτης ρυθμίζει και την ποιότητα της ηχητικής παρουσίας.
Η σταθεροποίηση του μπάσου δημιουργεί την προσδοκία ότι η ενότητα πλησιάζει στο τέλος, αλλά η διαδοχή των ανακλήσεων συνεχίζεται. Η μορφή κερδίζει έκταση μέσα από νέες προεκτάσεις της ίδιας διαδικασίας. Για τον ακροατή, η πρόκληση είναι να ακολουθήσει ταυτόχρονα τη συνέχεια των αργών φράσεων και την ταυτότητα των σύντομων υλικών που εμφανίζονται ανάμεσά τους.
Στην τελική περιοχή αναγνωρίζεται υλικό από το mystérieux επεισόδιο του δεύτερου βαλς. Η σχέση αυτή συνδέει την εσωστρεφή πλευρά της αρχής με την κατάληξη, όπως η προηγούμενη επανεμφάνιση του πρώτου βαλς είχε συνδέσει τα εξωστρεφή μέρη. Η μουσική υποχωρεί βαθμιαία, αφήνοντας τον χορευτικό παλμό να επιβιώνει μόνο ως ίχνος μέσα στις τελευταίες φράσεις.
Πώς οι μικρογραφίες αποκτούν ενότητα
Ένα πιανιστικό έργο μπορεί να περιλαμβάνει πολλά σύντομα κομμάτια χωρίς να σχηματίζει στενά οργανωμένο κύκλο. Στα Ευγενικά και αισθηματικά βαλς, όμως, ο Ραβέλ συνδέει τα μέρη σε περισσότερα από ένα επίπεδα. Η ίδια η διαδοχή τους έχει σημασία: η εξωστρέφεια και η εσωτερικότητα εναλλάσσονται, οι τονικές περιοχές δημιουργούν απομάκρυνση και επιστροφή, ενώ τα γνωστά σχήματα αλλάζουν λειτουργία.
Η αρχή των πρώτων βαλς προσφέρει ένα σαφές παράδειγμα μοτιβικής συγγένειας. Η μεταφορά μιας σύντομης ιδέας από μέτρο σε μέτρο και η θέση των αρμονικών αλλαγών διατηρούνται ή μεταβάλλονται, χωρίς να επαναλαμβάνεται συνεχώς μια αυτούσια μελωδία. Αργότερα, οι ενώσεις ανάμεσα στις καταλήξεις και στις επόμενες αρχές αποκτούν μεγαλύτερο βάρος. Ένας κοινός φθόγγος μπορεί να παραμείνει, ενώ όλα γύρω του αλλάζουν.
Ο Επίλογος προσθέτει έναν διαφορετικό μηχανισμό: φέρνει ξανά υλικό που ο ακροατής έχει ήδη γνωρίσει και το εντάσσει σε νέα, αργή συνέχεια. Η συγγένεια με τους πιανιστικούς κύκλους του Ρόμπερτ Σούμαν, ιδίως τους Papillons, αποτελεί γόνιμη αναλυτική πρόταση του Michael J. Puri. Πρόκειται για ερμηνεία των μουσικών σχέσεων, η οποία χρειάζεται να διακρίνεται από τη ρητή αναφορά του Ραβέλ στον Σούμπερτ.
Στην ακρόαση, η διαφορά γίνεται πρακτική. Αν σταματήσουμε μετά το έβδομο βαλς, έχουμε ακούσει την ισχυρή κορύφωση, χωρίς ακόμη να έχει ολοκληρωθεί η επιστροφή στο αρχικό τονικό κέντρο και στο προηγούμενο θεματικό υλικό. Η τελευταία ενότητα μάς καλεί να αναθεωρήσουμε την κλίμακα του έργου: κάθε μικρογραφία συμμετέχει σε μια διαδρομή μεγαλύτερη από την τοπική της μορφή.
Αρμονία και ρυθμός: η σταθερότητα που διαρκώς μετακινείται
Η αρμονική τόλμη του έργου γίνεται κατανοητότερη όταν ξεχωρίσουμε την τοπική συνήχηση από τη συνολική τονική κατεύθυνση. Μια συγχορδία μπορεί να περιλαμβάνει πρόσθετους φθόγγους και να ακούγεται έντονα διάφωνη, ενώ η φράση διατηρεί σαφή τονική κατεύθυνση. Αντίστροφα, μια σχετικά ήπια συνήχηση μπορεί να αποκτά διπλή σημασία όταν το μπάσο ή η συνέχεια της μελωδίας αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο την ερμηνεύουμε.
Στο τρίτο βαλς, η συγγένεια Μι ελάσσονας και Σολ μείζονας δείχνει πώς το κοινό φθογγικό υλικό επιτρέπει μεταβολή προοπτικής. Στο τέταρτο, οι πιο απομακρυσμένες τονικές περιοχές δημιουργούν μεγαλύτερη αντίθεση. Η μετατροπία πρέπει επομένως να ακούγεται ως αλλαγή προσανατολισμού της φράσης, όχι ως κάθε στιγμιαία χρωματική αλλοίωση. Η επιστροφή μιας τονικότητας αποκτά βάρος επειδή η μουσική έχει προηγουμένως οργανώσει την απομάκρυνσή της.
Ανάλογη κινητικότητα εμφανίζεται στον ρυθμό. Το 3/4 παραμένει βασικός μετρικός σκελετός, αλλά οι συζεύξεις, οι τονισμοί και η ομαδοποίηση της μελωδίας προτείνουν συχνά άλλη διαίρεση του χρόνου. Η ημιόλια του τέταρτου και οι ομάδες δύο χρόνων απέναντι σε τρεις στο έβδομο παράγουν διαφορετικές εκδοχές αυτού του φαινομένου. Ο χορός διατηρεί τη συνοχή του, ενώ η εσωτερική του ισορροπία μεταβάλλεται.
Εδώ βρίσκεται και η συγγένεια με την παράδοση του Γιόχαν Στράους: στη σχέση ανάμεσα στον παλμό και στην ευρύτερη μελωδική περιστροφή. Ο Ραβέλ αξιοποιεί αυτή τη σχέση με τη δική του αρμονική γλώσσα. Η ιστορική αναφορά γίνεται συγκεκριμένο μουσικό εργαλείο, καθώς επιτρέπει σε μια γνώριμη μορφή κίνησης να περιλάβει ήχους και αρμονικές συνδέσεις που ξαφνιάζουν.
Από το πιάνο στην ορχήστρα
Η ενορχήστρωση του 1912 δίνει διαφορετικά όργανα στις φωνές που το πιάνο συνδυάζει μέσα στον ίδιο μηχανισμό παραγωγής ήχου. Η αλλαγή αυτή επηρεάζει την ακρόαση της δομής: μια εσωτερική γραμμή μπορεί να ξεχωρίσει λόγω του χρώματος του οργάνου της, ενώ μια συγχορδία μπορεί να διατηρεί την παρουσία της μέσα από διαφορετικές διάρκειες και τρόπους έναρξης των ήχων.
Η διανομή περιλαμβάνει δύο φλάουτα, δύο όμποε και αγγλικό κόρνο, δύο κλαρινέτα, δύο φαγκότα, τέσσερα κόρνα, δύο τρομπέτες, τρία τρομπόνια, τούμπα, τύμπανα και κρουστά, τσελέστα, δύο άρπες και έγχορδα. Το μέγεθος του συνόλου δεν σημαίνει ότι όλα τα όργανα παίζουν συνεχώς. Οι εναλλαγές ανάμεσα στην πυκνή συγχορδιακή παρουσία και στις αραιές, επιλεγμένες φωνές διατηρούν τις αντιθέσεις του κύκλου.
Οι δύο άρπες έχουν ιδιαίτερη σημασία για την έναρξη και την αντήχηση των ήχων. Οι σύντομες νύξεις των χορδών τους μπορούν να ενισχύουν την καθαρότητα μιας συγχορδίας και η διάρκεια της αντήχησης να τη συνδέει με την επόμενη. Η τσελέστα προσφέρει μια διαφορετική, καμπανιστή χροιά, που ξεχωρίζει από την πιο συνεχή γραμμή των εγχόρδων. Αυτές οι δυνατότητες χρειάζονται διαφοροποιημένη ένταση ώστε να παραμένουν ευδιάκριτες οι φωνές.
Στο πιάνο, ο αντίστοιχος διαχωρισμός εξαρτάται από το άγγιγμα, την κατανομή του βάρους ανάμεσα στις νότες και τη χρήση των δύο πεντάλ. Οι δύο εκδοχές, επομένως, φωτίζουν διαφορετικές δυσκολίες της ίδιας σύνθεσης. Η ορχήστρα κάνει ορισμένες γραμμές ευκολότερα αναγνωρίσιμες, ενώ το πιάνο επιτρέπει να ακουστεί άμεσα η συνύπαρξη μελωδίας, μπάσου και αρμονικών τριβών μέσα σε ένα ενιαίο ηχόχρωμα.
Η σύγκριση με το Ma mère l’Oye βοηθά να κατανοήσουμε αυτή τη δημιουργική πρακτική του Ραβέλ: η μεταφορά από τα πλήκτρα στην ορχήστρα μπορεί να αναδείξει δυνατότητες που υπήρχαν ήδη στη σύνθεση. Εδώ, όμως, η αρχική πιανιστική εκδοχή παραμένει αυτοτελής, με δική της τεχνική και εκφραστική ταυτότητα.
🪶 Από τη ζωή του έργου
Από την ανώνυμη συναυλία στη γλώσσα των λουλουδιών
Στις 9 Μαΐου 1911, ο πιανίστας και συνθέτης Λουί Ομπέρ κάθισε στο πιάνο της Salle Gaveau, στο Παρίσι, για να παρουσιάσει έναν καινούργιο κύκλο βαλς που ο Μωρίς Ραβέλ είχε αφιερώσει στον ίδιο. Η συναυλία, ωστόσο, είχε έναν ασυνήθιστο κανόνα. Η Société Musicale Indépendante, η μουσική εταιρεία που τη διοργάνωνε, είχε αποκρύψει τα ονόματα των δημιουργών και καλούσε τους ακροατές να αναγνωρίσουν ποιος είχε γράψει κάθε έργο. Τα Valses nobles et sentimentales θα ακούγονταν λοιπόν χωρίς το όνομα του ήδη γνωστού συνθέτη τους να προετοιμάζει την υποδοχή τους.
Ο τίτλος παρέπεμπε στην παράδοση των βαλς του Σούμπερτ, όμως οι πρώτες συγχορδίες άφηναν ελάχιστο περιθώριο για μια ανώδυνη αναβίωση της παλιάς κομψότητας. Η αιχμηρή αρμονία και οι απρόσμενοι τονισμοί έφεραν στο προσκήνιο έναν διαφορετικό κόσμο. Σύμφωνα με όσα αφηγήθηκε ο ίδιος ο Ραβέλ αρκετά χρόνια αργότερα, η αίθουσα αντέδρασε με διαμαρτυρίες και αποδοκιμασίες. Στην ίδια αναδρομική μαρτυρία ανέφερε ότι οι ακροατές αναγνώρισαν τελικά τον συνθέτη με μικρή πλειοψηφία· δεν πρόκειται για αποτέλεσμα που έχει επαληθευτεί από ανεξάρτητο πρακτικό της ψηφοφορίας.
Ανάμεσα σε εκείνους που δεν αναγνώρισαν το έργο ήταν και ο Μισέλ-Ντιμίτρι Καλβοκορεσί, μουσικοκριτικός και άνθρωπος του καλλιτεχνικού κύκλου του Ραβέλ. Η παρουσία του δίνει στο περιστατικό μια ιδιαίτερη διάσταση: ακόμη και κάποιος που γνώριζε προσωπικά τον συνθέτη μπορούσε να αιφνιδιαστεί από τη νέα του μουσική. Η συναυλία είχε αρχίσει ως παιχνίδι αναγνώρισης, αλλά άφησε πίσω της μια πρώτη, έντονη δημόσια αντίδραση σε ένα έργο που σύντομα θα αποκτούσε εντελώς διαφορετική μορφή παρουσίασης.
Το 1912, ο Ραβέλ ενορχήστρωσε τα βαλς για τις χορευτικές παραστάσεις της Νατάσας Τρουάνοβα, μιας χορεύτριας που ετοίμαζε σειρά παραστάσεων στο Théâtre du Châtelet του Παρισιού. Έγραψε επίσης ο ίδιος την υπόθεση για ένα μπαλέτο με τίτλο Adélaïde ou le langage des fleurs («Αδελαΐδα ή η γλώσσα των λουλουδιών»). Η μουσική, που είχε πρωτοπαρουσιαστεί σε μια συναυλία με κρυμμένη την πατρότητά της, θα αποκτούσε τώρα σκηνικούς χαρακτήρες, κοστούμια και μια ιστορία την οποία οι θεατές θα μπορούσαν να παρακολουθήσουν.
Η δράση μεταφερόταν στο Παρίσι γύρω στο 1820. Σε ένα σαλόνι, η Αδελαΐδα δεχόταν το ενδιαφέρον δύο ανδρών, του Λορεντάν και ενός δούκα, ενώ τα λουλούδια λειτουργούσαν ως ένας τρόπος να ανταλλάσσονται μηνύματα και υπαινιγμοί. Η διαδοχή των χορών μπορούσε έτσι να ενταχθεί σε μια θεατρική αφήγηση με συναντήσεις και ερωτικές προσδοκίες. Η υπόθεση είχε γραφτεί μετά τον πιανιστικό κύκλο· οι σκηνικοί χαρακτήρες έδιναν νέα χρήση σε μουσική που είχε ήδη διαμορφώσει τη δική της πορεία.
Η Τρουάνοβα θα χόρευε την Αδελαΐδα, ο Ιβάν Κλουστίν είχε αναλάβει τη χορογραφία και ο Ζακ Ντρεζά τα σκηνικά και τα κοστούμια. Το μπαλέτο θα παρουσιαζόταν σε πρόγραμμα που περιλάμβανε επίσης μουσική των Βενσάν ντ’Εντύ, Πωλ Ντυκά και Φλοράν Σμιτ. Στο πόντιουμ της ορχήστρας των Concerts Lamoureux θα βρισκόταν ο ίδιος ο Ραβέλ. Για τον συνθέτη, η μεταφορά στο θέατρο σήμαινε επομένως και την άμεση ευθύνη της πρώτης παρουσίασης του νέου ορχηστρικού ήχου του έργου.
Η προετοιμασία δεν κύλησε χωρίς προστριβές. Στις 20 Απριλίου πραγματοποιήθηκε πρόβα, ενώ σε επιστολή προς την Τρουάνοβα, που ο κατάλογος του χειρογράφου χρονολογεί στις 21 Απριλίου 1912, ο Ραβέλ παραπονιόταν για ζητήματα σχετικά με μια πρόβα και με τις προσκλήσεις που του είχαν παραχωρηθεί. Ο εκνευρισμός του έφτανε μέχρι ένα σαρκαστικό σχόλιο: απειλούσε να διευθύνει την πρεμιέρα σε μέτρο πέντε χρόνων. Η επιστολή διασώζει την αντίδρασή του, όχι μια πράξη που γνωρίζουμε ότι πραγματοποίησε.
Η επίσημη πρεμιέρα έγινε στις 22 Απριλίου 1912, στο Théâtre du Châtelet. Η ημερομηνία αυτή διαφέρει από εκείνη της πρόβας, κάτι που έχει προκαλέσει σύγχυση σε μεταγενέστερες αναφορές. Μέσα σε λιγότερο από έναν χρόνο, το έργο είχε περάσει από μια πιανιστική εκτέλεση όπου οι ακροατές προσπαθούσαν να μαντέψουν τον δημιουργό, σε μια θεατρική παραγωγή όπου ο Ραβέλ παρουσιαζόταν ανοιχτά ως συνθέτης, ενορχηστρωτής και μαέστρος.
Η διαδρομή δεν τελείωσε στη σκηνή. Το 1914, ο Πιερ Μοντέ διηύθυνε την ορχηστρική μουσική σε συναυλία, με τον αρχικό τίτλο Valses nobles et sentimentales. Χωρίς την Αδελαΐδα, τους άλλους χαρακτήρες και τα λουλούδια, ο κύκλος επέστρεφε στο ακροατήριο ως αυτοτελές μουσικό έργο. Είχε πλέον δοκιμαστεί στην αίθουσα συναυλιών, είχε αποκτήσει σκηνική ζωή και μπορούσε να ακουστεί ξανά μέσα από τα χρώματα της ορχήστρας, με τη διαδοχή των βαλς και τον αργό Επίλογο να κρατούν ενωμένη τη μουσική του.
🎧 Οδηγός Ακρόασης
Στην πρώτη ακρόαση, κρατήστε ως σημεία αναφοράς την αρχή, το έβδομο βαλς και τον Επίλογο. Συγκρίνετε τη δυνατή συγχορδιακή εκφορά του ανοίγματος με τη μεγαλύτερη κορύφωση του έβδομου. Όταν ακολουθήσει ο αργός Επίλογος, παρατηρήστε πόσο αλλάζει η διάρκεια των φράσεων και πόσο περισσότερο χώρο αποκτά κάθε μεμονωμένο σχήμα.
Στο δεύτερο βαλς, ακολουθήστε τη μελωδία πάνω από τη συνοδεία και προσέξτε τις μικρές επιβραδύνσεις. Η επιστροφή στο τέμπο δίνει συνέχεια στη φράση. Συγκρατήστε ιδιαίτερα το πιο απομακρυσμένο άκουσμα της περιοχής mystérieux, ώστε να αναγνωρίσετε τη συγγένειά της με την τελική περιοχή του έργου.
Στο τρίτο και στο τέταρτο, εστιάστε στην αλλαγή του βάρους. Το τρίτο έχει πιο ελαφριά, διακριτή συνοδεία· στο τέταρτο, η μελωδική συνέχεια περνά πάνω από τις διαστολές. Δοκιμάστε να μετράτε ήσυχα τους τρεις χρόνους και να ακούτε ταυτόχρονα τις διαφορετικές ομαδοποιήσεις της φράσης.
Στο πέμπτο, αναζητήστε δύο γραμμές: το επάνω τραγούδι και το μπάσο. Η επανάληψη της μελωδικής καμπύλης δεν σημαίνει ότι η αρμονία μένει ίδια. Οι χαμηλές νότες αλλάζουν τη σχέση των ήχων και δίνουν κατεύθυνση σε μια μουσική που στην επιφάνειά της μοιάζει να αιωρείται.
Στο έβδομο, περιμένετε την καθαρότερη εκκίνηση του κυρίως βαλς μετά την εισαγωγική αναστολή. Στο κεντρικό τμήμα, ακούστε την επάνω φωνή να ομαδοποιεί τον χρόνο διαφορετικά από τη συνοδεία. Στον Επίλογο, αφήστε την αναγνώριση των παλιότερων σχημάτων να γίνει σταδιακά· η ενότητα έχει δική της φραστική συνέχεια και δεν χρειάζεται να μετατραπεί σε άσκηση ταυτοποίησης κάθε παραθέματος.
Σε δεύτερη ακρόαση, επιλέξτε την άλλη εκδοχή του έργου. Στην ορχήστρα παρακολουθήστε πότε μια φωνή ξεχωρίζει χάρη στο όργανό της. Στο πιάνο, ακούστε πώς η ίδια διάκριση δημιουργείται με την ένταση, τη διάρκεια και την άρθρωση των ήχων.
🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις
Οι παρακάτω επιλογές προσφέρουν τρεις διαφορετικές αφετηρίες για το ίδιο έργο: την ιστορική σχέση με τον συνθέτη, μια σύγχρονη πιανιστική προσέγγιση και την ορχηστρική εκδοχή. Τα σχόλια προτείνουν συγκεκριμένους άξονες σύγκρισης.
- Βλάντο Περλεμιούτερ — πιάνο, Ravel: Complete Piano Works, Volume 2, Nimbus NI 5011. Η ερμηνεία αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον επειδή ο πιανίστας είχε μελετήσει το έργο με τον Ραβέλ. Εστιάστε στη συνέχεια του χορευτικού παλμού και στον τρόπο με τον οποίο η φράση παραμένει καθαρή ακόμη και στις χαμηλές δυναμικές· η ιστορική εγγύτητα αποτελεί μαρτυρία μιας ερμηνευτικής διαδρομής, χωρίς να επιβάλλει μία μοναδική λύση.
- Μπερτράν Σαμαγιού — πιάνο, Ravel: Complete Works for Solo Piano, Erato, 2016. Προσφέρεται για συγκριτική ακρόαση της άρθρωσης και των διαφορετικών ηχητικών επιπέδων. Παρακολουθήστε ειδικά πόσο καθαρά ξεχωρίζουν η επάνω μελωδία και το μπάσο στο πέμπτο βαλς, καθώς και την αλλαγή κλίμακας ανάμεσα στο έβδομο και στον Επίλογο.
- Σαρλ Ντυτουά — Συμφωνική Ορχήστρα του Μόντρεαλ, Decca. Η ορχηστρική εκδοχή επιτρέπει να συγκριθεί ο ενιαίος πιανιστικός ήχος με την κατανομή των φωνών σε διαφορετικά όργανα. Ακούστε τη σχέση των εγχόρδων με τα ξύλινα πνευστά και τις άρπες, διατηρώντας ως σημείο αναφοράς την ίδια μουσική φράση στην πιανιστική εκδοχή.
📚 Περαιτέρω Μελέτη
Για βαθύτερη μελέτη χρειάζονται διαφορετικοί τύποι πηγών: η παρτιτούρα για την ίδια τη γραφή, η αναλυτική έρευνα για τις σχέσεις του κύκλου και οι ιστορικές μελέτες για τις συνθήκες παρουσίασής του.
- Michael J. Puri — «Ravel’s Valses nobles et sentimentales and its Models», Music Theory Online 23/3, 2017. Η μελέτη εξετάζει τη σχέση με τον Σούμαν, τη μοτιβική συνοχή και τις δύο διαδοχικές καταληκτικές λειτουργίες. Χρήσιμη ως συγκεκριμένη αναλυτική πρόταση, την οποία ο αναγνώστης μπορεί να δοκιμάσει με την παρτιτούρα.
- Manuel Cornejo — «Maurice Ravel. Chronologie», Les Amis de Maurice Ravel, αναθεώρηση 2022. Προσφέρει προσεκτικό χρονολογικό πλαίσιο και διακρίνει την πρόβα από την πρώτη παράσταση της Adélaïde. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμη για την αποφυγή σύγχυσης ανάμεσα στις διαφορετικές δημόσιες μορφές του έργου.
- Vlado Perlemuter και Hélène Jourdan-Morhange — Ravel according to Ravel, Kahn & Averill, 1988. Ερμηνευτικές μαρτυρίες από τη συνεργασία με τον συνθέτη. Οι οδηγίες για την απλότητα, την άρθρωση και τη διαβάθμιση του ήχου συμπληρώνουν την ανάγνωση της σημειογραφίας.
- Roger Nichols — Ravel, Yale University Press, 2011. Βιογραφική συνέχεια για το περιβάλλον της Société Musicale Indépendante και τη δημιουργική περίοδο του έργου.
🔗 Σχετικά Έργα
Η συνέχεια της ακρόασης μπορεί να ακολουθήσει τόσο τα ιστορικά πρότυπα του τίτλου όσο και συγγενικούς τρόπους σύνδεσης χορού, μορφής και θεματικής επιστροφής.
- Φραντς Σούμπερτ — Valses nobles, D. 969: σύντομοι πιανιστικοί χοροί που βοηθούν να ακουστεί η απόσταση ανάμεσα στη σουμπερτιανή οικονομία και στη μεγαλύτερη εσωτερική διασύνδεση του Ραβέλ.
- Φραντς Σούμπερτ — Valses sentimentales, D. 779: η δεύτερη συλλογή στην οποία παραπέμπει ο τίτλος. Η ποικιλία χαρακτήρων μέσα σε μικρές μορφές προσφέρει χρήσιμη αφετηρία σύγκρισης.
- Ρόμπερτ Σούμαν — Papillons, έργο 2: ο χορός εντάσσεται σε πιανιστικό κύκλο όπου οι θεματικές επιστροφές αλλάζουν την εμπειρία του τέλους.
- Φρεντερίκ Σοπέν — Βαλς σε Λα ύφεση μείζονα, έργο 42: ιδιαίτερα γόνιμη σύγκριση για τις διαφορετικές ομαδοποιήσεις της μελωδίας απέναντι στην τριμερή συνοδεία.
- Μωρίς Ραβέλ — La Valse: η μεταγενέστερη διεύρυνση του βιεννέζικου χορευτικού κόσμου σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα και με διαφορετική καταληκτική ένταση.
🎼 Μουσική Σκέψη
Όταν ο χορός τελειώνει, το αυτί κρατά ακόμη τον χρόνο του. Μια μικρή μελωδική καμπύλη αρκεί για να ξαναφέρει τη λάμψη μιας προηγούμενης στιγμής, με άλλες αποστάσεις τώρα γύρω της. Μπορείς να την αναγνωρίσεις χωρίς να επιστρέψεις εκεί όπου την άκουσες πρώτη φορά. Μέσα στη σιωπή που πλησιάζει, η ανάμνηση αποκτά τον δικό της ρυθμό.
📖 Βιβλιογραφία & Πηγές
Η αναθεώρηση βασίστηκε στην εξέταση της πιανιστικής γραφής και της ορχηστρικής παρτιτούρας, στην αναλυτική μελέτη του Puri και στη διασταύρωση των παρουσιάσεων του 1911–1914 με χρονολογικά και θεσμικά τεκμήρια. Η επιστολή προς την Τρουάνοβα χρησιμοποιείται από τη δημοσιευμένη μεταγραφή του καταλόγου του χειρογράφου.
Παρτιτούρες και εκδοτική τεκμηρίωση
Ravel, Maurice. Valses nobles et sentimentales pour piano. Paris: Durand, 1911, D. & F. 8247. Πιανιστικό κείμενο σε ψηφιακό αντίγραφο Cantorion, 25 σελίδες· εκδοτικά στοιχεία διασταυρωμένα με τον κατάλογο Durand.
Ravel, Maurice. Valses nobles et sentimentales pour orchestre. Paris: Durand & Fils, 1912, D. & F. 8476. Ψηφιακό αντίγραφο Sibley Music Library, University of Rochester, 74 αριθμημένες σελίδες.
Πρωτογενείς μαρτυρίες
Ravel, Maurice. «Esquisse autobiographique» (1928). Αποσπάσματα για τον κύκλο και την πρώτη εκτέλεση, σε ψηφιακή μεταγραφή στο Maurice-Ravel.net και παραθέματα στην ειδική βιβλιογραφία.
Ravel, Maurice. Επιστολή προς Natalia Trouhanowa, [21 Απριλίου 1912]. Μεταγραφή στον κατάλογο Ader, δημοπρασία 17 Δεκεμβρίου 2013, αρ. 225.
Ειδικές μελέτες και χρονολογική έρευνα
Puri, Michael J. “Ravel’s Valses nobles et sentimentales and its Models.” Music Theory Online 23, no. 3 (2017), ιδίως §§7–8, 26, 35–40, 49–60.
Cornejo, Manuel. “Maurice Ravel. Chronologie.” Les Amis de Maurice Ravel, 2018, αναθεώρηση 14 Μαρτίου 2022· καταχωρίσεις 1911, 1912 και 1914.
Θεσμικοί και ψηφιακοί κατάλογοι
Durand–Salabert–Eschig. Ravel Maurice 1875–1937: Catalogue des œuvres / Catalogue of Works. Καταχωρίσεις πιανιστικής εκδοχής, ορχηστρικής εκδοχής και μπαλέτου.
IRCAM, BRAHMS. “Valses nobles et sentimentales” (1911). Στοιχεία σύνθεσης, μέρη και πρώτη εκτέλεση.
Bibliothèque nationale de France. Concerts de danse N. Trouhanowa. [Programme]. Paris: Maquet, 1912, notice FRBNF43350293. Καταλογογραφική τεκμηρίωση του προγράμματος.
Bibliothèque nationale de France. Adélaïde, ou le langage des fleurs, notice FRBNF44263699. Στοιχεία πρώτης παράστασης.
Auditorium–Orchestre national de Lyon. “Ravel / Berio”, σημείωμα για τα Valses nobles et sentimentales και την πρώτη συναυλιακή παρουσίαση της ορχηστρικής εκδοχής.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου