Ο Φραντς Σούμπερτ πέρασε από τη ζωή σύντομα, όμως μέσα σε τριάντα ένα χρόνια άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο η μουσική μπορεί να θυμάται, να αφηγείται και να εξομολογείται. Στο έργο του, ο Ρομαντισμός δεν εμφανίζεται ως ρήξη με το κλασικό παρελθόν, αλλά ως διεύρυνση του εσωτερικού του χώρου. Οι καθαρές μορφές του Χάιντν, του Μότσαρτ και του Μπετόβεν συναντούν μια νέα αίσθηση του χρόνου, όπου μια μελωδία μπορεί να μοιάζει οικεία από την πρώτη στιγμή και ταυτόχρονα να οδηγεί προς κάτι απρόσιτο. Η μουσική του Σούμπερτ μετατρέπει την ανάμνηση σε παρόν και την προσδοκία σε νοσταλγία.
Η πιο ριζική του συμβολή φανερώθηκε στο Lied. Στα περισσότερα από εξακόσια τραγούδια του, η ποίηση δεν αποτελεί κείμενο πάνω στο οποίο προστίθεται μια μελωδία: καθορίζει τον ρυθμό, την αρμονία, την υφή και την ίδια τη δραματουργία. Το πιάνο μπορεί να γίνει ο καλπασμός στο Ο Βασιλιάς των Ξωτικών, η κίνηση της ανέμης στη Μαργαρίτα στο ροδάνι, το νερό, ο άνεμος ή τα βήματα ενός οδοιπόρου. Συχνά γνωρίζει περισσότερα από τη φωνή· αποκαλύπτει τον κίνδυνο, επαναφέρει μια μνήμη ή αφήνει στο υστερόλογο όσα ο ποιητικός λόγος δεν μπορεί πια να εκφράσει. Με αυτή την ισότιμη σχέση φωνής και πιάνου, ο Σούμπερτ έδωσε στο Lied πρωτοφανή ψυχολογική και μορφολογική πυκνότητα.
Η μελωδική του ευχέρεια υπήρξε θρυλική, αλλά η αληθινή της δύναμη βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο συνδέεται με την αρμονία. Μια φαινομενικά απλή φράση μπορεί να φωτιστεί ξαφνικά από μια απροσδόκητη μετατόπιση σε μακρινή τονικότητα, σαν το ίδιο το τοπίο να άλλαξε χωρίς να κινηθεί ο ακροατής. Οι εναλλαγές μείζονα και ελάσσονα δεν δηλώνουν πάντοτε αντίθεση ανάμεσα στη χαρά και στη λύπη· δημιουργούν αμφισημία, μια ευτυχία ήδη αγγιγμένη από την απώλεια ή μια θλίψη μέσα στην οποία επιμένει η μνήμη του φωτός. Γι’ αυτό ακόμη και οι πιο τραγουδιστές στιγμές του διατηρούν ένα λεπτό αίσθημα αστάθειας.
Η μορφή του οδοιπόρου συγκεντρώνει πολλές από αυτές τις εμπειρίες. Στην Ωραία Μυλωνού και στη Χειμωνιάτικη Διαδρομή, η κίνηση μέσα στο τοπίο γίνεται πορεία μέσα στη συνείδηση: η φύση ανταποκρίνεται, αντιστέκεται ή παραμένει αδιάφορη, ενώ κάθε τραγούδι μεταβάλλει το νόημα όσων προηγήθηκαν. Ο οδοιπόρος δεν είναι απλώς μια αυτοβιογραφική προβολή του συνθέτη ούτε ένα γενικό ρομαντικό σύμβολο. Είναι ένας μουσικός τρόπος να βιώνεται ο χρόνος — ως αναχώρηση χωρίς βέβαιο προορισμό, ως επιστροφή μιας σκέψης που ποτέ δεν επανέρχεται ίδια.
Η τραγουδιστική αυτή σκέψη διαπερνά και την οργανική μουσική. Στις συμφωνίες, στις σονάτες για πιάνο και στα έργα μουσικής δωματίου, όπως το Κουιντέτο Η Πέστροφα, το Κουαρτέτο Ο Θάνατος και η Κόρη και το Κουιντέτο εγχόρδων σε Ντο μείζονα, η μελωδία δεν είναι απλώς θεματικό υλικό· γίνεται χώρος μέσα στον οποίο κατοικεί ο ακροατής. Οι επαναλήψεις, οι μακρές αρμονικές διαδρομές και οι φαινομενικά ανασταλτικές στιγμές διευρύνουν την κλασική αρχιτεκτονική από το εσωτερικό. Στα ύστερα έργα του, ο χρόνος αποκτά μια κλίμακα σχεδόν απέραντη, χωρίς να χάνει την οικειότητα μιας ανθρώπινης φωνής.
Ο Σούμπερτ έζησε κυρίως στη Βιέννη, ανάμεσα σε φίλους, ποιητές, τραγουδιστές και ερασιτέχνες μουσικούς που παρουσίαζαν το έργο του στις συναθροίσεις οι οποίες αργότερα ονομάστηκαν «Σουμπερτιάδες». Αυτός ο ιδιωτικός κύκλος υπήρξε ουσιαστικός για τη δημιουργία του, αλλά δεν πρέπει να συγχέεται με πλήρη απομόνωση από τη δημόσια μουσική ζωή. Επιδίωξε εκδόσεις, παραστάσεις και ευρύτερη αναγνώριση, ενώ η μοναδική δημόσια συναυλία αφιερωμένη αποκλειστικά σε έργα του, το 1828, γνώρισε επιτυχία. Ωστόσο, μεγάλο μέρος της οργανικής του μουσικής παρέμεινε ανέκδοτο ή άγνωστο όταν πέθανε και η πραγματική έκταση του έργου του αποκαλύφθηκε σταδιακά στις επόμενες γενιές.
Η μεταγενέστερη εικόνα του «φτωχού, παραγνωρισμένου τραγουδοποιού» συλλαμβάνει μόνο ένα μέρος της αλήθειας. Ο Σούμπερτ υπήρξε δημιουργός εξαιρετικής φιλοδοξίας και εύρους, που ένωσε την οικειότητα του τραγουδιού με τη μνημειακή πνοή της συμφωνίας και της μουσικής δωματίου. Η επίδρασή του εκτείνεται από τον Σούμαν και τον Μπραμς έως τον Μπρούκνερ, τον Μαλερ και πολύ πέρα από τον 19ο αιώνα. Τα βήματα του οδοιπόρου μπορεί να σβήνουν στο βάθος, όμως η μουσική που αφήνουν πίσω τους εξακολουθεί να κινείται — σαν μνήμη, σαν εξομολόγηση, σαν ένας δρόμος που παραμένει ανοιχτός.
Εξερευνήστε τον συνθέτη
Επιλέξτε μια διαδρομή για να γνωρίσετε το έργο, τη ζωή και τον μουσικό κόσμο του Φραντς Σούμπερτ.