ℹ️ Πληροφορίες Έργου
____________________________
Κατά τον 19ο αιώνα, η λέξη «Ανατολή» ασκούσε μια ιδιαίτερη γοητεία στη φαντασία των Ευρωπαίων καλλιτεχνών.
Για τους περισσότερους συνθέτες, ζωγράφους και συγγραφείς της εποχής, οι μακρινές χώρες της Μέσης Ανατολής, της Περσίας ή της Αιγύπτου δεν αποτελούσαν τόσο συγκεκριμένες γεωγραφικές πραγματικότητες όσο κόσμους γεμάτους χρώματα, μυστήριο και ρομαντικές προβολές της φαντασίας. Η Ανατολή γινόταν συχνά ένα σύμβολο εξωτισμού, ένας τόπος όπου η καθημερινότητα έδινε τη θέση της στο παραμύθι.
Ο Γιόχαν Στράους Β΄ δεν έμεινε ανεπηρέαστος από αυτή την τάση.
Ανάμεσα στα πολυάριθμα βαλς, πόλκες και εμβατήρια που συνέθεσε, συναντούμε αρκετούς τίτλους οι οποίοι παραπέμπουν σε μακρινούς τόπους και πολιτισμούς. Το Περσικό Εμβατήριο (Persischer Marsch) ανήκει σε αυτή ακριβώς την κατηγορία.
Ο τίτλος του έργου προκαλεί εύλογες προσδοκίες. Ο ακροατής ίσως περιμένει μια αυθεντική μουσική αναπαράσταση της Περσίας ή στοιχεία αντλημένα από την τοπική μουσική παράδοση. Στην πραγματικότητα, ο Στράους ενδιαφέρεται περισσότερο να δημιουργήσει μια ατμόσφαιρα εξωτικής φαντασίας παρά μια ιστορικά ακριβή μουσική εικόνα.
Και το πετυχαίνει με αξιοθαύμαστη δεξιοτεχνία.
Μέσα σε λίγα μόλις λεπτά, το έργο συνδυάζει τον σταθερό βηματισμό του στρατιωτικού εμβατηρίου με μελωδίες που θυμίζουν στους Ευρωπαίους ακροατές της εποχής έναν μακρινό ανατολικό κόσμο. Το αποτέλεσμα διαθέτει ρυθμική ζωντάνια, λαμπρότητα και μια αίσθηση κίνησης που το κατέστησαν ένα από τα πιο δημοφιλή εμβατήρια του συνθέτη.
Περισσότερο από ενάμιση αιώνα αργότερα, το έργο εξακολουθεί να ακούγεται με την ίδια αμεσότητα. Κάτω από την επιβλητική του επιφάνεια κρύβεται η χαρακτηριστική ικανότητα του Στράους να μετατρέπει μια απλή μουσική ιδέα σε εικόνα, αφήγηση και γιορτή ταυτόχρονα.
Μέρη του έργου/Δομή:
Όπως πολλά εμβατήρια του 19ου αιώνα, το Persischer Marsch βασίζεται σε μια καθαρή και εύκολα αναγνωρίσιμη μορφή.
Η δομή του μπορεί να συνοψιστεί ως εξής:
- Σύντομη εισαγωγή (φανφάρα και ρυθμική προετοιμασία)
- Πρώτο κύριο εμβατηριακό θέμα
- Δεύτερο θεματικό τμήμα με πιο λυρικό χαρακτήρα
- Εναλλαγές και επανεμφανίσεις θεματικού υλικού
- Θριαμβευτική τελική επανάληψη και κατάληξη
Παρότι η μορφή φαίνεται απλή, ο Στράους επιτυγχάνει αξιοσημείωτη ποικιλία μέσα από την ενορχήστρωση, τις μεταβολές της δυναμικής και τη συνεχή ανανέωση του ρυθμικού παλμού.
Η εντύπωση που αποκομίζει ο ακροατής είναι εκείνη μιας πομπής που προχωρά αδιάκοπα προς τα εμπρός. Ο σταθερός βηματισμός λειτουργεί ως θεμέλιο πάνω στο οποίο αναπτύσσονται οι μελωδίες, οι χρωματισμοί και οι εξωτικές αποχρώσεις του έργου.
Ανάλυση:
Η φανφάρα και η έναρξη της πορείας
Το Persischer Marsch ανοίγει με τρόπο που δηλώνει αμέσως τον χαρακτήρα του έργου.
Μια σύντομη εισαγωγή με έντονη παρουσία των χάλκινων πνευστών και των κρουστών δημιουργεί την αίσθηση μιας τελετουργικής αναγγελίας. Η μουσική μοιάζει να προετοιμάζει την εμφάνιση μιας πομπής που πλησιάζει από μακριά και σταδιακά γίνεται ορατή.
Από μουσικολογική άποψη, ο Στράους αξιοποιεί εδώ τα τυπικά χαρακτηριστικά του εμβατηρίου του 19ου αιώνα. Ο ρυθμός οργανώνεται σε δίσημο μέτρο (2/4), το οποίο εξυπηρετεί ιδανικά τη σταθερή αίσθηση βηματισμού. Οι τονισμοί των ισχυρών χρόνων λειτουργούν σχεδόν σαν μουσική αναπαράσταση της κίνησης ενός στρατιωτικού σχηματισμού ή μιας επίσημης πομπής.
Λίγο αργότερα εμφανίζεται το βασικό ρυθμικό μοτίβο που θα διατρέξει ολόκληρο το έργο.
Είναι αυτό ακριβώς το σχήμα που πολλοί ακροατές συνδέουν με τον «τριποδισμό» των αλόγων. Η επαναληπτική του φύση δημιουργεί μια αίσθηση αδιάκοπης προώθησης προς τα εμπρός, ενώ ταυτόχρονα προσφέρει στον συνθέτη ένα σταθερό υπόβαθρο πάνω στο οποίο μπορούν να αναπτυχθούν οι μελωδίες.
Ο Στράους καταφέρνει έτσι κάτι ιδιαίτερα σημαντικό: από τα πρώτα κιόλας μέτρα ο ακροατής δεν ακούει απλώς ένα εμβατήριο. Αρχίζει να φαντάζεται μια σκηνή.
Οι «ανατολίζουσες» μελωδίες και η μουσική φαντασία της εποχής
Όταν εμφανίζονται οι κύριες μελωδίες του έργου, γίνεται φανερό ότι ο συνθέτης επιδιώκει να προσδώσει μια εξωτική χροιά στη μουσική.
Είναι σημαντικό να σημειώσουμε ότι αυτές οι μελωδίες δεν προέρχονται από αυθεντικές περσικές μουσικές πηγές. Ο Στράους δεν είχε ως στόχο μια εθνομουσικολογική αναπαράσταση της Περσίας. Εκείνο που τον ενδιέφερε ήταν να δημιουργήσει αυτό που ένας Βιεννέζος ακροατής του 1860 θα αντιλαμβανόταν ως «ανατολικό» άκουσμα.
Για να το πετύχει, χρησιμοποιεί ορισμένα χαρακτηριστικά που εμφανίζονται συχνά στον ευρωπαϊκό μουσικό εξωτισμό του 19ου αιώνα:
- μελωδικές γραμμές με έντονα διαστήματα δευτέρας,
- επαναλαμβανόμενα μοτίβα,
- χρωματικές αποχρώσεις,
- ξαφνικές μετακινήσεις ανάμεσα σε ελάσσονα και μείζονα χρώματα,
- ιδιαίτερη έμφαση στα ξύλινα πνευστά.
Το αποτέλεσμα δημιουργεί μια αίσθηση μυστηρίου και απόστασης χωρίς να εγκαταλείπει ποτέ τη βιεννέζικη μουσική γλώσσα του Στράους.
Αυτό είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα της ρομαντικής αισθητικής του Orientalism στη μουσική. Η Ανατολή λειτουργεί περισσότερο ως καλλιτεχνική ιδέα παρά ως γεωγραφική πραγματικότητα.
Η ενορχήστρωση ως εργαλείο αφήγησης
Ένα από τα μεγαλύτερα χαρίσματα του Γιόχαν Στράους Β΄ ήταν η ενορχηστρωτική του ευφυΐα.
Στο Persischer Marsch, η ορχήστρα δεν περιορίζεται στην εκτέλεση των θεμάτων. Συμμετέχει ενεργά στη δημιουργία της ατμόσφαιρας.
Τα χάλκινα πνευστά προσδίδουν λαμπρότητα και επισημότητα.
Τα κρουστά, ιδιαίτερα το ταμπούρο και τα κύμβαλα, ενισχύουν τον εμβατηριακό χαρακτήρα.
Τα ξύλινα πνευστά προσθέτουν ευκινησία και χρωματική ποικιλία, αναλαμβάνοντας συχνά τις πιο «εξωτικές» μελωδικές χειρονομίες.
Ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα είναι η διαχείριση των δυναμικών αντιθέσεων. Ο Στράους μεταβαίνει συχνά από πλήρη ορχηστρικά tutti σε ελαφρύτερες υφές, δημιουργώντας την αίσθηση ότι η πομπή άλλοτε πλησιάζει και άλλοτε απομακρύνεται.
Αυτές οι μεταβολές συμβάλλουν καθοριστικά στη ζωντάνια του έργου.
Παρά τη σχετικά σύντομη διάρκειά του, το εμβατήριο δεν γίνεται ποτέ μονότονο, επειδή η ορχήστρα ανανεώνει συνεχώς το ηχητικό τοπίο.
Η αρχιτεκτονική ενός επιτυχημένου εμβατηρίου
Η επιτυχία του Persischer Marsch οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στη δομική του οικονομία.
Ο Στράους αποφεύγει την υπερβολική ανάπτυξη των θεμάτων. Αντί να επεξεργάζεται εκτενώς το υλικό του, προτιμά να παρουσιάζει διαδοχικά μελωδικά επεισόδια, τα οποία παραμένουν εύκολα αναγνωρίσιμα και άμεσα προσβάσιμα στον ακροατή.
Από μορφολογική άποψη, το έργο ακολουθεί τη λογική πολλών δημοφιλών εμβατηρίων της εποχής:
Εισαγωγή → Κύριο θέμα → Δευτερεύον θέμα → Επαναφορές → Θριαμβευτική κατάληξη
Η δομή αυτή εξυπηρετεί ιδανικά τον δημόσιο χαρακτήρα του είδους. Η μουσική γίνεται εύκολα κατανοητή ακόμη και σε ανοικτούς χώρους ή σε περιστάσεις όπου η προσοχή του κοινού δεν είναι αποκλειστικά στραμμένη στην ακρόαση.
Παράλληλα, η σταθερή επιστροφή του εμβατηριακού ρυθμού δημιουργεί ισχυρή αίσθηση ενότητας.
Ο ακροατής μπορεί να περιπλανηθεί μέσα στις διαφορετικές μελωδίες και τα διαφορετικά χρώματα της ορχήστρας χωρίς ποτέ να χάνει τον προσανατολισμό του.
Και ίσως εκεί να βρίσκεται το μυστικό της διαχρονικής επιτυχίας του έργου. Μέσα σε λίγα μόλις λεπτά, ο Στράους δημιουργεί έναν μουσικό κόσμο γεμάτο κίνηση, χρώμα και φαντασία, όπου η βιεννέζικη κομψότητα συναντά το όνειρο μιας μακρινής Ανατολής.
Η Ανατολή όπως την ονειρευόταν η Ευρώπη του 19ου αιώνα
Για έναν σημερινό ακροατή, ο τίτλος Περσικό Εμβατήριο μπορεί να δημιουργήσει την προσδοκία ότι πρόκειται για ένα έργο βασισμένο στην αυθεντική μουσική παράδοση της Περσίας.
Στα μέσα του 19ου αιώνα, όμως, οι συνθέτες αντιμετώπιζαν συχνά διαφορετικά την έννοια του «εξωτικού».
Η Ευρώπη ζούσε την εποχή του Ρομαντισμού. Οι μακρινοί πολιτισμοί, οι άγνωστες χώρες και οι ξένοι λαοί ασκούσαν τεράστια γοητεία στη φαντασία καλλιτεχνών και κοινού. Τα ταξιδιωτικά βιβλία, οι αφηγήσεις εξερευνητών και οι ζωγραφικοί πίνακες με ανατολικά θέματα τροφοδοτούσαν μια διαρκή περιέργεια για κόσμους που οι περισσότεροι άνθρωποι δεν θα γνώριζαν ποτέ από κοντά.
Μέσα σε αυτό το πολιτισμικό κλίμα γεννήθηκε το φαινόμενο που σήμερα οι μουσικολόγοι αποκαλούν μουσικό εξωτισμό (musical exoticism) ή Orientalism.
Οι συνθέτες δημιουργούσαν μουσικές εικόνες που δεν επιχειρούσαν να αναπαραστήσουν πιστά μια ξένη κουλτούρα. Αντίθετα, αποτύπωναν την εικόνα που είχε η ευρωπαϊκή φαντασία γι' αυτήν.
Έτσι, η Ισπανία του Μπιζέ, η Αίγυπτος του Βέρντι, η Ρωσία του Ρίμσκι-Κόρσακοφ ή η Περσία του Στράους αποτελούν συχνά περισσότερο καλλιτεχνικές προβολές παρά εθνογραφικές καταγραφές.
Το Persischer Marsch εντάσσεται ακριβώς σε αυτή την παράδοση.
Οι μελωδίες του, οι χρωματικές του αποχρώσεις και οι ρυθμικές του χειρονομίες δημιουργούν μια αίσθηση ανατολικού χρώματος, χωρίς να προέρχονται από συγκεκριμένες περσικές πηγές. Ο ακροατής μεταφέρεται σε έναν φανταστικό τόπο, όπου η πραγματικότητα και η καλλιτεχνική επινόηση συνυπάρχουν.
Από τη σημερινή σκοπιά, αυτό το στοιχείο προσδίδει στο έργο μια επιπλέον ιστορική διάσταση.
Το εμβατήριο δεν μας μιλά μόνο για τη μουσική του Στράους. Μας αποκαλύπτει και τον τρόπο με τον οποίο η Ευρώπη του 19ου αιώνα φανταζόταν τον υπόλοιπο κόσμο.
Πέρα από τον «Βασιλιά του Βαλς»
Όταν αναφέρεται το όνομα του Γιόχαν Στράους Β΄, οι περισσότεροι σκέφτονται αμέσως τον Γαλάζιο Δούναβη, τα λαμπερά βαλς της Βιέννης και τις χορευτικές αίθουσες της αυτοκρατορικής πρωτεύουσας.
Η εικόνα αυτή είναι απολύτως δικαιολογημένη.
Κρύβει όμως ένα μέρος μόνο της αλήθειας.
Ο Στράους υπήρξε αναμφίβολα ο μεγαλύτερος δημιουργός βαλς στην ιστορία της μουσικής. Ταυτόχρονα, όμως, διέθετε μια εξαιρετικά ανεπτυγμένη αίσθηση μορφής, ορχηστρικού χρώματος και μουσικής επικοινωνίας με το κοινό.
Το Persischer Marsch αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της δεξιοτεχνίας.
Μέσα σε λίγα μόλις λεπτά, ο συνθέτης κατορθώνει να παρουσιάσει πολλαπλές μελωδικές ιδέες, να διατηρήσει αμείωτο το ενδιαφέρον του ακροατή και να δημιουργήσει μια ολοκληρωμένη μουσική αφήγηση. Η οικονομία των μέσων του θυμίζει συχνά έναν έμπειρο θεατρικό συγγραφέα, ο οποίος γνωρίζει ακριβώς πόσο χρόνο πρέπει να παραμείνει κάθε σκηνή στη σκηνή πριν δώσει τη θέση της στην επόμενη.
Η δεξιοτεχνία αυτή εξηγεί γιατί τόσα έργα του Στράους εξακολουθούν να ακούγονται φυσικά και ζωντανά ακόμη και σήμερα.
Πίσω από την επιφανειακή ευκολία κρύβεται ένας συνθέτης που κατανοούσε βαθιά τη λειτουργία της μελωδίας, του ρυθμού και της ορχήστρας.
Και ίσως γι' αυτό η μουσική του συνεχίζει να επιβιώνει πέρα από τις αίθουσες χορού για τις οποίες γράφτηκε αρχικά.
Οι καλύτερες συνθέσεις του διαθέτουν κάτι περισσότερο από κομψότητα.
Διαθέτουν προσωπικότητα.
💡 Μουσική Λεπτομέρεια
Το καλοκαίρι του 1873, η Βιέννη υποδέχθηκε έναν ιδιαίτερα σημαντικό επισκέπτη.
Ο Νασιρεντίν Σαχ, ηγεμόνας της Περσίας, πραγματοποιούσε ένα από τα μεγάλα ταξίδια του στην Ευρώπη, επιθυμώντας να γνωρίσει από κοντά τις τεχνολογικές και πολιτιστικές εξελίξεις της εποχής.
Η αυτοκρατορική πρωτεύουσα φρόντισε να τον υποδεχθεί με κάθε επισημότητα.
Ανάμεσα στα έργα που ακούστηκαν προς τιμήν του βρισκόταν και το Persischer Marsch του Γιόχαν Στράους.
Ο τίτλος του εμβατηρίου, που αρχικά αποτελούσε περισσότερο προϊόν καλλιτεχνικής φαντασίας παρά πραγματικής γνώσης της Περσίας, απέκτησε ξαφνικά μια απροσδόκητη σύνδεση με την πραγματικότητα.
Η ιστορία έγινε ακόμη πιο ενδιαφέρουσα όταν ο Σάχης εξέφρασε τον θαυμασμό του για το έργο.
Ο συνθέτης βρέθηκε έτσι μπροστά σε μια παράδοξη συγκυρία: ένα μουσικό «πορτρέτο» μιας χώρας που είχε δημιουργηθεί μέσα από τη βιεννέζικη φαντασία άρεσε στον ίδιο τον μονάρχη της χώρας αυτής.
Το περιστατικό φανερώνει κάτι χαρακτηριστικό για τη μουσική του Στράους.
Η δύναμή της δεν βασιζόταν στην ιστορική ακρίβεια.
Βασιζόταν στην ικανότητά της να γοητεύει, να δημιουργεί εικόνες και να επικοινωνεί άμεσα με το κοινό της.
Και το Persischer Marsch εξακολουθεί να το πετυχαίνει αυτό περισσότερο από ενάμιση αιώνα μετά τη σύνθεσή του.
__________________________
🎧 Οδηγός Ακρόασης
Το Persischer Marsch διαθέτει την αρετή των καλύτερων έργων του Στράους: η μουσική του είναι άμεσα απολαυστική, ενώ ταυτόχρονα αποκαλύπτει περισσότερες λεπτομέρειες όσο ο ακροατής επιστρέφει σε αυτήν.
Κατά την πρώτη ακρόαση, αξίζει να εστιάσετε στον σταθερό εμβατηριακό παλμό που διατρέχει σχεδόν ολόκληρο το έργο. Ο ρυθμός αυτός λειτουργεί ως θεμέλιο πάνω στο οποίο χτίζονται όλες οι μελωδίες και οι ενορχηστρωτικές μεταβολές.
Στην εισαγωγή, προσέξτε τη λειτουργία των χάλκινων πνευστών και των κρουστών. Η σύντομη φανφάρα δεν έχει απλώς εισαγωγικό χαρακτήρα· δημιουργεί την αίσθηση μιας τελετουργικής εμφάνισης, σαν να ανοίγει η αυλαία μιας μουσικής πομπής.
Όταν εμφανιστούν τα κύρια θέματα, παρατηρήστε πώς ο Στράους προσπαθεί να δημιουργήσει μια «ανατολική» ατμόσφαιρα μέσα από τη μελωδική γραφή και την ενορχήστρωση. Δεν πρόκειται για αυθεντική περσική μουσική, αλλά για τη ρομαντική ευρωπαϊκή φαντασία περί Ανατολής, μεταφρασμένη στη γλώσσα της βιεννέζικης ορχήστρας.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι συνεχείς εναλλαγές ανάμεσα σε πλήρεις ορχηστρικές κορυφώσεις και πιο ελαφριές υφές. Ο Στράους διατηρεί έτσι το ενδιαφέρον του ακροατή χωρίς να διακόπτει ποτέ τη ροή της πορείας.
Στο τελευταίο τμήμα του έργου, ακούστε πώς η ένταση αυξάνεται σταδιακά μέσω της ενορχήστρωσης και των δυναμικών. Η μουσική οδηγείται σε μια λαμπρή κατάληξη που αφήνει την αίσθηση μιας πομπής η οποία εξαφανίζεται στον ορίζοντα έχοντας ολοκληρώσει θριαμβευτικά τη διαδρομή της.
🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις
- Wiener Philharmoniker – Carlos Kleiber: Μία από τις πιο ζωντανές και ενεργητικές προσεγγίσεις της μουσικής του Στράους. Η ακρίβεια του ρυθμού και η ελαστικότητα της φραστικής αναδεικνύουν ιδανικά τη βιεννέζικη κομψότητα του έργου.
- Wiener Philharmoniker – Willi Boskovsky: Μια ιστορική ερμηνεία που αποτυπώνει το αυθεντικό ύφος της παλιάς βιεννέζικης παράδοσης. Εξαιρετική για όσους θέλουν να ακούσουν το έργο μέσα στο αισθητικό περιβάλλον από το οποίο γεννήθηκε.
- Wiener Philharmoniker – Riccardo Muti: Προσφέρει μεγαλύτερη έμφαση στη λαμπρότητα της ενορχήστρωσης και στις δυναμικές αντιθέσεις, φωτίζοντας τις συμφωνικές αρετές του εμβατηρίου.
- Johann Strauss Orchestra – André Rieu: Μια πιο εξωστρεφής και θεατρική προσέγγιση που αναδεικνύει τον εορταστικό χαρακτήρα του έργου και την άμεση επικοινωνία του με το κοινό.
📚 Περαιτέρω Μελέτη
- Richard Traubner — Operetta: A Theatrical History: Πολύτιμη μελέτη για τον κόσμο της βιεννέζικης ελαφράς μουσικής και το πολιτισμικό περιβάλλον μέσα στο οποίο έδρασε ο Γιόχαν Στράους Β΄.
- Andrew Lamb — 150 Years of Popular Musical Theatre: Προσφέρει χρήσιμο ιστορικό πλαίσιο για τη μουσική ψυχαγωγία του 19ου αιώνα και τη θέση του Στράους σε αυτήν.
- Peter Kemp — The Johann Strauss Family: Εστιάζει στην οικογένεια Στράους και στην τεράστια επιρροή της στη μουσική ζωή της Βιέννης.
- Derek Scott — Sounds of the Metropolis: Εξαιρετική προσέγγιση της μουσικής κουλτούρας του 19ου αιώνα, με ενδιαφέρουσες αναφορές στον εξωτισμό και στις δημοφιλείς ορχηστρικές μορφές.
🔗 Σχετικά Έργα
- Γιόχαν Στράους Β΄ — Αιγυπτιακό Εμβατήριο (Egyptischer Marsch), έργο 335: Το πιο άμεσο «αδελφό» έργο του Περσικού Εμβατηρίου, βασισμένο στην ίδια γοητεία που ασκούσε η Ανατολή στη βιεννέζικη φαντασία.
- Γιόχαν Στράους Β΄ — Geschichten aus dem Wienerwald (Ιστορίες από το Δάσος της Βιέννης), έργο 325: Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα της ικανότητας του συνθέτη να μετατρέπει μουσικές εικόνες σε αφηγήσεις.
- Γιόχαν Στράους Β΄ — An der schönen blauen Donau (Στον Ωραίο Γαλάζιο Δούναβη), έργο 314: Το διασημότερο βαλς του συνθέτη και ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα έργα ολόκληρου του 19ου αιώνα.
- Νικολάι Ρίμσκι-Κόρσακοφ — Σεχραζάτ, έργο 35: Ένα από τα σημαντικότερα έργα μουσικού εξωτισμού, όπου η Ανατολή αποκτά πολύ πιο εκτεταμένη και συμφωνική διάσταση.
🎼 Μουσική Σκέψη
Μερικές φορές η μουσική δεν επιδιώκει να περιγράψει έναν πραγματικό τόπο. Δημιουργεί έναν τόπο της φαντασίας.
Το Περσικό Εμβατήριο ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Μέσα από τον σταθερό βηματισμό, τις λαμπρές μελωδίες και τα εξωτικά του χρώματα, μας προσκαλεί σε ένα ταξίδι που υπάρχει περισσότερο στη συλλογική μνήμη των ονείρων παρά στον χάρτη.
Και ίσως γι' αυτό εξακολουθεί να γοητεύει. Επειδή, πίσω από την πομπή και τον θρίαμβο, κρύβεται η διαχρονική ανθρώπινη επιθυμία να φανταστεί κόσμους πέρα από τον ορίζοντα.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου