| Βασική έννοια | Καταληκτικό τμήμα που ακολουθεί την κύρια πορεία μιας μουσικής ενότητας ή ενός έργου. |
|---|---|
| Προέλευση | Από την ιταλική λέξη coda, που σημαίνει «ουρά». |
| Λειτουργία | Δημιουργεί μια διακριτή καταληκτική φάση μετά την κύρια μορφική ολοκλήρωση. |
| Πιθανό υλικό | Επιστροφή θεμάτων, νέα επεξεργασία, αλλαγή ηχοχρώματος ή πρόσθετη επιβεβαίωση της κατάληξης. |
| Σημειογραφία | Μπορεί να δηλώνεται με τη λέξη Coda, το σύμβολο 𝄌 ή οδηγίες όπως D.C. al Coda και D.S. al Coda. |
| Συγγενικός όρος | Codetta: μικρότερη καταληκτική προέκταση μέσα σε μια ενότητα. |
Στο πρώτο μέρος της Πέμπτης Συμφωνίας του Μπετόβεν, το αρχικό ρυθμικό μοτίβο έχει ήδη επιστρέψει και η μουσική μοιάζει να οδεύει προς το τέλος της. Αντί για μια σύντομη τελευταία πτώση, ξεκινά μια ακόμη εκτεταμένη διαδρομή. Το μοτίβο επιμένει, η ένταση μεταβάλλεται και η τελική κατάληξη αποκτά ιδιαίτερο βάρος. Αυτό το καταληκτικό τμήμα είναι η coda.
Ο όρος εμφανίζεται σε περιγραφές μουσικών μορφών, σε αναλύσεις έργων και, άλλοτε με τη λέξη και άλλοτε με ειδικό σύμβολο, μέσα στις παρτιτούρες. Για να καταλάβουμε τι δηλώνει, χρειάζεται να διακρίνουμε δύο σχετικά πράγματα: τη μουσική λειτουργία της coda και την οδηγία ανάγνωσης που μπορεί να οδηγεί τον εκτελεστή σε αυτήν.
Τι είναι η coda;
Η ιταλική λέξη coda σημαίνει «ουρά». Στη μουσική περιγράφει ένα καταληκτικό τμήμα που προστίθεται μετά την κύρια διαδρομή μιας σύνθεσης ή μιας αυτοτελούς ενότητάς της. Μπορεί να διαρκεί λίγα μέτρα ή να αναπτύσσεται σε μια μεγάλη, δραματικά σημαντική περιοχή. Δεν έχει καθορισμένη διάρκεια ούτε ένα υποχρεωτικό μελωδικό ή αρμονικό σχήμα.
Η θέση της στο τέλος είναι απαραίτητη, αλλά δεν αρκεί για να την αναγνωρίσουμε. Κάθε έργο έχει τελευταία μέτρα· δεν αποτελούν όλα coda. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι αν, αφού η βασική μορφική πορεία έχει ολοκληρωθεί, η μουσική ανοίγει μια διακριτή καταληκτική φάση. Εκεί μπορεί να συγκεντρώσει προηγούμενο υλικό, να εντείνει την τελική κίνηση ή να αφήσει την ένταση να υποχωρήσει σταδιακά. Ένα τέλος μπορεί εξίσου να έρθει αμέσως μόλις εκπληρωθεί η κύρια μορφική πορεία, χωρίς πρόσθετο τμήμα.
Σε μια μορφή σονάτας, για παράδειγμα, η coda συνήθως έρχεται μετά την επανέκθεση. Η επιστροφή των βασικών θεμάτων έχει ήδη εκπληρώσει τον κύριο μορφικό της ρόλο· η μουσική αποκτά τώρα χώρο για μια ακόμη κατάληξη, άλλοτε σύντομη και άλλοτε εκτεταμένη. Σε ένα ροντό, η coda μπορεί να ακολουθεί την τελευταία εμφάνιση του επωδού. Οι ίδιες λέξεις «αρχή της coda» περιγράφουν επομένως τη θέση και τη λειτουργία της μέσα στο συγκεκριμένο έργο, όχι ένα σημείο που εντοπίζεται μόνο μετρώντας πόσο απέχει από την τελευταία νότα.
Η coda ανήκει συνήθως στο τέλος ενός μέρους, όχι αποκλειστικά στο τέλος μιας πολυμερούς σύνθεσης. Μπορούμε να μιλάμε για την coda του πρώτου μέρους μιας συμφωνίας, παρότι ακολουθούν ακόμη τρία μέρη. Αυτή η διάκριση βοηθά όταν διαβάζουμε αναλύσεις: το «τέλος του έργου» και το «τέλος του συγκεκριμένου μέρους» δεν ταυτίζονται πάντοτε.
Τι μπορεί να συμβεί μέσα στην coda;
Η coda συχνά επιστρέφει σε γνώριμο υλικό. Ένα θέμα μπορεί να ακουστεί ξανά σε άλλη δυναμική, ένα μικρό ρυθμικό σχήμα να περάσει από όργανο σε όργανο ή μια φράση που είχε προηγουμένως μείνει ανοιχτή να αποκτήσει σαφέστερη κατάληξη. Η αναγνώριση του υλικού δίνει στον ακροατή αίσθηση συνοχής, ενώ ο διαφορετικός τρόπος παρουσίασής του μπορεί να αλλάξει το νόημα του τέλους.
Μια άλλη δυνατότητα είναι η επέκταση της αρμονικής πορείας. Η μουσική μπορεί να απομακρυνθεί προσωρινά από την κύρια τονικότητα, να παρατείνει την προσμονή της τελικής πτώσης ή να επιμείνει στην τονική αφού η λύση έχει ήδη ακουστεί. Η επανάληψη μιας κατάληξης δεν είναι κατ’ ανάγκην περιττή: η διάρκεια, η ενορχήστρωση και η ένταση με την οποία επιβεβαιώνεται μπορούν να μεταβάλουν την αίσθηση του χρόνου.
Υπάρχουν επίσης ήσυχες codas, όπου οι φωνές αραιώνουν και το έργο σβήνει, καθώς και καταλήξεις που αυξάνουν τη ρυθμική ορμή και οδηγούν σε ισχυρότερο τέλος. Το μέγεθος και η ένταση δεν καθορίζουν την αξία της. Η coda αποκτά σημασία από όσα έχει προηγουμένως θέσει σε κίνηση το έργο και από τον τρόπο με τον οποίο τα ανακαλεί ή τα ολοκληρώνει.
Πώς αναγνωρίζεται με το αυτί;
Η πρώτη ένδειξη είναι η αίσθηση ότι η γνωστή μορφική διαδρομή έχει επιστρέψει στο σημείο όπου περιμένουμε την ολοκλήρωσή της. Σε μια σονάτα, ο ακροατής έχει ακούσει ξανά τα κύρια θέματα στην επανέκθεση· σε ένα ροντό, έχει αναγνωρίσει την τελευταία εμφάνιση του επωδού. Αν μετά από αυτό αρχίσει μια νέα καταληκτική πορεία, υπάρχει λόγος να εξετάσουμε αν ακούμε coda.
Η δεύτερη ένδειξη βρίσκεται στον τρόπο που συμπεριφέρεται η ίδια η μουσική. Μπορεί να αναπτύσσει ξανά ένα μοτίβο, να αλλάζει απότομα την ένταση, να καθυστερεί μια αναμενόμενη πτώση ή να επαναλαμβάνει την τονική με ασυνήθιστη επιμονή. Καμία από αυτές τις κινήσεις δεν αποδεικνύει από μόνη της την ύπαρξη coda. Αποκτά σημασία όταν τη συνδέσουμε με τη θέση της μέσα στη μορφή.
Γι’ αυτό η ακρόαση μόνο των τελευταίων δευτερολέπτων συχνά δεν αρκεί. Η μετάβαση προς την κατάληξη μας δείχνει τι έχει ήδη ολοκληρωθεί και τι επιχειρεί να προσθέσει το νέο τμήμα. Μερικές φορές η αρχή της coda είναι εντυπωσιακή· άλλοτε προκύπτει τόσο φυσικά από τα προηγούμενα μέτρα ώστε οι αναλυτές μπορούν να διαφωνήσουν για το ακριβές όριό της. Η διαφωνία δεν αναιρεί τη λειτουργία της: μας θυμίζει ότι οι μορφικές ονομασίες περιγράφουν μουσικές σχέσεις, όχι πάντα ευδιάκριτες τομές.
Coda και codetta: ποια είναι η διαφορά;
Η codetta είναι, κυριολεκτικά, μια «μικρή ουρά». Στην ανάλυση μορφής σονάτας μπορεί να ακολουθεί την πτώση που κλείνει την έκθεση ή μια αντίστοιχη περιοχή της επανέκθεσης. Λειτουργεί ως σύντομη επέκταση του τέλους μιας εσωτερικής ενότητας: επιβεβαιώνει την πτώση και στρογγυλεύει όσα προηγήθηκαν.
Η coda αφορά συνήθως την ευρύτερη καταληκτική περιοχή του μέρους ή του έργου, αφού η βασική μορφική διαδρομή έχει πραγματοποιηθεί. Μπορεί να επαναφέρει ένα θέμα, να εισαγάγει νέο υλικό ή να αποκτήσει δική της αρμονική εξέλιξη. Δεν ξεχωρίζει όμως πάντοτε από την codetta μόνο χάρη στο μήκος της. Μια σύντομη coda μπορεί να έχει σαφή ανεξάρτητη λειτουργία, ενώ μια codetta να διευρυνθεί στην επανέκθεση. Σε οριακές περιπτώσεις, το πού ακριβώς τελειώνει η μία λειτουργία και αρχίζει η άλλη είναι ζήτημα μουσικής ανάλυσης, όχι μηχανικού κανόνα.
| Ερώτημα | Codetta | Coda |
|---|---|---|
| Τι κλείνει συνήθως; | Μια εσωτερική ενότητα, όπως η έκθεση | Τη συνολική πορεία ενός μέρους ή έργου |
| Πώς λειτουργεί; | Προεκτείνει και επιβεβαιώνει μια πτώση | Δημιουργεί διακριτή καταληκτική φάση |
| Πόσο διαρκεί; | Συνήθως λίγο, χωρίς απόλυτο όριο | Από λίγα μέτρα έως μεγάλη ενότητα |
| Αρκεί το μέγεθος για τη διάκριση; | Όχι | Όχι |
Ο πίνακας δείχνει συνήθεις λειτουργίες στη μορφική ανάλυση, όχι κανόνα που εφαρμόζεται χωρίς να ακούσουμε ή να διαβάσουμε το συγκεκριμένο έργο. Μια διευρυμένη codetta στην επανέκθεση είναι χαρακτηριστική περίπτωση όπου η ετικέτα χρειάζεται προσεκτική αιτιολόγηση.
Ένα παράδειγμα που ξεπερνά την απλή επιβεβαίωση
Στο πρώτο μέρος της Σονάτας για πιάνο αρ. 3 σε Ντο μείζονα, έργο 2 αρ. 3, ο Μπετόβεν απομακρύνεται στην καταληκτική περιοχή προς τη Λα ύφεση μείζονα. Εμφανίζεται νέο μελωδικό υλικό και αργότερα επιστρέφει η αρχή του πρώτου θέματος στη Ντο μείζονα. Η coda δεν εξαντλείται εδώ σε μερικά επιπλέον μέτρα που ενισχύουν την τελευταία πτώση: δημιουργεί μια μικρή νέα διαδρομή, με απομάκρυνση και επιστροφή. Ακριβώς γι’ αυτό το παράδειγμα βοηθά να κατανοήσουμε τη διαφορά από μια απλή codetta. Η παρατήρηση αφορά το πρώτο μέρος της σονάτας, όχι όλα τα μέρη της.
Η coda μέσα στην παρτιτούρα
Πολλές codas ακούγονται και διαβάζονται χωρίς να έχουν γραμμένο από πάνω τους το όνομά τους. Ακολουθούν απλώς, μέτρο προς μέτρο, το προηγούμενο υλικό. Σε άλλες παρτιτούρες, η λέξη Coda ή το σύμβολο 𝄌 σηματοδοτεί μια ιδιαίτερη καταληκτική περιοχή στην οποία ο εκτελεστής θα φτάσει μέσω οδηγίας επανάληψης.
Οι συντομογραφίες D.C. al Coda και D.S. al Coda περιγράφουν τη διαδρομή. Το D.C. (da capo) στέλνει τον εκτελεστή στην αρχή του κομματιού, ενώ το D.S. (dal segno) τον στέλνει στο σημείο που φέρει το σύμβολο segno. Στη συνέχεια η ένδειξη To Coda ή το αντίστοιχο σημάδι υποδεικνύει πού θα εγκαταλείψει τη γραμμική πορεία της επανάληψης για να μεταβεί στην αρχή της σημειωμένης coda.
| Ένδειξη | Τι κάνει ο εκτελεστής |
|---|---|
| D.C. al Coda | Επιστρέφει στην αρχή και συνεχίζει έως το σημείο μετάβασης στην coda |
| D.S. al Coda | Επιστρέφει στο segno και συνεχίζει έως το σημείο μετάβασης στην coda |
| To Coda ή 𝄌 | Μεταβαίνει στο τμήμα που αρχίζει με την ένδειξη Coda |
Η διαδρομή διαβάζεται με τη σειρά της εκτέλεσης, όχι απλώς από πάνω προς τα κάτω στη σελίδα. Για παράδειγμα, σε ένα D.C. al Coda ο μουσικός φτάνει πρώτα στην οδηγία επιστροφής, παίζει ξανά από την αρχή και, όταν συναντήσει στη δεύτερη αυτή διαδρομή το To Coda, πηγαίνει στην τελική περιοχή. Το πότε ακριβώς ενεργοποιείται ένα σημάδι εξαρτάται από τις συνολικές οδηγίες επανάληψης της παρτιτούρας.
Έτσι, η λέξη χρησιμοποιείται και για ένα τμήμα της μουσικής και ως προορισμός σε έναν χάρτη εκτέλεσης. Η δεύτερη χρήση εξηγεί πώς φτάνουμε εκεί στην παρτιτούρα· δεν αποτελεί από μόνη της ανάλυση του τι κάνει μουσικά το καταληκτικό τμήμα. Γι’ αυτό δεν χρειάζεται κάθε coda να συνοδεύεται από σύμβολο, ούτε κάθε περιγραφή της να προϋποθέτει D.C. ή D.S.
Από τη μικρή κατάληξη στη μεγάλη καταληκτική ενότητα
Στη μουσική της Κλασικής περιόδου, ένα καταληκτικό τμήμα μπορεί να εδραιώνει την ολοκλήρωση ενός μέρους με σχετικά περιορισμένα μέσα. Στον Μπετόβεν, η coda συχνά αποκτά μεγαλύτερο μορφικό και δραματικό βάρος: το υλικό συνεχίζει να μετασχηματίζεται εκεί όπου θα περίμενε κανείς απλώς μια σύντομη επιβεβαίωση του τέλους.
Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι παλαιότερες codas ήταν μικρές ή ότι οι μεταγενέστερες έγιναν υποχρεωτικά μεγάλες. Η ιστορία του όρου δεν είναι μια πορεία συνεχούς μεγέθυνσης. Η χρήσιμη ιστορική παρατήρηση είναι πως η καταληκτική περιοχή μπορούσε, σε ορισμένα έργα, να αναλάβει ενεργό μέρος στη μουσική αφήγηση. Η coda σταματά τότε να μοιάζει με απλή προέκταση και γίνεται ένας χώρος όπου το έργο επανεξετάζει όσα έχουν ήδη ακουστεί.
Η μεταβολή αυτή φαίνεται και στον τρόπο που ακούμε μια μεγάλη coda. Αν η επανέκθεση έχει αποκαταστήσει τα βασικά θέματα στην κύρια τονικότητα, η περαιτέρω επεξεργασία τους μπορεί να προκαλέσει την αίσθηση ότι η μουσική εξακολουθεί να έχει κάτι να επιλύσει. Σε άλλα έργα, αντίθετα, μια σύντομη ήρεμη περιοχή επιτρέπει στην ήδη ολοκληρωμένη μορφή να καταλαγιάσει. Η ίδια ονομασία καλύπτει επομένως διαφορετικές δραματικές αναλογίες.
🎧 Ακούγοντας την coda: η Πέμπτη Συμφωνία του Μπετόβεν
Το πρώτο μέρος της Συμφωνίας αρ. 5 σε Ντο ελάσσονα, έργο 67, προσφέρει ένα εύληπτο παράδειγμα. Από την αρχή, το σύντομο ρυθμικό μοτίβο των τριών σύντομων και μιας μακράς νότας κινεί μεγάλο μέρος της μουσικής. Μετά την έκθεση και την ανάπτυξη, η επανέκθεση επαναφέρει το υλικό στην κύρια τονικότητα. Θα μπορούσε κανείς να περιμένει ότι το μέρος πλησιάζει πλέον απευθείας στην κατάληξή του.
Στην ηχογράφηση του Orchestre Révolutionnaire et Romantique υπό τον Τζον Έλιοτ Γκάρντινερ, ο εκπαιδευτικός οδηγός ακρόασης Understanding Music: Past and Present τοποθετεί την αρχή της coda περίπου στο 5:08. Από εκεί το γνώριμο ρυθμικό σχήμα επανέρχεται σε μια νέα καταληκτική πορεία. Οι εναλλαγές στην ένταση και η επιμονή του μοτίβου κρατούν ζωντανή τη δραματική κίνηση, ώσπου η Ντο ελάσσονα επιβεβαιώνεται με αποφασιστικότητα.
Το παράδειγμα βοηθά να ακουστεί τι προσθέτει μια coda. Η επανέκθεση έχει ήδη επαναφέρει τη βασική μουσική διαδρομή· το τελευταίο τμήμα δίνει νέο βάρος στο τέλος. Η επανάληψη του μοτίβου μάς κρατά κοντά στην αρχή του μέρους, ενώ η συσσώρευση και η τελική επιβεβαίωση της τονικότητας δείχνουν πόση απόσταση έχει διανύσει η μουσική από την πρώτη εμφάνισή του. Η coda αντλεί την έντασή της από αυτήν ακριβώς τη σχέση ανάμεσα στην αναγνώριση και στην αλλαγή.
Αξίζει να ακουστεί πρώτα ολόκληρο το μέρος και έπειτα η μετάβαση από περίπου το 4:50, ώστε η είσοδος της coda στο 5:08 να γίνει αντιληπτή σε σχέση με όσα προηγούνται. Οι χρόνοι αφορούν αποκλειστικά τη συγκεκριμένη ηχογράφηση. Η Πέμπτη Συμφωνία λειτουργεί εδώ ως ακουστικό παράδειγμα του όρου· η πλήρης ανάλυση του μέρους απαιτεί, βέβαια, προσοχή και στις προηγούμενες ενότητες της μορφής.
📚 Περαιτέρω Μελέτη
Η coda μπορεί να μελετηθεί βαθύτερα μέσα από τη θεωρία της μουσικής μορφής, ιδιαίτερα σε σχέση με τη σονάτα, τις διαδικασίες κατάληξης και τη διεύρυνση του τέλους στη μουσική του Μπετόβεν. Οι ακόλουθες μελέτες προσφέρουν διαφορετικές αλλά συμπληρωματικές διαδρομές:
- William E. Caplin — Classical Form. Συστηματική παρουσίαση των μορφικών λειτουργιών στην οργανική μουσική του Χάιντν, του Μότσαρτ και του Μπετόβεν. Ιδιαίτερα χρήσιμη για τη σχέση ανάμεσα στην πτώση, την ολοκλήρωση μιας ενότητας και την πρόσθετη καταληκτική λειτουργία.
- James Hepokoski και Warren Darcy — Elements of Sonata Theory. Αναλυτική προσέγγιση της μορφής σονάτας, με έμφαση στα σημεία μορφικής ολοκλήρωσης και στις περιοχές που μπορεί να ακολουθούν μετά από αυτά. Βοηθά να γίνει σαφέστερη η διάκριση ανάμεσα σε καταληκτικό υλικό, codetta και coda.
- Charles Rosen — Sonata Forms. Μια ευρύτερη ιστορική και αισθητική θεώρηση της μορφής σονάτας. Οι παρατηρήσεις του για τις εκτεταμένες καταλήξεις του κλασικού ρεπερτορίου φωτίζουν τον τρόπο με τον οποίο η coda μπορεί να αποκτήσει ουσιαστικό δραματικό βάρος.
- Open Music Theory — “Sonata Form: Framing Modules”. Προσιτή εισαγωγή στη θέση της εισαγωγής και της coda μέσα στη μορφή σονάτας, κατάλληλη για μια πρώτη οργανωμένη επανάληψη των βασικών εννοιών.
🔗 Σχετικοί Όροι
Η coda συνδέεται με όρους που περιγράφουν τόσο τη μορφική ολοκλήρωση όσο και τη διαδρομή του εκτελεστή μέσα στην παρτιτούρα:
- Codetta: σύντομη καταληκτική προέκταση που συνήθως ολοκληρώνει μια εσωτερική ενότητα, όπως την έκθεση μιας μορφής σονάτας.
- Επανέκθεση: η περιοχή της μορφής σονάτας όπου επιστρέφει το βασικό θεματικό υλικό στην κύρια τονικότητα. Όταν υπάρχει coda, συνήθως ακολουθεί μετά την ολοκλήρωση της επανέκθεσης.
- Πτώση: αρμονική και μελωδική διαμόρφωση που δημιουργεί αίσθηση προσωρινής ή οριστικής κατάληξης. Η coda μπορεί να καθυστερεί, να διευρύνει ή να επιβεβαιώνει την τελική πτώση.
- Da capo και dal segno: οδηγίες επιστροφής στην αρχή ή σε σημείο που φέρει το σύμβολο segno. Σε συνδυασμό με την ένδειξη al Coda, καθορίζουν τη διαδρομή προς το τελικό τμήμα της παρτιτούρας.
- Fine: ένδειξη του σημείου στο οποίο ολοκληρώνεται η εκτέλεση, συνήθως έπειτα από μια οδηγία επιστροφής. Σε αντίθεση με το To Coda, δεν στέλνει τον εκτελεστή σε άλλο τμήμα, αλλά σηματοδοτεί το τέλος της διαδρομής.
📖 Βιβλιογραφία & Πηγές
Η προσέγγιση συνδυάζει πηγές για τη μουσική μορφή και τη σημειογραφία με την παρτιτούρα και έναν οδηγό ακρόασης της Πέμπτης Συμφωνίας. Η διάκριση coda–codetta αφορά ειδικά τη μορφική ανάλυση, ενώ οι οδηγίες D.C. και D.S. τεκμηριώνονται χωριστά ως συμβάσεις ανάγνωσης της παρτιτούρας.
Παρτιτούρα και έργο
- Beethoven, Ludwig van. Συμφωνία αρ. 5 σε Ντο ελάσσονα, έργο 67, πρώτο μέρος. Ορχηστρική παρτιτούρα, έκδοση Breitkopf & Härtel· ψηφιακή συλλογή Beethoven-Haus Bonn.
- Beethoven, Ludwig van. Τρεις σονάτες για πιάνο, έργο 2, αρ. 1–3. Πρώτη έκδοση, Artaria, Βιέννη, 1796· ψηφιακή συλλογή Beethoven-Haus Bonn. Για το παράδειγμα της coda εξετάζεται το πρώτο μέρος της τρίτης σονάτας.
Μελέτες μουσικής μορφής και σημειογραφίας
- Open Music Theory. «Sonata Form — Framing Modules (Introduction & Coda)». Για τη θέση της coda στη μορφή σονάτας και τη διάκριση από την codetta.
- Music Theory for the 21st-Century Classroom. «Rondo Form». Για τη σχέση της τελευταίας εμφάνισης του επωδού με την coda στο τρίτο μέρος της σονάτας «Παθητική» του Μπετόβεν.
- Steinberg. Dorico Pro: Repeat Markers. Για τις ενδείξεις D.C. al Coda, D.S. al Coda και τη λειτουργία των συμβόλων επανάληψης.
- Treccani. «Coda», Vocabolario on line. Για την ετυμολογία και τη χρήση του όρου στη μουσική.
Οδηγός ακρόασης και ηχογράφηση
- Clark, N. Alan, Thomas Heflin, Jeffrey Kluball και Elizabeth Kramer. Understanding Music: Past and Present. University of North Georgia Press, 2015, ενότητα «Music of Ludwig van Beethoven». Ο χρονικός οδηγός προσδιορίζει την coda του πρώτου μέρους στο 5:08 της προτεινόμενης ηχογράφησης.
- Beethoven, Συμφωνία αρ. 5: Orchestre Révolutionnaire et Romantique, διεύθυνση Τζον Έλιοτ Γκάρντινερ· ηχογράφηση που συνοδεύει τον παραπάνω οδηγό ακρόασης.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου