Ντομένικο Σκαρλάττι: Σονάτα σε Μι μείζονα, K.380 - Ανάλυση

Τσέμπαλο σε φωτεινή αίθουσα με διαδοχικά ανοίγματα, για τη Σονάτα K.380 του Σκαρλάττι

Σαν μια πομπή που πλησιάζει από μακριά, η μουσική του Σκαρλάττι προχωρά με ήρεμη επισημότητα. Στη Σονάτα K.380, τα μουσικά καλέσματα περνούν από τη μια φωνή στην άλλη, ενώ πίσω από τον σταθερό βηματισμό αναδύονται η χάρη της μελωδίας και μια απροσδόκητη τρυφερότητα.

Η Σονάτα σε Μι μείζονα, K.380 του Ντομένικο Σκαρλάττι είναι ένα σύντομο έργο για σόλο πληκτροφόρο, που ξεχωρίζει για τον μετρημένο, σχεδόν τελετουργικό βηματισμό του. Από τις πρώτες φράσεις, ένα μουσικό κάλεσμα ακολουθείται από την απάντησή του σε χαμηλότερη περιοχή. Πίσω όμως από αυτή την επισημότητα υπάρχει μια λεπτή, ευέλικτη γραφή: οι φωνές αλλάζουν ρόλους, οι μελωδίες συνεχίζουν πάνω από σταθερές συγχορδίες και οι καταλήξεις προετοιμάζονται με τρόπο που διατηρεί ζωντανό το ενδιαφέρον ως το τέλος.

Το έργο ανήκει στον κόσμο των σονάτων που ο Σκαρλάττι συνέθεσε κατά τα χρόνια της σχέσης του με τις αυλές της Πορτογαλίας και της Ισπανίας. Κεντρικό πρόσωπο σε αυτό το περιβάλλον ήταν η Μαρία Βαρβάρα της Πορτογαλίας, μαθήτρια και προστάτιδά του, η οποία αργότερα έγινε βασίλισσα της Ισπανίας. Δεν γνωρίζουμε για ποια περίσταση γράφτηκε η K.380 ούτε πότε και από ποιον εκτελέστηκε για πρώτη φορά. Η ιστορική της παρουσία τεκμηριώνεται στα χειρόγραφα: βρίσκεται ως εικοστή τρίτη σονάτα στον όγδοο τόμο της συλλογής της Βενετίας, που φέρει τη χρονολογία 1754, και περιλαμβάνεται επίσης στον δέκατο τόμο της συλλογής της Πάρμας.

Το 1754, επομένως, είναι χρονολογία της χειρόγραφης συλλογής, όχι αποδεδειγμένο έτος σύνθεσης. Ούτε τα βασικά σωζόμενα χειρόγραφα είναι γραμμένα από το χέρι του Σκαρλάττι: πρόκειται για αντίγραφα που εξετάζονται συγκριτικά στις νεότερες εκδόσεις. Οι δύο αριθμοί με τους οποίους συναντούμε συχνότερα τη σονάτα προέρχονται από διαφορετικούς καταλόγους: K.380 είναι η αρίθμηση του Ραλφ Κερκπάτρικ και L.23 εκείνη του Αλεσάντρο Λόνγκο.

Η ένδειξη Andante commodo ζητά μια άνετη, μετρημένη κίνηση. Στα 3/4, ο σταθερός παλμός συνδυάζεται με μια ανεπαίσθητη αίσθηση λικνίσματος. Δεν είναι τυχαίο ότι η σονάτα έχει συχνά περιγραφεί σαν πομπή και έχει συνδεθεί με το μεταγενέστερο προσωνύμιο Cortège. Πρόκειται όμως για εικόνα που γεννά η ακρόαση, όχι για τίτλο ή πρόγραμμα τεκμηριωμένο από τον συνθέτη. Η ιδιαίτερη γοητεία της K.380 βρίσκεται ακριβώς στο ότι, μέσα σε 78 γραμμένα μέτρα, ένα μόνο όργανο δημιουργεί την εντύπωση πως ακούμε περισσότερες από μία μουσικές παρουσίες.

Μέρη του έργου/Δομή

Η K.380 αποτελείται από ένα ενιαίο μέρος σε διμερή μορφή, με επανάληψη καθενός από τα δύο τμήματα. Το πρώτο απομακρύνεται από τη Μι μείζονα και ολοκληρώνεται στη Σι μείζονα, την τονικότητα της δεσπόζουσας. Το δεύτερο ξεκινά από αυτή τη νέα βάση, διευρύνει την αρμονική διαδρομή και αποκαθιστά τη Μι μείζονα. Οι παρακάτω περιοχές είναι αναλυτικά σημεία προσανατολισμού μέσα στη συνεχή μουσική, όχι χωριστά μέρη.

Τα δύο τμήματα έχουν σχεδόν την ίδια έκταση: 40 και 38 μέτρα. Η ισορροπία τους γίνεται αντιληπτή κυρίως προς το τέλος, όταν το υλικό που είχε εδραιώσει τη Σι μείζονα επιστρέφει μεταφερμένο στη Μι μείζονα. Η αρχική φράση δεν επανεμφανίζεται αυτούσια για να σημάνει μια επανέκθεση, όπως θα περιμέναμε από μια μεταγενέστερη κλασική σονάτα. Εδώ τη μορφή τη συγκρατούν οι συγγενικές καταληκτικές φράσεις και η διαφορετική τονική τους λειτουργία.

Ανάλυση

Το αρχικό κάλεσμα και η απάντηση: μέτρα 1–8

Τα πρώτα οκτώ μέτρα οργανώνονται σαν ανταλλαγή σύντομων φράσεων. Στα μονά μέτρα ακούγεται ένα κατιόν σχήμα, που αρχίζει με παρεστιγμένο ρυθμό και συνεχίζει με πιο ήρεμα όγδοα. Στα ζυγά μέτρα απαντούν τρία σταθερά τέταρτα, με στολίδια στην επάνω φωνή. Η αντίθεση ανάμεσα στην κινητικότητα και στη σταθερότητα αρκεί για να γεννηθεί η αίσθηση διαλόγου, προτού ακόμη διαμορφωθεί μια συνεχής συνοδεία.

Στα μέτρα 1–4 το αριστερό χέρι παραμένει σε παύση. Το δεξί, ωστόσο, παίζει και διπλές νότες, οπότε η αρχική φράση δεν ακούγεται σαν εντελώς ασυνόδευτη μελωδία. Στα μέτρα 5–8 το ίδιο υλικό μεταφέρεται χαμηλότερα, κυρίως στο αριστερό χέρι, με σύντομες παρεμβάσεις του δεξιού. Χωρίς να παρουσιάσει ένα δεύτερο θέμα, ο Σκαρλάττι αλλάζει την περιοχή και την κατανομή των φωνών. Αυτή η συγκεκριμένη μεταβολή εξηγεί γιατί η αρχή θυμίζει σε πολλούς ακροατές καλέσματα πνευστών που ακούγονται το ένα μετά το άλλο.

Ακούστε ιδιαίτερα τη διαφορά ανάμεσα στις δύο παρουσιάσεις. Στο πιάνο ο ερμηνευτής μπορεί να την τονίσει με τη δυναμική. Στο τσέμπαλο η αντίθεση αναδεικνύεται κυρίως από την αλλαγή περιοχής, την άρθρωση και τις μικρές αποστάσεις ανάμεσα στις φράσεις. Και στις δύο περιπτώσεις, ο διάλογος υπάρχει ήδη στη μουσική γραφή· δεν χρειάζεται υπερβολική ερμηνευτική έμφαση για να γίνει σαφής.

Σκαρλάττι K.380, μέτρα 1–8: η αρχική ιδέα περνά από το δεξί στο αριστερό χέρι
Παράδειγμα 1 — Andante commodo, μ. 1–8: το αρχικό κάλεσμα και η μεταφορά του σε χαμηλότερη περιοχή. Παρατίθενται και τα δύο πεντάγραμμα. Πηγή: Pierre Gouin (επιμ.), Les Éditions Outremontaises, Montréal, 2013, σ. 1. Πιστή περικοπή από το IMSLP #133292; CC BY-SA 4.0.

Από τις σύντομες φράσεις στη συνεχή ροή: μέτρα 9–18

Στο μέτρο 9 η σύντομη ανταλλαγή δίνει τη θέση της σε μια γρήγορη κατιούσα κίνηση δεκάτων έκτων. Το αριστερό χέρι συνεχίζει αμέσως με συγγενικό πέρασμα, διατηρώντας την ιδέα της απάντησης ανάμεσα στα δύο χέρια. Η διαφορά είναι ότι τώρα οι φράσεις δεν στέκονται χωριστά: οι γρήγορες νότες τις ενώνουν και οδηγούν τη μουσική προς μια πιο εκτενή μελωδική ανάπτυξη.

Από το μέτρο 12, τα σταθερά τέταρτα της συνοδείας δίνουν ευδιάκριτο παλμό. Το δεξί χέρι αναπτύσσει την επάνω μελωδία, ενώ στο εσωτερικό των συγχορδιών ακούγονται φθόγγοι μεγαλύτερης διάρκειας. Το γνώριμο παρεστιγμένο σχήμα συνδέει το πέρασμα με την αρχή, αλλά η αρμονική κατεύθυνση έχει αλλάξει. Στα μέτρα 12–14, η εσωτερική φωνή ανεβαίνει από το Σολ δίεση στο Λα δίεση και έπειτα στο Σι: μια μικρή κίνηση που βοηθά να στραφεί σταδιακά η μουσική προς τη Σι μείζονα.

Στο μέτρο 18 η φράση σταματά σε μια στολισμένη κατάληξη, με κορώνα στην παύση. Η αρμονία της δεσπόζουσας της Σι μείζονας έχει προετοιμάσει την αλλαγή που ακολουθεί. Αυτή η σύντομη αναμονή χωρίζει καθαρά δύο διαφορετικούς τρόπους γραφής: τη μεγαλύτερη μελωδική φράση των προηγούμενων μέτρων και τη συμπαγή ρυθμική ιδέα που θα εμφανιστεί στο μέτρο 19. Αν η παύση περάσει βιαστικά, η αντίθεση χάνει μέρος της δύναμής της.

Η ρυθμική ιδέα και η εδραίωση της Σι μείζονας: μέτρα 19–40

Η είσοδος του μέτρου 19 φέρνει συμπαγέστερη γραφή. Δύο φωνές στο δεξί χέρι κινούνται με επαναλαμβανόμενες νότες και με το χαρακτηριστικό σχήμα όγδοο–δύο δέκατα έκτα, ενώ το αριστερό στηρίζει σταθερά τους τρεις χρόνους. Στο επόμενο μέτρο η δραστηριότητα περνά χαμηλότερα, και το ζεύγος των μέτρων απαντά ξανά. Ο εορταστικός χαρακτήρας προκύπτει από αυτή τη ρυθμική επιμονή, τις διπλές νότες και τη σαφή βάση. Δεν χρειάζεται να υποθέσουμε πραγματικά κρουστά για να καταλάβουμε γιατί ο ήχος συχνά τα θυμίζει.

Από το μέτρο 22 η υφή αραιώνει και πάλι. Τα δέκατα έκτα ανεβαίνουν σε ψηλότερη περιοχή και οδηγούν προς μια στολισμένη κατάληξη. Παράλληλα, στη συνοδεία το Μι αλλοιώνεται σε Μι δίεση, τον προσαγωγέα του Φα δίεση. Η μικρή αυτή αλλαγή ενισχύει την έλξη προς τη δεσπόζουσα της Σι μείζονας. Έτσι, η ανοδική κίνηση δεν λειτουργεί μόνο ως μελωδική έξαρση: προετοιμάζει με ακρίβεια την αρμονική άφιξη.

Στο μέτρο 25 αρχίζει μια καταληκτική περιοχή με ιδιαίτερη σημασία για τη συνοχή του έργου. Ο Ραλφ Κερκπάτρικ χρησιμοποίησε τον όρο crux για χαρακτηριστικά σημεία των διμερών σονάτων του Σκαρλάττι, στα οποία σταθεροποιείται η πορεία προς την καταληκτική τονικότητα και γίνεται σαφέστερη η αντιστοιχία των δύο τμημάτων. Στην ειδική μελέτη τους για την K.380, οι Nancy Lee Harper και Tomás Henriques τοποθετούν τα αντίστοιχα σημεία στα μέτρα 25 και 63. Ακόμη και χωρίς τον θεωρητικό όρο, μπορούμε να ακούσουμε αυτή τη σχέση: αρκεί να συγκρατήσουμε τη φράση που ακολουθεί την ανάβαση και να την αναγνωρίσουμε αργότερα.

Σκαρλάττι K.380, μέτρα 21–28: ανοδική κίνηση και κατάληξη στη Σι μείζονα
Παράδειγμα 2 — Andante commodo, μ. 21–28: η ανοδική προετοιμασία και το σημείο σταθεροποίησης στο μ. 25, μέσα στην καταληκτική περιοχή της Σι μείζονας. Παρατίθενται και τα δύο πεντάγραμμα. Πηγή: Pierre Gouin (επιμ.), Les Éditions Outremontaises, Montréal, 2013, σ. 2. Πιστή περικοπή από το IMSLP #133292; CC BY-SA 4.0.

Η άφιξη στο μέτρο 25 δεν σημαίνει ότι το πρώτο τμήμα τελειώνει εκεί. Η ρυθμική ιδέα επιστρέφει, η ανοδική κίνηση επαναλαμβάνεται και οι καταληκτικές φράσεις αποκτούν μεγαλύτερη έκταση. Τα γρήγορα περάσματα εναλλάσσονται με στολισμένες καταλήξεις, ώσπου το μέτρο 40 επιβεβαιώνει οριστικά τη Σι μείζονα. Όταν αρχίζει η επανάληψη, γνωρίζουμε πλέον πού οδηγούν τα αρχικά καλέσματα. Μπορούμε έτσι να ακούσουμε με περισσότερη προσοχή τις λεπτομέρειες που προετοιμάζουν αυτόν τον προορισμό.

Η διαφορετική αρχή του δεύτερου τμήματος: μέτρα 41–56

Μετά τη διπλή διαστολή, στο μέτρο 41, δεν επιστρέφει το αρχικό κάλεσμα. Αντί γι’ αυτό, ο Σκαρλάττι ξεκινά με μια πιο συνεχή μελωδική κίνηση πάνω από επαναλαμβανόμενη συνοδεία. Η νέα αρχή διατηρεί ως αφετηρία τη Σι μείζονα, αλλά δεν παρουσιάζεται σαν επανεκκίνηση του έργου από την αρχή. Το δεύτερο τμήμα αναλαμβάνει να αναπτύξει το υλικό και, μέσα από νέα αρμονική πορεία, να το οδηγήσει πίσω στη Μι μείζονα.

Ορισμένοι ρυθμικοί σχηματισμοί και οι εναλλαγές των χεριών μάς είναι ήδη γνώριμοι. Η αρμονική γλώσσα, όμως, γίνεται πιο ανήσυχη. Ιδίως στα μέτρα 52–56, οι χρωματικές αλλοιώσεις αλλάζουν τα διαστήματα ανάμεσα στη μελωδία και στις εσωτερικές φωνές. Φυσικοί φθόγγοι εμφανίζονται μέσα σε ένα περιβάλλον με τέσσερις διέσεις, ενώ η επάνω φωνή ανεβαίνει και οι υπόλοιπες κινούνται κοντά της. Η μεγαλύτερη πυκνότητα των διαστημάτων δημιουργεί στιγμές αρμονικής έντασης.

Σε αυτή την περιοχή ο χαρακτήρας γίνεται πιο συγκρατημένος και αβέβαιος από ό,τι στην αρχή. Δεν πρόκειται απλώς για αλλαγή διάθεσης: οι χρωματικές μετατοπίσεις και η καθυστέρηση μιας ξεκάθαρης τονικής κατάληξης στηρίζουν αυτή την εντύπωση. Όταν επανεμφανίζεται το γνώριμο ρυθμικό σχήμα στο μέτρο 57, η σταθερότητά του γίνεται αισθητή ακριβώς επειδή έχει προηγηθεί αυτό το αρμονικά πιο σύνθετο πέρασμα.

Η επιστροφή των καταλήξεων στη Μι μείζονα: μέτρα 57–78

Στο μέτρο 57 επανέρχεται στη Μι μείζονα η ρυθμική ιδέα που είχε παρουσιαστεί στο μέτρο 19. Από εδώ και έως το τέλος, τα μέτρα 57–78 αντιστοιχούν, με την κατάλληλη τονική μεταφορά, στα μέτρα 19–40. Η επιστροφή στην κύρια τονικότητα γίνεται λοιπόν μέσα από γνώριμο υλικό, όχι με αυτούσια επανάληψη της αρχικής φράσης. Είναι ένα βασικό χαρακτηριστικό της διμερούς μορφής της συγκεκριμένης σονάτας.

Η ανάβαση των μέτρων 60–61 προετοιμάζει τη στολισμένη φράση και το αντίστοιχο σημείο σταθεροποίησης στο μέτρο 63. Η σύγκριση με τα μέτρα 22–25 αποκαλύπτει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η επανάληψη του υλικού: την πρώτη φορά η φράση οδηγούσε στη Σι μείζονα, ενώ τώρα επιβεβαιώνει τη Μι μείζονα. Οι μουσικές σχέσεις παραμένουν αναγνωρίσιμες, αλλά ο ρόλος τους έχει αλλάξει. Η ίδια καταληκτική λογική που στήριξε την απομάκρυνση οργανώνει πλέον την επιστροφή.

Σκαρλάττι K.380, μέτρα 60–67: αντίστοιχη καταληκτική φράση στη Μι μείζονα
Παράδειγμα 3 — Andante commodo, μ. 60–67: η αντίστοιχη πορεία προς το μ. 63 και η συνέχεια στη Μι μείζονα. Παρατίθενται και τα δύο πεντάγραμμα. Πηγή: Pierre Gouin (επιμ.), Les Éditions Outremontaises, Montréal, 2013, σ. 4. Πιστή περικοπή από το IMSLP #133292; CC BY-SA 4.0.

Στα τελευταία μέτρα επανέρχονται οι σταθεροί ρυθμικοί σχηματισμοί, τα ανοδικά περάσματα και οι στολισμένες καταλήξεις. Η χαμηλή Μι στο τέλος προσφέρει σαφή θεμέλιο στην κύρια τονικότητα. Δεν χρειάζεται ξεχωριστή coda ούτε νέο θεματικό υλικό: η ολοκλήρωση προκύπτει από τη γνώριμη μουσική, που αυτή τη φορά καταλήγει εκεί όπου ξεκίνησε το έργο.

Οι επαναλήψεις των δύο τμημάτων είναι ουσιαστικές για την εμπειρία της ακρόασης. Δεν αλλάζουν τον αριθμό των γραμμένων μέτρων, επηρεάζουν όμως τη διάρκεια και μας δίνουν δεύτερη ευκαιρία να προσέξουμε τη συνοδεία, τις εσωτερικές φωνές και την προετοιμασία των καταλήξεων. Μικρές διαφορές άρθρωσης ή έμφασης μπορούν να αναδείξουν αυτές τις λεπτομέρειες, χωρίς να διαταράσσουν τον σταθερό χαρακτήρα του Andante commodo.

Η εκτέλεση του Paul Barton, με την παρτιτούρα στην εικόνα, προσφέρεται για να παρακολουθήσουμε τις αλλαγές χεριών και τις αντίστοιχες καταληκτικές περιοχές στην πορεία ολόκληρου του έργου.

Τσέμπαλο και πιάνο: πώς αλλάζει ο διάλογος

Η K.380 συνδέεται ιστορικά με τον κόσμο του τσέμπαλου, αλλά σήμερα ακούγεται εξίσου συχνά στο πιάνο. Ο χαρακτηρισμός «σονάτα για πληκτροφόρο» επιτρέπει να εξετάσουμε τις δύο ερμηνευτικές παραδόσεις χωρίς να θεωρήσουμε ότι το σημερινό πιάνο είναι το αυτονόητο όργανο για το οποίο γράφτηκε. Στο περιβάλλον της Μαρίας Βαρβάρας υπήρχαν και πρώιμα πιάνα, αλλά η παρουσία τους δεν αποδεικνύει ότι η συγκεκριμένη σονάτα προοριζόταν αποκλειστικά για κάποιο από αυτά.

Στο τσέμπαλο οι χορδές νύσσονται, επομένως η δύναμη με την οποία πιέζεται ένα πλήκτρο δεν επιτρέπει τις ίδιες δυναμικές διαβαθμίσεις που διαθέτει ο πιανίστας. Ο ερμηνευτής στηρίζεται περισσότερο στην άρθρωση, στη διάρκεια των φθόγγων, στην κατανομή της υφής και στις δυνατότητες των σειρών χορδών του οργάνου. Στην αρχή της K.380, η μεταφορά της φράσης από το δεξί προς το αριστερό χέρι δημιουργεί από μόνη της αλλαγή ηχοχρώματος και βάρους. Δεν χρειάζεται να μετατραπεί σε απλή αντίθεση δυνατού και σιγανού.

Στο σύγχρονο πιάνο, η δυναμική επιτρέπει λεπτότερη διάκριση ανάμεσα στις φωνές. Αυτό, όμως, απαιτεί προσεκτική ισορροπία: οι συγχορδίες πρέπει να διατηρούν τον παλμό, η επάνω μελωδία να αναπτύσσεται με συνέχεια και τα γρήγορα περάσματα να παραμένουν καθαρά. Το πεντάλ μπορεί να προσθέσει διάρκεια και πλούτο στον ήχο, αλλά η υπερβολική αντήχηση θολώνει τις σύντομες απαντήσεις και τις χρωματικές αλλαγές. Η σύνδεση των φθόγγων χρειάζεται κάθε φορά να προκύπτει από τη φράση, όχι από μια ενιαία συνταγή.

Σημασία έχει και η έκδοση της παρτιτούρας. Ο Αλεσάντρο Λόνγκο πρόσθεσε στην ιστορική του έκδοση δακτυλισμούς, ενδείξεις δυναμικής, πεντάλ και εκτενή φραστική. Πρόκειται για στοιχεία της μεταγενέστερης πιανιστικής προσέγγισης, που δεν πρέπει να εκλαμβάνονται συλλήβδην ως οδηγίες του Σκαρλάττι. Η σύγκριση με την έκδοση Gouin και τον πρόλογο της κριτικής έκδοσης Johnsson μάς βοηθά να διακρίνουμε τη μουσική γραφή από τις μεταγενέστερες ερμηνευτικές προσθήκες.

🪶 Από τη ζωή του έργου

Η K.380 στην επιστροφή του Χόροβιτς

Το 1925 ο Βλαντίμιρ Χόροβιτς έφυγε από τη Σοβιετική Ένωση για περιοδεία στην Ευρώπη. Τα επόμενα χρόνια καθιερώθηκε διεθνώς ως πιανίστας, αλλά δεν επέστρεψε στην πατρίδα του. Η επιστροφή ήρθε μόλις τον Απρίλιο του 1986, ύστερα από 61 χρόνια. Στη Μόσχα τον περίμενε ένα κοινό που, για πολλές δεκαετίες, είχε γνωρίσει την τέχνη του κυρίως μέσα από δίσκους. Ανάμεσα στα έργα που επέλεξε να παρουσιάσει βρισκόταν και η Σονάτα K.380 του Σκαρλάττι.

Δύο ημέρες πριν από το επίσημο ρεσιτάλ, στις 18 Απριλίου 1986, πραγματοποιήθηκε πρόβα με κοινό στο Ωδείο της Μόσχας. Ο ίδιος ο Χόροβιτς είχε ζητήσει να δοθεί η δυνατότητα παρακολούθησης σε σπουδαστές μουσικής. Η ζήτηση όμως ξεπέρασε τις διαθέσιμες θέσεις. Σύμφωνα με το τηλεγράφημα που μετέδωσε εκείνη την ημέρα το UPI, σπουδαστές συγκρούστηκαν με τους υπεύθυνους ασφαλείας και κάποιοι κατόρθωσαν να φτάσουν στον εξώστη, όπου υποδέχθηκαν τον πιανίστα με επευφημίες. Έξω από την αίθουσα, άλλοι συνέχιζαν να αναζητούν εισιτήριο. Η ένταση της προσέλευσης έδειχνε πόσο ξεχωριστό γεγονός ήταν αυτή η επιστροφή, ήδη πριν από την επίσημη συναυλία.

Την Κυριακή 20 Απριλίου δόθηκε το δημόσιο ρεσιτάλ. Η βραδιά άνοιξε με τρεις σονάτες του Σκαρλάττι, κατά σειρά την K.87, την K.380 και την K.135, πριν ο Χόροβιτς περάσει στον Μότσαρτ και σε έργα του ρομαντικού ρεπερτορίου. Ακόμη και εκείνη την ημέρα, εκατοντάδες άνθρωποι περίμεναν έξω από το Ωδείο, μέσα στη βροχή, ελπίζοντας να βρουν εισιτήριο, όπως ανέφερε το UPI την επομένη. Η K.380 βρέθηκε έτσι ανάμεσα στην πιο αυστηρή πολυφωνική γραφή της K.87 και στον ζωηρότερο χαρακτήρα της K.135. Η ακολουθία αυτή ήταν μέρος ενός προγράμματος με το οποίο ο πιανίστας παρουσίαζε διαφορετικές όψεις της τέχνης του σε μια περίσταση με ιδιαίτερο ιστορικό βάρος.

Η συναυλία ηχογραφήθηκε και κινηματογραφήθηκε, γεγονός που επέτρεψε σε πολύ περισσότερους ακροατές να γνωρίσουν αυτή τη βραδιά. Η οπτικοακουστική έκδοση Horowitz in Moscow διατήρησε και τις τρεις αρχικές σονάτες. Αντίθετα, στην ηχητική έκδοση της Deutsche Grammophon η πρώτη επιλογή είναι η K.380. Αυτή η διαφορά έχει σημασία: όποιος ακούει τον δίσκο δεν ακούει ολόκληρο το πρόγραμμα με τη σειρά της συναυλίας. Για εκείνον, η επιστροφή του Χόροβιτς στη Μόσχα αρχίζει μουσικά με το γνώριμο κάλεσμα της σονάτας σε Μι μείζονα.

Η K.380, πάντως, δεν ήταν μια επιλογή αποκλειστικά για τη συγκυρία της Μόσχας. Στις 26 Οκτωβρίου 1986, λίγους μήνες αργότερα, το τυπωμένο πρόγραμμα μιας συναυλίας του Χόροβιτς στο Σικάγο άρχιζε με δύο σονάτες του Σκαρλάττι: τη L.23 και τη L.224, δηλαδή τις K.380 και K.135. Ακόμη και η διαφορετική αρίθμηση στο έντυπο θυμίζει τη διαδρομή αυτών των έργων μέσα από καταλόγους, εκδόσεις και ερμηνευτικές παραδόσεις. Η σονάτα συνέχισε να συνοδεύει τον πιανίστα και μετά την ιστορική επιστροφή του, ενώ η ηχογράφηση της Μόσχας κράτησε ζωντανή μία από τις πιο γνωστές πιανιστικές ερμηνείες της.

Στο βίντεο που ακολουθεί, ο Χόροβιτς ερμηνεύει την K.380 στο ρεσιτάλ της Μόσχας της 20ής Απριλίου 1986.

🎧 Οδηγός Ακρόασης

Ακούστε το πρώτο κάλεσμα δύο φορές. Στα μέτρα 1–4 συγκρατήστε τη φράση στην ψηλότερη περιοχή· στα μέτρα 5–8 αναγνωρίστε την όταν περνά χαμηλότερα. Η αλλαγή χεριού και περιοχής δημιουργεί τη διαφορά χαρακτήρα, ακόμη κι αν ο ερμηνευτής δεν αλλάξει πολύ την ένταση.

Στρέψτε την προσοχή στη συνοδεία. Μετά τα γρήγορα περάσματα των μέτρων 9–11, ακούστε τα σταθερά τέταρτα του αριστερού χεριού. Κρατούν ευδιάκριτους τους τρεις χρόνους του μέτρου, ενώ η μελωδία συνεχίζει να κινείται από πάνω τους.

Μην προσπεράσετε την παύση. Στο μέτρο 18 η κορώνα αφήνει έναν μικρό χρόνο αναμονής. Προσέξτε πόσο πιο καθαρά ξεχωρίζει το νέο ρυθμικό σχήμα στο μέτρο 19 όταν η παύση διατηρεί το βάρος της.

Συγκρίνετε δύο αντίστοιχες φράσεις. Ακούστε την ανάβαση στα μέτρα 22–25 και θυμηθείτε την όταν επιστρέψει στα μέτρα 60–63. Η μελωδική συγγένεια είναι ευδιάκριτη, αλλά η πρώτη περιοχή οδηγεί στη Σι μείζονα και η δεύτερη στη Μι μείζονα.

Στη δεύτερη ακρόαση, ακολουθήστε το μπάσο. Στα μέτρα 41–56 προσέξτε την κίνησή του κάτω από τις μεταβολές της επάνω φωνής. Η επιστροφή της σταθερής ρυθμικής ιδέας στο μέτρο 57 θα φανεί πιο καθαρή μετά το χρωματικό αυτό πέρασμα. Οι αριθμοί μέτρων αναφέρονται στη γραμμένη παρτιτούρα και δεν περιλαμβάνουν νέο μέτρημα για τις επαναλήψεις.

🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις

Η σύγκριση διαφορετικών οργάνων και τρόπων παρουσίασης βοηθά να ξεχωρίσουμε όσα υπάρχουν ήδη στη γραφή από όσα προσθέτει η ερμηνεία.

  • Scott Ross — τσέμπαλο, Erato, πλήρης κύκλος σονάτων. Αφετηρία για να ακούσετε τις απαντήσεις των χεριών και τις πυκνότερες συγχορδίες μέσα στο ηχόχρωμα του τσέμπαλου. Συγκρίνετε ειδικά τη διαφορά των δύο αρχικών παρουσιάσεων με εκείνη που δημιουργεί ένας πιανίστας μέσω της δυναμικής.
  • Βλαντίμιρ Χόροβιτς — πιάνο, Horowitz in Moscow, Deutsche Grammophon. Μια ουσιαστική συνάντηση με τη μεταγενέστερη πιανιστική ζωή του έργου. Εστιάστε στη διαβάθμιση των φωνών και στη σχέση ανάμεσα στον σταθερό βηματισμό και στην ελευθερία των καταλήξεων.
  • Paul Barton — πιάνο, εκτέλεση με παρτιτούρα. Το ενσωματωμένο βίντεο επιτρέπει να συνδέσετε όσα ακούτε με τα αντίστοιχα πεντάγραμμα. Είναι ιδιαίτερα χρήσιμο για τη μεταφορά της αρχικής ιδέας στο αριστερό χέρι και για τη σύγκριση των δύο μεγάλων καταληκτικών περιοχών.

📚 Περαιτέρω Μελέτη

Για βαθύτερη γνωριμία με την K.380 αξίζει να συνδυαστούν η μελέτη της παρτιτούρας, η γνώση των χειρογράφων και η συστηματική εξέταση της μορφής.

  • Bengt Johnsson, επιμ. — Piano Sonata in E major K.380, L.23, Henle HN 574. Η κριτική έκδοση και ο διαθέσιμος πρόλογός της εξηγούν τη σχέση των βασικών χειρόγραφων συλλογών και το ζήτημα των στολιδιών.
  • Nancy Lee Harper και Tomás Henriques — Performing Musical Structure: crux-phi perceptions in Domenico Scarlatti’s sonata K.380 (2008). Ειδική μελέτη της σονάτας και της απόδοσης δομικών σημείων σε διαφορετικές ερμηνείες. Η συσχέτιση με τη χρυσή τομή αποτελεί αναλυτική πρόταση· δεν αποδεικνύει συνειδητό αριθμητικό σχεδιασμό του συνθέτη.
  • W. Dean Sutcliffe — The Keyboard Sonatas of Domenico Scarlatti and Eighteenth-Century Musical Style (Cambridge University Press, 2003). Εκτεταμένη συνέχεια για τη μορφή, τη μουσική σύνταξη και τη θέση του συνθέτη στον 18ο αιώνα. Προτείνεται ως ευρύτερο ανάγνωσμα, πέρα από τα συγκεκριμένα τεκμήρια της παρούσας ανάλυσης.

🔗 Σχετικά Έργα

Οι ακόλουθες επιλογές επεκτείνουν την ακρόαση προς τη διμερή μορφή, τη χορευτική κίνηση και την ικανότητα του πληκτροφόρου να υποβάλλει περισσότερους ηχητικούς ρόλους.

  • Ντομένικο Σκαρλάττι — Σονάτα σε Μι μείζονα, K.381. Ακολουθεί την K.380 στις βασικές συλλογές και, με την ένδειξη Allegro, προσφέρει μια άμεση σύγκριση διαφορετικών χαρακτήρων στην ίδια τονικότητα. Η γειτνίαση υποστηρίζει την ακρόασή τους ως ζεύγους, χωρίς να καταργεί την αυτοτέλειά τους.
  • Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ — Ιταλικό Κοντσέρτο σε Φα μείζονα, BWV 971. Το σόλο τσέμπαλο αναλαμβάνει ρόλους που παραπέμπουν σε σολίστα και σύνολο. Η σύγκριση φωτίζει τη διαφορά ανάμεσα σε έναν εκτενέστερο κοντσερτικό σχεδιασμό και στη σύντομη ανταλλαγή καλεσμάτων της K.380.
  • Ζαν-Φιλίπ Ραμό — Tambourin, από τα Pièces de clavecin του 1724. Η ρυθμική επιμονή και η υπόμνηση κρουστού προσφέρουν καθαρό παράλληλο για τον τρόπο με τον οποίο η χορευτική ενέργεια μεταφέρεται στο πληκτροφόρο.
  • Φρανσουά Κουπρέν — Les Barricades mystérieuses. Η συνέχεια παράγεται μέσα από την αλληλοκάλυψη των φωνών. Ακούγεται γόνιμα δίπλα στη σονάτα του Σκαρλάττι, όπου ο διάλογος συχνά ξεχωρίζει τις φράσεις και αφήνει τις απαντήσεις να αλλάξουν περιοχή.

🎼 Μουσική Σκέψη

Στην αρχή της K.380, μια μικρή φράση ακούγεται και ύστερα επανέρχεται χαμηλότερα. Είναι σχεδόν η ίδια μουσική, όμως δεν μας αφήνει την ίδια εντύπωση. Η αλλαγή της περιοχής αρκεί για να μεταβάλει την απόσταση από την οποία την αντιλαμβανόμαστε — σαν να ακούμε την απάντηση από ένα άλλο σημείο του ίδιου χώρου.

Αυτός ο διάλογος, τόσο απλός στα πρώτα μέτρα, γίνεται η αφετηρία μιας ολόκληρης μορφής. Φράσεις μετακινούνται, μεταβάλλουν την αρμονική τους κατεύθυνση και επιστρέφουν με νέο ρόλο. Ίσως γι’ αυτό η σονάτα διατηρεί την αίσθηση της οικειότητας ακόμη και στις πιο επίσημες στιγμές της: η μουσική δεν παύει να ακούει και να απαντά στον εαυτό της.

📖 Βιβλιογραφία & Πηγές

Η μορφή, οι αριθμοί μέτρων και τα παραδείγματα ελέγχθηκαν απευθείας στην έκδοση Pierre Gouin του 2013. Η σύγκριση με την έκδοση Longo χρησιμοποιήθηκε για τη διάκριση της μεταγενέστερης εκτελεστικής επεξεργασίας. Για τη χρονολόγηση και τις χειρόγραφες συλλογές αξιοποιήθηκαν ο πρόλογος Johnsson και η θεσμική τεκμηρίωση της Marciana. Η ιστορία του Χόροβιτς στηρίζεται σε σύγχρονο ειδησεογραφικό τεκμήριο, σε έντυπο πρόγραμμα του 1986 και στις καταγραφές των ηχογραφήσεων. Τα βιβλία που προτείνονται μόνο ως περαιτέρω μελέτη δεν παρουσιάζονται ως πλήρως αναγνωσμένες πηγές.

Παρτιτούρες και κριτικές εκδόσεις

Scarlatti, Domenico. Sonata K.380. Ed. Pierre Gouin. Montréal: Les Éditions Outremontaises, 2013, pp. 1–4. 

Scarlatti, Domenico. Opere complete per clavicembalo, vol. 1. Ed. Alessandro Longo. Milan: G. Ricordi & C., 1906, pp. 78–81, plate E.R. 541. IMSLP — L.23 / K.380.

Johnsson, Bengt, ed. Piano Sonata in E major K.380, L.23. Munich: G. Henle Verlag, HN 574. Πρόλογος, Århus, φθινόπωρο 1985.

Πρωτογενή τεκμήρια και ιστορία της εκτέλεσης

Chicago Symphony Orchestra / Rosenthal Archives. Special Concert: Vladimir Horowitz, Piano, 26 October 1986, programme, pp. 27–33.

United Press International. “Soviet students, police clash at Horowitz concert.” 18 April 1986. UPI Archives.

United Press International. “Horowitz performs first Soviet concert in six decades.” 21 April 1986. UPI Archives.

Horowitz, Vladimir. Horowitz in Moscow. Deutsche Grammophon, 1986; 

National Institute of Informatics, CiNii Books. Vladimir Horowitz in Moscow, Sony Classical DVD 88697873529, 2012; filmed 18 & 20 April 1986. 

Μουσικολογικές και οργανολογικές πηγές

Harper, Nancy Lee, and Tomás Henriques. “Performing Musical Structure: crux-phi perceptions in Domenico Scarlatti’s sonata K.380.” Proceedings of the Fourth Conference on Interdisciplinary Musicology (CIM08), Thessaloniki, 3–6 July 2008. 

Prozhoguin, Serguei N. Indizi documentali e organologici sui passaggi di proprietà prima del 1835 dei 17 volumi di composizioni di Domenico Scarlatti della Biblioteca Nazionale Marciana di Venezia. Version 4 October 2017. Biblioteca Nazionale Marciana. Ιδίως ο κατάλογος των τόμων στις σ. 1–2.

Powers, Wendy. “The Piano: The Pianofortes of Bartolomeo Cristofori (1655–1731).” Heilbrunn Timeline of Art History, October 2003. The Metropolitan Museum of Art.

University of Oxford, The Bate Collection. “The Harpsichord”.

Ψηφιακές παρτιτούρες και επιλεγμένες εκτελέσεις

IMSLP / Petrucci Music Library — Keyboard Sonata in E major, K.380. Χρησιμοποιήθηκαν τα αρχεία Gouin και Longo· οι περιγραφές επιμέρους χειρογράφων ελέγχθηκαν χωριστά και δεν υιοθετήθηκαν άκριτα.

Ross, Scott. Scarlatti: Complete Keyboard Works. Erato / Warner Classics. Επίσημος κατάλογος.

Barton, Paul. “Scarlatti Sonata in E major K.380 — Paul Barton, piano”. YouTube.

Horowitz, Vladimir. “Scarlatti: Sonata in E Major, K.380 (L.23). Rec. 1986”. YouTube; ανάρτηση Mikhail Sayamov, περιγραφή: Μόσχα, 20 Απριλίου 1986.

Juilliard — Italian Concerto BWV 971. IMSLP — K.381. Οι σύντομες συγκρίσεις στα Σχετικά Έργα διασταυρώθηκαν με τις καταγραφές παρτιτούρας του IMSLP και την τεκμηρίωση του Ιταλικού Κοντσέρτου από τη Juilliard. Πρόσβαση στις ψηφιακές πηγές: 23 Οκτωβρίου 2026.

Σχόλια

Δημοσίευση σχολίου