| Οργανολογική οικογένεια | Ιδιόφωνο κρουστό καθορισμένου τονικού ύψους, στην ευρύτερη οικογένεια των ξυλοφώνων. |
|---|---|
| Παραγωγή ήχου | Κρούση χορδισμένων πλακών με μπαγκέτες. Στη μαρίμπα κοντσέρτου, κάτω από κάθε πλάκα βρίσκεται ένα σωληνωτό αντηχείο. |
| Διάταξη πλακών | Δύο σειρές για τους φυσικούς και τους αλλοιωμένους φθόγγους, σε διάταξη ανάλογη με εκείνη των πλήκτρων του πιάνου. |
| Κύρια υλικά | Πλάκες από παλίσανδρο, padauk ή συνθετικό υλικό, ανάλογα με το μοντέλο. Μεταλλικοί σωλήνες αντήχησης στα όργανα κοντσέρτου. |
| Συνήθης τεχνική | Δύο ή τέσσερις μπαγκέτες, ανάλογα με τη μουσική γραφή. |
| Ενδεικτική έκταση | Ντο3–Ντο7 σε τετράοκταβο μοντέλο και Ντο2–Ντο7 σε πεντάοκταβο. |
| Σημειογραφία | Σε πραγματικό τονικό ύψος, με κλειδιά Σολ και Φα ανάλογα με την περιοχή της γραφής. |
| Χαρακτηριστική χροιά | Βαθιά και στρογγυλή στις χαμηλές νότες, ευκρινής και πιο φωτεινή στις ψηλές. |
Μια χαμηλή νότα της μαρίμπας μπορεί να γεμίσει τον χώρο με ένα μόνο χτύπημα. Ψηλότερα, το αυτί ξεχωρίζει κάθε νότα ακόμη κι όταν η φράση περνά με μεγάλη ταχύτητα. Η μαρίμπα είναι ιδιόφωνο κρουστό καθορισμένου τονικού ύψους. Ο εκτελεστής χτυπά με μπαγκέτες χορδισμένες πλάκες, που δονούνται και δίνουν η καθεμία τον δικό της φθόγγο. Στη μαρίμπα κοντσέρτου, οι σωλήνες κάτω από τις πλάκες βοηθούν τις νότες να ακουστούν καθαρότερα στον χώρο.
Η ιστορία της μαρίμπας
Στο Μουσείο Μουσικών Οργάνων των Βρυξελλών σώζεται μια marimba de tecomates από το Τσιτσικαστενάνγκο της Γουατεμάλας. Κάτω από τις ξύλινες πλάκες της κρέμονται αποξηραμένες κολοκύθες, μία για κάθε φθόγγο. Μικρές οπές στα αντηχεία καλύπτονταν με λεπτή μεμβράνη που πρόσθετε έναν χαρακτηριστικό βόμβο. Παρόμοιες λύσεις απαντούν σε αφρικανικά ξυλόφωνα, όπως το bolange της Σιέρα Λεόνε. Η συγγένεια αυτή φωτίζει τις αφρικανικές ρίζες της κατασκευής, μέσα στην ιστορία των αναγκαστικών μετακινήσεων και των πολιτισμικών ανταλλαγών της αποικιακής περιόδου.
Στη Γουατεμάλα, μαρτυρία του 1680 καταγράφει τη χρήση της μαρίμπας από αυτόχθονες κοινότητες. Η μουσική των Μάγια Ατσί στο Ραμπινάλ δείχνει πόσο βαθιά εντάχθηκε το όργανο στις τοπικές τελετές και στη συλλογική μνήμη. Στα τέλη του 19ου αιώνα, η χρωματική marimba doble, που συνδέεται με τον οργανοποιό Sebastián Hurtado στο Κετσαλτενάνγκο, διεύρυνε το ρεπερτόριο με μια δεύτερη σειρά πλακών για τους αλλοιωμένους φθόγγους. Στα μεγάλα όργανα μπορούσαν να σταθούν δίπλα δίπλα περισσότεροι εκτελεστές και να μοιραστούν τη μελωδία, τις εσωτερικές φωνές και το μπάσο.
Στον νότιο Ειρηνικό της Κολομβίας και στην Εσμεράλδας του Ισημερινού αναπτύχθηκαν ιδιαίτερες αφροαμερικανικές παραδόσεις. Εκεί, πλάκες από ξύλο φοίνικα και σωλήνες από μπαμπού δίνουν στη μαρίμπα τη δική της χροιά. Το όργανο συμπράττει με φωνές, τύμπανα και μαράκες σε γιορτές, θρησκευτικές τελετές και αποχαιρετισμούς. Το 2015 η UNESCO ενέγραψε στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς την κοινή παράδοση των δύο περιοχών, που περιλαμβάνει τη μουσική της μαρίμπας, τα τραγούδια και τους χορούς. Δείτε το φιλμ της UNESCO για τη μαρίμπα, τα τραγούδια και τους χορούς των δύο περιοχών.
Η μαρίμπα κοντσέρτου πήρε τη σύγχρονη μορφή της μέσα στον 20ό αιώνα. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, τα μεγάλα σύνολα του Clair Omar Musser έφεραν δεκάδες μαρίμπες στην ίδια σκηνή. Το 1935 η ορχήστρα του εμφανίστηκε στο Carnegie Hall. Πέντε χρόνια αργότερα, η Ruth Stuber έπαιξε στο Carnegie Chamber Music Hall την πρεμιέρα του Concertino για μαρίμπα, έργο 21, του Πολ Κρέστον, με την Orchestrette Classique υπό τη διεύθυνση της Frederique Petrides. Εκεί, μία μαρίμπα ανέλαβε τον σολιστικό ρόλο απέναντι σε ολόκληρο το σύνολο.
Στην Ιαπωνία, η εκτελέστρια και συνθέτρια Κέικο Άμπε συνέβαλε στην ανάπτυξη νέου ρεπερτορίου και συνεργάστηκε με τη Yamaha για ένα όργανο με πιο γεμάτο μπάσο και ήχο που φτάνει καθαρότερα στο ακροατήριο. Το μοντέλο με πέντε οκτάβες YM-6000, που ολοκληρώθηκε το 1984, έδωσε μορφή σε αυτή την αναζήτηση. Οι χαμηλές νότες έδωσαν χώρο για μια ανεξάρτητη γραμμή του μπάσου, την ώρα που η μελωδία συνέχιζε να κινείται ψηλότερα.
Η κατασκευή της μαρίμπας
Οι πλάκες της μαρίμπας κοντσέρτου εκτείνονται από τις μακριές και πλατιές του μπάσου έως τις κοντές και στενότερες των ψηλών φθόγγων. Η δεύτερη σειρά, ελαφρώς υπερυψωμένη, οργανώνεται σε ομάδες δύο και τριών, όπως τα μαύρα πλήκτρα του πιάνου. Ένα κορδόνι ανάρτησης περνά από τις πλάκες κοντά στα σημεία που κινούνται λιγότερο κατά τη βασική τους δόνηση. Έτσι, το πλαίσιο τις στηρίζει και τους επιτρέπει να δονούνται ελεύθερα.
Από πάνω, οι πλάκες μοιάζουν απλές. Από κάτω, ιδίως στις χαμηλές νότες, διακρίνεται το καμπύλο κοίλωμα που σκαλίζει ο οργανοποιός. Με την αφαίρεση ξύλου από επιλεγμένα σημεία ρυθμίζει τη θεμελιώδη συχνότητα και ορισμένες από τις υψηλότερες συχνότητες της πλάκας. Έτσι, δύο πλάκες που δίνουν τον ίδιο φθόγγο μπορούν να έχουν διαφορετικό ηχόχρωμα, ανάλογα με το υλικό και τη διαμόρφωσή τους.
Πώς παράγεται ο ήχος της μαρίμπας
Το χτύπημα της μπαγκέτας θέτει την πλάκα σε καμπτική δόνηση, δηλαδή την κάνει να λυγίζει ελαφρά και επανειλημμένα. Ο αέρας στον σωλήνα από κάτω συντονίζεται κυρίως με τη θεμελιώδη συχνότητα. Η συμβολή του σωλήνα είναι ιδιαίτερα αισθητή στο μπάσο, όπου μια πλάκα από μόνη της μεταδίδει ασθενέστερα τη χαμηλή θεμελιώδη συχνότητα στον γύρω αέρα. Σε πολλά όργανα κοντσέρτου, οι τρεις πρώτοι καμπτικοί τρόποι δόνησης των χαμηλών πλακών ρυθμίζονται περίπου στην αναλογία 1:4:10. Η δεύτερη συχνότητα βρίσκεται δύο οκτάβες πάνω από τον βασικό φθόγγο και η τρίτη περίπου τρεις οκτάβες και μία μεγάλη τρίτη ψηλότερα.
Η κεφαλή της μπαγκέτας και το σημείο κρούσης μεταβάλλουν το ξεκίνημα της νότας. Μια μαλακότερη κεφαλή δίνει συνήθως πιο στρογγυλή άρθρωση, ενώ μια πιο σφιχτή κάνει το χτύπημα σαφέστερο. Κοντά στο μέσο της πλάκας αναδεικνύεται η θεμελιώδης δόνηση. Για να αποκτήσει μια νότα αίσθηση διάρκειας, ο εκτελεστής μπορεί να χρησιμοποιήσει τρέμολο. Οι αλλεπάλληλες κρούσεις ανανεώνουν τον ήχο πριν προλάβει να σβήσει και επιτρέπουν στην ένταση να αυξάνεται ή να υποχωρεί μέσα στην ίδια φράση.
Η έκταση της μαρίμπας
Μια μαρίμπα πέντε οκτάβων διαθέτει 61 πλάκες, από το Ντο2 έως το Ντο7, μαζί με τους χρωματικούς φθόγγους. Στα παρακάτω μοντέλα το ψηλό άκρο παραμένει ίδιο και η διαφοροποίηση αφορά τις χαμηλές νότες. Μια παρτιτούρα που κατεβαίνει στο Ντο2 χρειάζεται όργανο με την αντίστοιχη έκταση.
| Ενδεικτικό μοντέλο | Ηχούσα έκταση | Πλάκες |
|---|---|---|
| 4 οκτάβες | Ντο3–Ντο7 | 49 |
| 4,3 οκτάβες | Λα2–Ντο7 | 52 |
| 4,5 οκτάβες | Φα2–Ντο7 | 56 |
| 5 οκτάβες | Ντο2–Ντο7 | 61 |
Πέντε οκτάβων μοντέλο · ηχούσα έκταση Ντο2–Ντο7.
Οι ενδείξεις «4,3» και «4,5» είναι καθιερωμένες ονομασίες μοντέλων. Τα άκρα κάθε γραμμής δίνουν την ακριβή έκταση. Οι φθόγγοι της μαρίμπας ηχούν στο ύψος όπου γράφονται.
Η χροιά και ο μουσικός ρόλος της μαρίμπας
Στο μπάσο, μια μεμονωμένη νότα μπορεί να στηρίξει ολόκληρη τη φράση. Στη μεσαία περιοχή, η μαρίμπα έχει την καθαρότητα που χρειάζεται μια μελωδία για να ξεχωρίσει πάνω από μια κινούμενη συνοδεία. Στις ψηλές νότες, ο ήχος σβήνει γρηγορότερα και το περίγραμμα της κρούσης γίνεται πιο αισθητό. Αυτές οι διαφορές δίνουν στον συνθέτη τρόπο να ξεχωρίζει τις μουσικές φωνές μέσα στο ίδιο ηχόχρωμα.
Με δύο μπαγκέτες ο εκτελεστής μπορεί να αρθρώσει μια ευκίνητη μελωδική γραμμή ή να περάσει γρήγορα από τη μία άκρη του οργάνου στην άλλη. Με τέσσερις μπαγκέτες, δύο σε κάθε χέρι, μπορεί να αλλάζει τα διαστήματα ανάμεσά τους, να παίζει συγχορδίες ή να μοιράζει τη μελωδία και τη συνοδεία ανάμεσα στις τέσσερις κεφαλές. Το πλάτος των χαμηλών πλακών κάνει το ίδιο μουσικό διάστημα να απαιτεί μεγαλύτερο άνοιγμα στο μπάσο απ’ ό,τι ψηλότερα. Η φυσική διάταξη του οργάνου επηρεάζει έτσι άμεσα το παίξιμο και τη γραφή.
Στο Κοντσέρτο για μαρίμπα, βιμπράφωνο και ορχήστρα, έργο 278, του Νταριούς Μιγιό (1947), η ξύλινη χροιά της μαρίμπας συνυπάρχει με τη μεταλλική αντήχηση του βιμπραφώνου. Στο Nagoya Marimbas του Στιβ Ράιχ (1994), δύο μαρίμπες παίζουν επαναλαμβανόμενα σχήματα που μετατοπίζονται ρυθμικά μεταξύ τους. Η ακρίβεια της κρούσης επιτρέπει στο αυτί να παρακολουθήσει πότε οι δύο γραμμές συμπίπτουν και πότε αρχίζουν να σχηματίζουν ένα νέο ρυθμικό σχέδιο.
Δείτε τη μαρίμπα σε δράση
Στην επίδειξη του Percussion 101 του Vic Firth, η επιλογή της μπαγκέτας συνδέεται με τη διαφορετική απόκριση του οργάνου από το μπάσο ως τις ψηλές νότες. Σημείο ακρόασης είναι η άρθρωση και ο τρόπος που αλλάζει με τη σκληρότητα της κεφαλής και την περιοχή του οργάνου.
🎼 Μουσική Σκέψη
Στη μαρίμπα, ακόμη και μια νότα που χάνεται γρήγορα μπορεί να καθορίσει τον τρόπο που θα ακουστεί η επόμενη.
Ανάμεσά τους, η σιωπή κρατά για λίγο το σχήμα της φράσης.
🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις
Η ίδια καθαρότητα της κρούσης γίνεται άλλοτε χορευτικός παλμός, άλλοτε μελωδική άρθρωση και άλλοτε αφετηρία για μια ολόκληρη ηχητική σύνθεση.
- Marimba Chapinlandia — Ferrocarril de los Altos. Στην ηχογράφηση της Smithsonian Folkways, η μελωδία του Ντομίνγκο Μπετανκούρ περνά πάνω από έναν σταθερό χορευτικό παλμό. Η συνύπαρξη μελωδίας, συνοδείας και μπάσου δίνει μια πρώτη εικόνα του γουατεμαλτέζικου συνόλου μαρίμπας.
- Grupo Naidy — ¡Arriba Suena Marimba! Currulao Marimba Music from Colombia. Η ηχογράφηση φέρνει κοντά το επαναλαμβανόμενο σχήμα της μαρίμπας, την κίνηση των τυμπάνων και την ανταλλαγή ανάμεσα στις φωνές.
- Κέικο Άμπε — Dream of the Cherry Blossoms (1984). Η σύνθεση ξεκινά από έναν αυτοσχεδιασμό πάνω στο ιαπωνικό τραγούδι Sakura, sakura. Ένα επαναλαμβανόμενο Μι διατηρεί τον παλμό του καθώς αλλάζει η μουσική γύρω του.
- Φρεντερίκ Σοπέν — Fantaisie-Impromptu σε Ντο δίεση ελάσσονα, έργο 66. Στη μεταγραφή του για τέσσερις μπαγκέτες, ο Pablo Blanco Cordero κρατά τη γρήγορη μελωδική γραμμή ευδιάκριτη πάνω από το κινούμενο μπάσο. Στο πιο ήρεμο μεσαίο μέρος, η μελωδία αποκτά χώρο να τραγουδήσει πάνω από τις σπασμένες συγχορδίες.
- Άστορ Πιατσόλα — Libertango. Στην εκτέλεση του Simone Rubino στο Μιλάνο, οι τονισμοί της μαρίμπας κάνουν αισθητό τον παλμό του τάνγκο. Το επαναλαμβανόμενο ρυθμικό σχήμα παραμένει ευδιάκριτο καθώς η μελωδία κινείται πάνω του.
- Εμανουέλ Σεζουρνέ — Attraction. Στη σύντομη εκδοχή του Christoph Sietzen, η μετάβαση από τη μαρίμπα στο βιμπράφωνο κάνει άμεσα αντιληπτή τη διαφορετική άρθρωση και διάρκεια των ξύλινων και των μεταλλικών πλακών.
📚 Περαιτέρω Μελέτη
Η έρευνα μπορεί να συνεχιστεί από το εργαστήριο του οργανοποιού έως την τεχνική του εκτελεστή και την κοινωνική ζωή του οργάνου.
- Vida Chenoweth, The Marimbas of Guatemala. Επιτόπια έρευνα κοντά σε οργανοποιούς και μουσικούς, με ιδιαίτερη αξία για την ποικιλία των κατασκευών και των τοπικών πρακτικών.
- Nancy Zeltsman, Four-Mallet Marimba Playing: A Musical Approach for All Levels. Μέθοδος που συνδέει το παίξιμο με τέσσερις μπαγκέτες με την άρθρωση, τη φραστική και την ισορροπία των φωνών.
- Musical Instrument Museum, Βρυξέλλες — Marimba. Η καταχώριση της marimba de tecomates παρουσιάζει τις πλάκες, τα αντηχεία από κολοκύθες και το πλαίσιο ενός συγκεκριμένου μουσειακού οργάνου.
🔗 Σχετικά Όργανα
- Ξυλόφωνο. Η πλησιέστερη σύγκριση ως προς τις ξύλινες πλάκες και τη διάταξη. Το ορχηστρικό ξυλόφωνο έχει συνήθως πιο οξύ και σύντομο ήχο.
- Βιμπράφωνο. Οι πλάκες από κράμα αλουμινίου και το πετάλι απόσβεσης δίνουν διαφορετικό έλεγχο της διάρκειας και της αντήχησης.
- Γκλόκενσπιλ. Οι χαλύβδινες πλάκες μεταφέρουν την ίδια βασική αρχή της κρούσης σε μια πολύ ψηλότερη και λαμπρότερη ηχητική περιοχή.
- Timbila των Chopi. Ξυλόφωνα της Μοζαμβίκης με αντηχεία από κολοκύθες, που παίζονται σε σύνολα οργάνων διαφορετικών μεγεθών και εκτάσεων.
📖 Βιβλιογραφία & Πηγές
Τα τεκμήρια από τη Γουατεμάλα και τον Ειρηνικό της Νότιας Αμερικής χρησιμοποιήθηκαν για την ιστορία και την κοινωνική χρήση των τοπικών μορφών της μαρίμπας. Για το όργανο κοντσέρτου, η ακουστική έρευνα και οι προδιαγραφές κατασκευαστών διασταυρώθηκαν με μαρτυρίες εκτελεστών και εκδοτικές πηγές του ρεπερτορίου.
Ιστορία και εθνομουσικολογία
- Ángel Figueroa, Amauri. Antecedentes de la marimba cromática guatemalteca. Ministerio de Cultura y Deportes de Guatemala, 2018.
- Navarrete Pellicer, Sergio. Maya Achi Marimba Music in Guatemala. Philadelphia, Temple University Press, 2005.
- Willaert, Saskia. Marimba. Musical Instrument Museum, Βρυξέλλες. Καταχώριση οργάνου 2019.0012.
- UNESCO. Marimba music, traditional chants and dances from the Colombia South Pacific region and Esmeraldas Province of Ecuador. Φάκελος 01099 και απόφαση 10.COM 10.B.13, 2015.
Ακουστική, κατασκευή και εξέλιξη
- Bork, Ingolf. «Practical Tuning of Xylophone Bars and Resonators». Applied Acoustics 46, αρ. 1 (1995), 103–127.
- Grinnell College Musical Instrument Collection. Orchestral Marimba. Καταχώριση συλλογής.
- Kite, Rebecca. «Keiko Abe’s Quest: Developing the Five-Octave Marimba». Percussive Notes 36, αρ. 2 (1998), 52–55.
- Kite, Rebecca. «The Marimba in Carnegie Hall and Town Hall from 1935–62». Percussive Notes, Αύγουστος 2005, 50–55.
- Yamaha Corporation. Musical Instrument Guide: Marimba.
- Adams Musical Instruments. Solist Series Marimba. Bergerault. General Catalog, 2024.
Μαρτυρίες, παρτιτούρες και ηχογραφήσεις
- Creston, Paul. Concertino for Marimba and Orchestra, έργο 21. G. Schirmer. Μαρτυρία της Ruth Stuber Jeanne για την πρεμιέρα, αρχείο Percussive Arts Society.
- Milhaud, Darius. Concerto pour marimba, vibraphone et orchestre, έργο 278. Éditions Enoch.
- Abe, Keiko. Dream of the Cherry Blossoms. Musikverlag Zimmermann, 1984.
- Reich, Steve. Nagoya Marimbas. Σημείωμα του συνθέτη και κατάλογος έργων, 1994.
- Chopin, Frédéric. Fantaisie-Impromptu, έργο 66. Μεταγραφή για σόλο μαρίμπα από τον Pablo Blanco Cordero. HoneyRock Publishing.
- Smithsonian Folkways Recordings. Chapinlandia: Marimba Music of Guatemala και ¡Arriba Suena Marimba! Currulao Marimba Music from Colombia.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου