Μοντεβέρντι — Η Μονομαχία του Τανκρέδου και της Κλορίντας, SV 153

Ο Τανκρέδος και η Κλορίντα αντικρίζονται τη νύχτα έξω από τα τείχη της Ιερουσαλήμ.
Στη Μονομαχία του Τανκρέδου και της Κλορίντας, ο Κλαούντιο Μοντεβέρντι μετατρέπει ένα δραματικό επεισόδιο από την Απελευθερωμένη Ιερουσαλήμ του Τορκουάτο Τάσσο σε μουσικό θέατρο. 

Η Μονομαχία του Τανκρέδου και της Κλορίντας (SV 153) του Κλαούντιο Μοντεβέρντι ζωντανεύει ένα από τα πιο οδυνηρά επεισόδια της Απελευθερωμένης Ιερουσαλήμ, του επικού ποιήματος του Τορκουάτο Τάσσο. Στη διάρκεια μιας νυχτερινής σύγκρουσης έξω από τα τείχη της Ιερουσαλήμ, δύο πολεμιστές έρχονται αντιμέτωποι, ενώ ο ένας αγνοεί ποιος κρύβεται κάτω από την πανοπλία του άλλου. Ο Μοντεβέρντι μεταφέρει αυτή την ιστορία στη μουσική μέσα από τρεις φωνές —έναν αφηγητή και δύο πρόσωπα— και ένα μικρό σύνολο εγχόρδων με συνεχές βάσιμο.

Η μουσική συμμετέχει στην εξέλιξη της σκηνής με τρόπο ασυνήθιστα παραστατικό. Τα έγχορδα ακολουθούν τον βηματισμό ενός αλόγου, πυκνώνουν τον ρυθμό όταν συγκρούονται τα σπαθιά και αλλάζουν τρόπο παιξίματος όταν οι αντίπαλοι παλεύουν από κοντά. Στο τέλος, ο ήχος τους σβήνει μαζί με τη φωνή της Κλορίντας. Η δύναμη αυτών των μεταβολών γίνεται πιο κατανοητή όταν γνωρίζουμε πρώτα την ιστορία που αφηγείται το έργο.

Η υπόθεση

Η ιστορία εκτυλίσσεται στον κόσμο της Απελευθερωμένης Ιερουσαλήμ, με φόντο την πολιορκία της πόλης από τους σταυροφόρους της Πρώτης Σταυροφορίας. Ο Τανκρέδος πολεμά με τον χριστιανικό στρατό. Η Κλορίντα, μια πολεμίστρια μεγαλωμένη στη μουσουλμανική πίστη, υπερασπίζεται την Ιερουσαλήμ. Έχουν ήδη διασταυρωθεί οι δρόμοι τους: ο Τανκρέδος την είχε δει χωρίς κράνος κοντά σε μια πηγή και την είχε ερωτευτεί. Όταν αρχίζει η νυχτερινή περιπέτεια, όμως, βρίσκονται ακόμη σε αντίπαλα στρατόπεδα.

Η Κλορίντα βγαίνει από την πόλη μαζί με τον Αργάντη για να πυρπολήσουν έναν πολιορκητικό πύργο των σταυροφόρων. Καταφέρνουν να βάλουν φωτιά στο πολεμικό κατασκεύασμα, αλλά, καθώς επιστρέφουν, η πύλη κλείνει πριν προλάβει εκείνη να περάσει. Φορά διαφορετική πανοπλία από αυτήν με την οποία την είχε δει ο Τανκρέδος. Έτσι, όταν την αντιλαμβάνεται να κινείται έξω από τα τείχη, πιστεύει πως είναι κάποιος άγνωστος άνδρας του εχθρικού στρατού. Την ακολουθεί, τη σταματά και την προκαλεί σε μονομαχία.

Μέσα στο σκοτάδι οι δύο αντίπαλοι ανταλλάσσουν αλλεπάλληλα χτυπήματα. Η σύγκρουση γίνεται τόσο σφοδρή, ώστε καταλήγουν να χτυπούν ο ένας τον άλλο από πολύ κοντά, προτού απομακρυνθούν εξαντλημένοι για μια σύντομη ανάπαυλα. Καθώς αρχίζει να χαράζει, ο Τανκρέδος βλέπει πως ο αντίπαλός του έχει χάσει περισσότερο αίμα. Τον ρωτά πώς ονομάζεται, για να γνωρίζει ποιος θα δώσει τιμή στη νίκη ή στον θάνατό του. Η Κλορίντα δεν αποκαλύπτει το όνομά της. Του λέει, όμως, ότι ήταν μία από τους δύο πολεμιστές που πυρπόλησαν τον πύργο. Η απάντηση αναζωπυρώνει τον θυμό του και η μάχη αρχίζει πάλι.

Στη δεύτερη συμπλοκή ο Τανκρέδος τραυματίζει θανάσιμα την Κλορίντα. Εκείνη, καθώς οι δυνάμεις της την εγκαταλείπουν, τον συγχωρεί και του ζητά να τη βαφτίσει. Χωρίς ακόμη να ξέρει ποια βρίσκεται μπροστά του, ο Τανκρέδος φέρνει νερό μέσα στο κράνος του. Όταν αφαιρεί το δικό της κράνος για να τελέσει το μυστήριο, αναγνωρίζει το πρόσωπο που είχε αγαπήσει. Παρά τη συντριβή του, ολοκληρώνει τη βάπτιση. Η Κλορίντα μοιάζει να λέει πως ο ουρανός ανοίγει και εκείνη αναχωρεί εν ειρήνη. Στο έπος του Τάσσο ακολουθεί η περιγραφή του θανάτου της.

Ο Μοντεβέρντι επιλέγει να αρχίσει το έργο από την καταδίωξη, μελοποιώντας κυρίως τις στροφές 52–62 και 64–68 του δωδέκατου Άσματος. Αξιοποιεί επίσης μια διατύπωση για τα αργά βήματα των αντιπάλων από τη μεταγενέστερη Gerusalemme conquistata του Τάσσο. Παραλείπει τη στροφή 63, όπου η πάλη παρομοιάζεται με το κύμα του Αιγαίου μετά την υποχώρηση του ανέμου, και φέρνει την αναζωπύρωση της μάχης πιο κοντά στο μοιραίο χτύπημα. Κυρίως, δίνει σε τρεις τραγουδιστές τους στίχους που στο ποίημα ανήκουν στον αφηγητή: έτσι, στην τελευταία στιγμή, ακούμε την ίδια την Κλορίντα να τραγουδά τα λόγια που ο Τάσσο γράφει ότι «έμοιαζε να λέει».

Μέρη του έργου / Δομή

Η σκηνή εξελίσσεται αδιάκοπα. Τα όριά της διακρίνονται από τις αλλαγές στη μουσική γραφή, όπως η μετάβαση από τον διάλογο στην επίκληση της Νύχτας, η αλλαγή μέτρου στην αρχή της συμπλοκής και η ξαφνική επιστροφή των επαναλαμβανόμενων φθόγγων μετά την ανάπαυλα. Οι ιταλικές φράσεις του πίνακα λειτουργούν ως σημεία προσανατολισμού στην παρτιτούρα και στην ακρόαση.

Δραματική ενότητα Σημείο αναφοράς στην παρτιτούρα Μουσική εξέλιξη
Καταδίωξη και πρόκληση Tancredi che Clorinda un homo stima · Trotto del cavallo Ο αφηγητής δίνει τις πρώτες πληροφορίες, τα έγχορδα αποδίδουν τον βηματισμό του αλόγου και οι αντίπαλοι ανταλλάσσουν σύντομες φράσεις.
Προσέγγιση και επίκληση στη Νύχτα Notte, che nel profondo oscuro seno Οργανικά περάσματα ακολουθούν τα βήματα των αντιπάλων. Η επίκληση διευρύνει προσωρινά τη μελωδική γραμμή του Testo, ενώ οι δύο ήρωες μένουν σιωπηλοί.
Πρώτη συμπλοκή Principio della guerra · Non schivar, non parar Η τριμερής κίνηση δίνει τη θέση της σε ολοένα πυκνότερες επιθέσεις. Το pizzicato αλλάζει τον ήχο όταν οι αντίπαλοι πλησιάζουν τόσο ώστε να χτυπούν με τις λαβές των σπαθιών.
Ανάπαυλα, αυγή και ερώτηση E dopo lungo faticar respira · Nostra sventura Η αφήγηση και το continuo αποκτούν ξανά χώρο. Ο Τανκρέδος ζητά να μάθει το όνομα του αντιπάλου του και η Κλορίντα φανερώνει μόνο τη συμμετοχή της στον εμπρησμό.
Επιστροφή της μάχης και τραύμα Guerra · Torna l’ira ne’ cori · Ma ecco omai Οι πυκνές επαναλήψεις επανέρχονται. Όταν ο αφηγητής φτάνει στο μοιραίο χτύπημα, η ρυθμική ορμή υποχωρεί και η φωνή του μένει πάλι με το βάσιμο.
Συγχώρεση, αναγνώριση και βάπτιση Amico, hai vinto · La vide, la conobbe · S’apre il ciel Η Κλορίντα ζητά βάπτιση. Ο Testo αφηγείται την αναγνώριση και την τέλεση του μυστηρίου. Τα έγχορδα επιστρέφουν απαλά για την τελευταία φράση της Κλορίντας.

Η ανάπαυλα είναι η στιγμή κατά την οποία ο Τανκρέδος έχει την ευκαιρία να ρωτήσει ποιον πολεμά. Η απάντηση πυροδοτεί τη δεύτερη συμπλοκή. Η πραγματική αναγνώριση θα γίνει αργότερα, όταν η μουσική της μάχης έχει πια υποχωρήσει και η Κλορίντα χρειάζεται τη βοήθειά του.

Ανάλυση

Η καταδίωξη περνά από τη φωνή στα έγχορδα

Από την πρώτη κιόλας φράση ο Testo, ο αφηγητής, μας αποκαλύπτει το μυστικό της σκηνής: ο Τανκρέδος ακολουθεί την Κλορίντα χωρίς να την αναγνωρίζει. Η φωνή έχει την ευελιξία του ρετσιτατίβου. Στις περισσότερες συλλαβές αντιστοιχεί ένας φθόγγος, ενώ οι μεταβολές στο ύψος και στη διάρκειά του ακολουθούν τη φυσική κίνηση των λέξεων. Οι μακρύτερες αξίες του συνεχούς βασίμου αφήνουν τον λόγο να αναπτυχθεί καθαρά. Όταν ακούγεται το Trotto del cavallo, οι σύντομες επαναλαμβανόμενες ομάδες των εγχόρδων δίνουν στο άλογο σταθερό βηματισμό. Έτσι αποκτούμε από νωρίς δύο διαφορετικές αισθήσεις του χρόνου: τον ελεύθερο ρυθμό της αφήγησης και την επίμονη κίνηση της καταδίωξης.

Η αφήγηση γίνεται διάλογος όταν ο Τανκρέδος ρωτά «Chi sei?» — «Ποιος είσαι;» — και η Κλορίντα απαντά. Ο Testo και ο Τανκρέδος κινούνται σε κοντινές ανδρικές φωνητικές περιοχές, ενώ η Κλορίντα ξεχωρίζει με την ψηλότερη γραμμή της. Το ποιος μιλά γίνεται σαφές από την εναλλαγή των τραγουδιστών και τον τρόπο με τον οποίο αρθρώνουν τα λόγια. Η πρώτη απάντησή της, με την αναφορά στον πόλεμο και στον θάνατο, έχει τη συντομία μιας πρόκλησης. Αργότερα, όταν θα ζητήσει τη βάπτιση, η ίδια φωνή θα αναπτυχθεί σε πολύ πιο εκτεταμένες και ασταθείς φράσεις.

Η Νύχτα και ο πρώτος γύρος της μάχης

Καθώς οι αντίπαλοι πλησιάζουν, μικρά οργανικά περάσματα με διαφορετική πυκνότητα υποδηλώνουν την προσεκτική κίνησή τους. Η δράση σταματά για λίγο όταν ο Testo στρέφεται στη Νύχτα: «Notte». Την καλεί να διαφυλάξει τη μνήμη όσων συμβαίνουν στο σκοτάδι. Οι άλλες φωνές και τα υψηλότερα έγχορδα σωπαίνουν. Ο αφηγητής απλώνει ορισμένες συλλαβές σε περισσότερους φθόγγους, ιδιαίτερα το «alta» πριν από το «memoria», και η μελωδία αποκτά μεγαλύτερη έκταση από την προηγούμενη, κυρίως συλλαβική αφήγηση. Στις οδηγίες της έκδοσης του 1638 ο Μοντεβέρντι επιτρέπει φωνητικές διακοσμήσεις σε αυτό ακριβώς το σημείο, ενώ τις περιορίζει σε άλλα μέρη του Testo.

Η επίκληση τελειώνει και στην παρτιτούρα εμφανίζεται το Principio della guerra, η αρχή της μάχης (μ. 133 στη μεταγραφή του Μάριο Μπολονιάνι). Στο «Non schivar, non parar» ο αφηγητής μας λέει ότι κανένας από τους δύο δεν αποφεύγει τα χτυπήματα ούτε σταματά για να αμυνθεί. Η αρχική τριμερής κίνηση των εγχόρδων μετατρέπεται σταδιακά σε πυκνότερη ακολουθία επιθέσεων. Στο «Odi le spade» —«Άκου τα σπαθιά»— ο Testo αρχίζει τη φράση και τα όργανα αποκρίνονται με κοφτούς ήχους. Η μουσική συνδέει έτσι την περιγραφή του αφηγητή με τον ήχο της σύγκρουσης.

Στα μ. 174–176 συμβαίνει μια ιδιαίτερα χαρακτηριστική αλλαγή. Οι συνεχείς γρήγορες δοξαριές παραχωρούν τη θέση τους σε αραιά pizzicati, δηλαδή σε νύγματα των χορδών με τα δάχτυλα. Ο στίχος περιγράφει τους πολεμιστές τόσο κοντά μεταξύ τους, ώστε χτυπούν με τις λαβές των σπαθιών και συγκρούουν κράνη και ασπίδες. Εκεί όπου πριν κυριαρχούσε η αδιάκοπη κίνηση, τώρα ακούγονται μεμονωμένες, σύντομες κρούσεις. Η μεταβολή του ηχοχρώματος ακολουθεί ακριβώς τη μεταβολή της σωματικής δράσης.

Μέτρα 174–176. Οι επαναλαμβανόμενοι φθόγγοι των εγχόρδων καταλήγουν σε μεμονωμένες επιθέσεις.
Παράδειγμα 1. Πρώτη συμπλοκή, μ. 174–176. Στα έγχορδα και στη γραμμή του βασίμου οι συνεχείς επαναλήψεις παραχωρούν τη θέση τους σε μεμονωμένα χτυπήματα, ενώ ο Testo περιγράφει τη μάχη από κοντά. Claudio Monteverdi, Madrigali guerrieri et amorosi, Βενετία, Alessandro Vincenti, 1638, τεύχος Basso continuo, σ. 30, ψηφιακό αντίτυπο της Library of Congress. Η αρίθμηση μέτρων ακολουθεί τον Mario Bolognani, σ. 10. Πλήρης σελίδα της έκδοσης

Η ανάπαυλα της αυγής και η επιστροφή του θυμού

Η πρώτη συμπλοκή εξαντλεί τους πολεμιστές και η μουσική αραιώνει καθώς εκείνοι απομακρύνονται για να πάρουν ανάσα. Στο «Già de l’ultima stella» ακούγεται μόνο ο Testo πάνω από το βάσιμο, χωρίς τα υψηλότερα έγχορδα. Μέσα στο πρώτο φως της αυγής, ο Τανκρέδος βλέπει ότι ο αντίπαλός του έχει χάσει περισσότερο αίμα και ελπίζει πως θα νικήσει. Ο αφηγητής γνωρίζει την ταυτότητα της Κλορίντας και διακόπτει την εξιστόρηση με το «Misero, di che godi?» —«Δυστυχισμένε, γιατί χαίρεσαι;». Η ερώτηση προαναγγέλλει την οδύνη που τον περιμένει. Με τόσο λιτή συνοδεία, η αλλαγή στον τόνο της φωνής αποκτά ιδιαίτερο βάρος.

Στην ανάπαυλα ο Τανκρέδος ζητά το όνομα του αντιπάλου του, ώστε να ξέρει ποιος θα δώσει τιμή στη νίκη ή στον θάνατό του. Πρόκειται για μεγαλύτερη, κυρίως συλλαβική φράση πάνω από το συνεχές βάσιμο· ο τραγουδισμένος λόγος έχει και πάλι τον πρώτο ρόλο. Η Κλορίντα αποκρίνεται με το σύντομο «Indarno chiedi» —«Μάταια ρωτάς». Αποφεύγει να αποκαλύψει ποια είναι και ομολογεί μόνο ότι πήρε μέρος στον εμπρησμό του πολιορκητικού πύργου. Όσα λέγονται σε αυτή τη σύντομη συνομιλία αλλάζουν την εξέλιξη της σκηνής: η ευκαιρία να σταματήσει η μονομαχία χάνεται.

Ο θυμός του Τανκρέδου επανέρχεται και, στο μ. 299, η ένδειξη Guerra σηματοδοτεί την ανανέωση της σύγκρουσης. Τα όργανα εξαπολύουν μια δέσμη γρήγορων δεκάτων έκτων, αφήνουν τον Testo να πει λίγες λέξεις και επανέρχονται με νέα δέσμη. Η εναλλαγή αυτή είναι κάτι περισσότερο από μια γενική αύξηση της έντασης: ξεχωρίζει τις στιγμές της αφήγησης από τις στιγμές της μάχης μέσα στην ίδια αδιάκοπη δραματική σκηνή. Η ταχύτητα της προηγούμενης συμπλοκής έχει επιστρέψει, αλλά τώρα ο ακροατής γνωρίζει ότι η αποτυχία της αναγνώρισης οδηγεί τους ήρωες προς το μοιραίο τέλος.

Από το μοιραίο χτύπημα στην αναγνώριση

Στο «Ma ecco omai» ο Testo αναγγέλλει την αποφασιστική στιγμή. Τα υψηλότερα έγχορδα σωπαίνουν και οι μεγαλύτερες αξίες του βασίμου αφήνουν να ξεχωρίσουν οι λέξεις για το σπαθί, το αίμα και το βήμα της Κλορίντας που λυγίζει. Ο γρήγορος παλμός των χτυπημάτων υποχωρεί. Έπειτα από τόση συσσωρευμένη κίνηση, η αραίωση της μουσικής κάνει το τραύμα να αποκτήσει μεγαλύτερη βαρύτητα.

Η Κλορίντα απευθύνεται στον αντίπαλό της με το «Amico, hai vinto» —«Φίλε, νίκησες». Τον συγχωρεί και ζητά να τη βαφτίσει. Όταν τα έγχορδα επανέρχονται, οι φθόγγοι τους αρχίζουν εντονότερα και μαλακώνουν μέσα στην ίδια δοξαριά· οι παύσεις αφήνουν χώρο ανάμεσα στις μικρές φράσεις της. Και η αρμονική γραφή αλλάζει: η ένδειξη Σι ύφεσης και οι πτωτικές κινήσεις γύρω από το Σολ και το Ρε δίνουν στην ικεσία ιδιαίτερο χρώμα. Η φράση ξεκινά με αρμονία του Σολ που περιλαμβάνει ελάσσονα τρίτη και καταλήγει σε αρμονία του Λα, πριν επιστρέψει ο αφηγητής σε διαφορετικό αρμονικό περιβάλλον. Η Κλορίντα αρχίζει σε χαμηλότερη περιοχή, ανεβαίνει όταν συγχωρεί και φτάνει ψηλότερα καθώς ζητά τη βάπτιση. Οι μεταβολές του ύψους, οι παύσεις και η αρμονική αστάθεια αποδίδουν μια ικεσία που χρειάζεται προσπάθεια για να ολοκληρωθεί.

Η αναγνώριση περνά ξανά στη φωνή του αφηγητή. Καθώς ο Τανκρέδος αφαιρεί το κράνος της Κλορίντας, ο Testo επαναλαμβάνει το «La vide» —«Την είδε»— και χωρίζει με παύσεις τις κραυγές «Ahi vista, ahi conoscenza». Ο χρόνος μοιάζει να επιμηκύνεται πάνω στις λέξεις της ανακάλυψης. Ο Τανκρέδος έχει σταματήσει να τραγουδά· ο αφηγητής αναλαμβάνει να εκφράσει το γεγονός που ο ίδιος ο χαρακτήρας δεν μπορεί πια να αρθρώσει.

Η βάπτιση και η τελευταία φράση της Κλορίντας

Ο Τανκρέδος γεμίζει το κράνος του με νερό και επιστρέφει στην τραυματισμένη Κλορίντα. Ο Testo αφηγείται τη βάπτιση πάνω από το συνεχές βάσιμο· τα λόγια του μυστηρίου παραμένουν μέρος της δικής του αφήγησης. Έπειτα φτάνει στο «dir parea», «έμοιαζε να λέει», και παραχωρεί τον λόγο στην ίδια την Κλορίντα. Στο «S’apre il ciel» τα έγχορδα επανέρχονται με οδηγία για απαλό παίξιμο. Η φωνή παρατείνει τη λέξη pace, κρατώντας το Ρε πρώτα πάνω από Λα και στη συνέχεια πάνω από Ρε στο βάσιμο, καθώς οι γραμμές των εγχόρδων καταλήγουν στους φθόγγους Ρε και Λα. Η παρτιτούρα ζητά τόσο από την τραγουδίστρια όσο και από τους εκτελεστές να αφήσουν τον τελευταίο ήχο να σβήσει. Δεν πρόκειται για μια αυθαίρετη επιβράδυνση της ερμηνείας: το σβήσιμο ανήκει στη σύνθεση.

Μέτρα 438–445. Ο αφηγητής παραδίδει τον λόγο στην Κλορίντα, που τραγουδά την τελευταία της φράση.
Παράδειγμα 2. Τελική σκηνή, μ. 438–445. Το πέρασμα από τον Testo στην τελευταία φράση της Κλορίντας, με τα έγχορδα και τη γραμμή του βασίμου, από το «dir parea» έως το σβήσιμο στη λέξη «pace». Claudio Monteverdi, Madrigali guerrieri et amorosi, Βενετία, Alessandro Vincenti, 1638, τεύχος Basso continuo, σ. 43, ψηφιακό αντίτυπο της Library of Congress. Η αρίθμηση μέτρων ακολουθεί τον Mario Bolognani, σ. 23. Πλήρης σελίδα της έκδοσης

Στο έπος του Τάσσο ακολουθεί ακόμη μία στροφή: η Κλορίντα υψώνει το χέρι προς τον Τανκρέδο και ο θάνατός της περιγράφεται σαν ύπνος. Ο Μοντεβέρντι σταματά πριν από αυτή τη στροφή. Τη στιγμή που η Κλορίντα ολοκληρώνει τα δικά της λόγια, οι φωνές και τα έγχορδα χάνονται στον ίδιο ήχο. Ο ακροατής καταλαβαίνει την έκβαση χωρίς να χρειαστεί να την ακούσει να αφηγείται.

Ζωντανή εκτέλεση ολόκληρου του έργου από τη La Fonte Musica, με διεύθυνση του Michele Pasotti, στον ναό του San Leonardo στη Βερμπάνια, στις 20 Αυγούστου 2023, στο πλαίσιο του Stresa Festival. Mauro Borgioni (Testo), Massimo Altieri (Τανκρέδος), Alena Dantcheva (Κλορίντα). 

Το stile concitato και ο παλμός της μάχης

Ο ρυθμός της μάχης συνδέεται με μια ιδέα που ο Μοντεβέρντι εξηγεί στον πρόλογο του Όγδοου Βιβλίου. Δίπλα στο ήπιο (molle) και στο μετρημένο (temperato) ύφος τοποθετεί το διεγερμένο (concitato), κατάλληλο, όπως γράφει, για τον θυμό και την πολεμική ορμή. Για να το πετύχει, διαιρεί μία semibreve — αξία αντίστοιχη εδώ με ένα ολόκληρο — σε δεκαέξι δέκατα έκτα που επαναλαμβάνουν τον ίδιο φθόγγο. Ο συνθέτης συνδέει τη μακρά αξία με τον σπονδείο και τη γρήγορη επανάληψη με τον πυρρίχιο, σύμφωνα με τη δική του αντίληψη των αρχαίων ρυθμών. Το ύψος παραμένει σταθερό, όμως οι αλλεπάλληλες επιθέσεις αλλάζουν ριζικά την αίσθηση της κίνησης.

Στη δεύτερη συμπλοκή ακούμε καθαρά αυτή την τεχνική. Στα μ. 299–302 τα έγχορδα και το βάσιμο παίζουν δεκαέξι γρήγορες επιθέσεις, σταματούν για να ακουστεί το «Torna l’ira ne’ cori» και ξεκινούν πάλι. Οι επαναλήψεις επανέρχονται στα μ. 308–310, ύστερα από ένα πέρασμα σε τριμερές μέτρο. Η εναλλαγή πιο ήπιας και πιο δυνατής επίθεσης μεταβάλλει την ένταση γύρω από τη φωνή του αφηγητή. Αυτός ο παλμός είναι το stile concitato. Το pizzicato της πρώτης συμπλοκής υπηρετεί διαφορετικό σκοπό: ο εκτελεστής νύσσει τη χορδή αντί να χρησιμοποιεί το δοξάρι, κι έτσι ο φθόγγος αρχίζει απότομα και σβήνει γρήγορα. Λίγες αραιές νότες αρκούν τότε για να υποδηλώσουν τα βαριά χτυπήματα από πολύ κοντά.

Ο Μοντεβέρντι επιμένει ότι η ταχύτητα των επαναλήψεων αφορά και τους μουσικούς του συνεχούς βασίμου. Θυμάται μάλιστα στον πρόλογο ότι κάποιοι αντικαθιστούσαν τις δεκαέξι επιθέσεις με μία κρατημένη αξία. Ο φθόγγος διατηρούνταν, αλλά ο παλμός της μάχης χανόταν. Η παρατήρηση εξηγεί τον διπλό ρόλο του basso continuo στη σύνθεση: η βαθιά γραμμή και το τσέμπαλο στηρίζουν αρμονικά τις εκτενείς αφηγηματικές φράσεις, ενώ στις συγκρούσεις το γραμμένο βάσιμο συμμετέχει ενεργά στην ίδια ρυθμική ορμή με τα ψηλότερα έγχορδα.

🪶 Από τη ζωή του έργου

Μια βενετσιάνικη βραδιά που πέρασε στην παρτιτούρα

Στη Βενετία του πρώτου μισού του 17ου αιώνα, ο Κλαούντιο Μοντεβέρντι διηύθυνε τη μουσική στον Άγιο Μάρκο και είχε ανάμεσα στους προστάτες του τον Τζιρόλαμο Μοτσενίγκο, Βενετό πατρίκιο και μέλος της Γερουσίας. Στο σπίτι αυτού του ανθρώπου παρουσιάστηκε, κατά τη μαρτυρία του συνθέτη, η Μονομαχία του Τανκρέδου και της Κλορίντας σε μια βραδιά του καρναβαλιού. Ο Μοντεβέρντι την τοποθετεί στο 1624, αν και η ακριβής χρονολόγηση εξακολουθεί να συζητείται. Δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα αν ο Μοτσενίγκο είχε παραγγείλει το έργο. Γνωρίζουμε όμως αρκετές από τις σκηνικές λεπτομέρειες, επειδή ο συνθέτης τις κατέγραψε αργότερα με αξιοσημείωτη φροντίδα.

Στις οδηγίες του, η παράσταση αρχίζει με μαδριγάλια που τραγουδιούνται χωρίς θεατρική δράση. Έπειτα, από την πλευρά όπου βρίσκονται οι μουσικοί, προβλέπεται να εμφανιστεί η οπλισμένη Κλορίντα, πεζή. Ο Τανκρέδος την ακολουθεί πάνω σε ένα σκηνικό ομοίωμα αλόγου. Οι δύο μορφές παίρνουν τη θέση τους και τότε ακούγεται ο Testo, ο τραγουδιστής που αφηγείται όσα δεν μπορούν να γνωρίζουν οι δύο αντίπαλοι. Ο Μοντεβέρντι θέλει τον αφηγητή λίγο χωριστά από τους οργανοπαίκτες, ώστε οι λέξεις του να φτάνουν καθαρά στους ακροατές. Με μια τέτοια είσοδο, το πέρασμα από το τραγούδι στην παραστατική δράση θα ήταν άμεσο.

Η ακρίβεια των οδηγιών φτάνει ως τις κινήσεις των πολεμιστών. Η καταδίωξη, τα βήματα και τα χτυπήματα πρέπει να συμπίπτουν με τον ρυθμό και με τις λέξεις που τα περιγράφουν. Η μάχη οργανώνεται έτσι ταυτόχρονα για το μάτι και για το αυτί. Όταν, χρόνια αργότερα, ο Μοντεβέρντι ανακάλεσε τη βενετσιάνικη παρουσίαση, δεν περιέγραψε κάποια επίδειξη δεξιοτεχνίας: έγραψε ότι οι ευγενείς ακροατές συγκινήθηκαν από συμπόνια σχεδόν μέχρι δακρύων. Η αντίδραση αυτή παραδίδεται από τον ίδιο, σε αναδρομική μαρτυρία, και δεν μπορούμε να την επιβεβαιώσουμε ανεξάρτητα. Έχει ωστόσο σημασία τι επέλεξε να θυμηθεί ο συνθέτης: από μια σκηνή που δοκίμαζε νέα μέσα για να αποδώσει την πολεμική ορμή, του είχε μείνει κυρίως η συγκίνηση των θεατών.

Η ιστορία της Μονομαχίας δεν τελείωσε σε εκείνη τη βενετσιάνικη βραδιά. Την 1η Μαΐου 1627 ο Μοντεβέρντι έγραψε στον Αλεσάντρο Στρίτζο, τον ποιητή που είχε συντάξει το λιμπρέτο του Ορφέα του. Στην επιστολή πρότεινε να παρουσιαστεί η σκηνή στη Μάντοβα, στις εκδηλώσεις για την ανάληψη της εξουσίας από τον δούκα Βιντσέντσο Β΄ Γκοντσάγκα. Ένα έργο που είχε δοκιμαστεί σε βενετσιάνικο αριστοκρατικό περιβάλλον προοριζόταν τώρα, σύμφωνα με την πρόταση, για νέα αυλική περίσταση. Δεν έχει τεκμηριωθεί ότι η εκτέλεση στη Μάντοβα πραγματοποιήθηκε· η επιστολή διασώζει την πρόθεση, όχι το γεγονός.

Η πιο σταθερή μορφή της σύνθεσης ήρθε με την εκτύπωση. Το 1638, ο Βενετός εκδότης Αλεσάντρο Βιντσέντι συμπεριέλαβε τη Μονομαχία στο Όγδοο Βιβλίο Μαδριγαλιών, τα Madrigali guerrieri et amorosi, αφιερωμένα στον αυτοκράτορα Φερδινάνδο Γ΄. Την τοποθέτησε ανάμεσα στα Canti guerrieri, τα πολεμικά τραγούδια, και τύπωσε μαζί με τη μουσική τις σκηνικές οδηγίες. Η έκδοση διασώζει και μια δυσκολία: στον γενικό πρόλογο ο Μοντεβέρντι αναφέρει το 1624, ενώ η ειδική σημείωση τοποθετεί την παρουσίαση δώδεκα χρόνια πριν από το 1638, υπολογισμός που οδηγεί στο 1626. Ο μουσικολόγος Τιμ Κάρτερ αφήνει ανοιχτό επίσης το καρναβάλι του 1624–25. Το έτος δεν μπορεί, επομένως, να δοθεί χωρίς επιφύλαξη.

Εκείνες οι τυπωμένες σελίδες διατήρησαν περισσότερα από τις νότες. Περιέγραφαν πώς θα έμπαιναν οι δύο ήρωες, πού θα στεκόταν ο αφηγητής, πότε θα άλλαζαν οι κινήσεις και με ποιον τρόπο οι εκτελεστές θα έδιναν ήχο στα χτυπήματα. Όσοι δεν είχαν βρεθεί ποτέ στο σπίτι του Μοτσενίγκο μπορούσαν πλέον να γνωρίσουν τη σκηνική σύλληψη του Μοντεβέρντι και να επιχειρήσουν μια νέα παρουσίαση. Έτσι η Μονομαχία μπορούσε να περάσει πέρα από την πρώτη της βραδιά, διατηρώντας μέσα στην παρτιτούρα την ιδιαίτερη σχέση ανάμεσα στη φωνή, στο όργανο και στη θεατρική κίνηση.

🎧 Οδηγός Ακρόασης

Η πορεία του αλόγου. Μετά τις πρώτες φράσεις του Testo, ακούστε τις μικρές, επαναλαμβανόμενες ομάδες των εγχόρδων. Κρατήστε στο αυτί τον σταθερό βηματισμό τους για να τον συγκρίνετε αργότερα με τις πολύ πυκνότερες δοξαριές της συμπλοκής.

Η λέξη «Notte». Προσέξτε πόσο απλώνεται η φωνή του αφηγητή, ιδιαίτερα πριν κλείσει τη στροφή στη λέξη memoria. Με την είσοδο της μάχης ο λόγος ξαναγίνεται πιο κοφτός. Η διαφορά ακούγεται ακόμη και χωρίς να καταλαβαίνουμε όλες τις λέξεις.

Τα χτυπήματα από κοντά. Στο «Dansi co’ pomi», ο ήχος από τα γρήγορα δοξάρια δίνει τη θέση του σε λίγους ξερούς φθόγγους. Αναγνωρίστε το pizzicato από το πόσο γρήγορα χάνεται ο ήχος μετά το κάθε νύγμα.

Η ερώτηση και η αναγνώριση. Κρατήστε στη μνήμη σας τη φωνή του Τανκρέδου όταν ζητά το όνομα. Στο «La vide, la conobbe», όταν μαθαίνει επιτέλους ποια είναι η αντίπαλός του, ακούγεται μόνο ο Testo πάνω από το βάσιμο. Η απουσία της φωνής του Τανκρέδου έχει πια δραματική σημασία.

Η τελευταία δοξαριά. Στο «S’apre il ciel», ακολουθήστε τα έγχορδα κάτω από τη σοπράνο. Στην τελευταία συλλαβή της λέξης pace, παρατηρήστε πώς η φωνή και τα έγχορδα κρατούν τον ήχο αρκετά ώστε το σβήσιμό του να γίνει μέρος της φράσης.

🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις

Οι τέσσερις εκτελέσεις προσφέρονται για σύγκριση της άρθρωσης του Testo, της ισορροπίας ανάμεσα στα όργανα και στις φωνές και του χρόνου που αφήνεται στην τελευταία φράση της Κλορίντας.

  • La Fonte Musica — Michele Pasotti. Στη ζωντανή λήψη της Βερμπάνιας μπορείτε να παρακολουθήσετε πότε ο Mauro Borgioni παραδίδει τον λόγο στους άλλους δύο τραγουδιστές και πώς οι εκτελεστές των εγχόρδων αλλάζουν από δοξάρι σε pizzicato. Η θεόρβη και το λιρόνε ανήκουν στις επιλογές αυτής της εκτέλεσης. La Fonte Musica
  • Concerto Italiano — Rinaldo Alessandrini. Η ηχογράφηση στο πλαίσιο ολόκληρου του Όγδοου Βιβλίου επιτρέπει να ακούσετε τη Μονομαχία ανάμεσα στα μαδριγάλια για τα οποία ο Μοντεβέρντι διατύπωσε τη θεωρία του concitato. Η κατάτμηση σε διαδοχικά tracks διευκολύνει την άμεση σύγκριση της πρώτης και της δεύτερης συμπλοκής. Opus 111 / Naïve
  • Les Arts Florissants — William Christie. Η εκτέλεση διαρκεί λίγο πάνω από 18 λεπτά. Συγκρίνετέ τη με τη ζωντανή εκτέλεση του Pasotti από την ανάπαυλα της αυγής ως το Torna l’ira και ακούστε πόσο χρόνο έχει στη διάθεσή του ο αφηγητής για να αλλάξει από τη διήγηση στην επίπληξη του Τανκρέδου. Harmonia Mundi
  • New London Consort — Philip Pickett. Με τους John Mark Ainsley, Andrew King και Catherine Bott, προσφέρεται για να ακούσετε πώς ξεχωρίζουν οι δύο ανδρικές φωνές στον διάλογο της ανάπαυλας και πώς η σοπράνο της Bott αναλαμβάνει το βάρος της τελευταίας σκηνής. Decca

📚 Περαιτέρω Μελέτη

  • Τορκουάτο Τάσσο — Gerusalemme liberata, Άσμα XII. Διαβάστε από τον εμπρησμό του πύργου έως τη στροφή 69 για να δείτε τι γνωρίζει ο αναγνώστης πριν από την καταδίωξη και πού τελειώνει η σκηνή στο έπος. 
  • Antonio Cascelli — «Place, Performance and Identity in Monteverdi’s Combattimento di Tancredi e Clorinda». Η μελέτη συνδέει τη βενετσιάνικη αίθουσα με τη σκηνική εμπειρία και εξετάζει αναλυτικά την αρμονική αστάθεια και τη φωνητική έκταση της Κλορίντας στην ικεσία. 
  • Jane Tylus — «‘Non basta il suono, e la voce’: Listening for Tasso’s Clorinda». Οι σελίδες για τη φωνή της Κλορίντας οδηγούν σε μια προσεκτική ανάγνωση του «dir parea» και της απόστασης ανάμεσα στο τέλος του ποιήματος και στο τέλος της μουσικής. 

🔗 Σχετικά Έργα

  • Κλαούντιο Μοντεβέρντι — L’Orfeo, SV 318. Στη σκηνή της Αγγελιαφόρου, ο θάνατος της Ευρυδίκης φτάνει στη σκηνή μέσα από τη φωνή που τον αφηγείται. Η σύγκριση φωτίζει τι αλλάζει όταν το πρόσωπο που πεθαίνει έχει, όπως η Κλορίντα, τη δική του τελευταία φράση. 
  • Σιτζισμόντο ντ’ Ίντια — Amico, hai vinto, από το Τέταρτο Βιβλίο των Musiche. Η μονωδιακή μελοποίηση του 1621 αρχίζει με την ικεσία της Κλορίντας. Η απότομη μελωδική πτώση στην αρχή συμπυκνώνει στη φωνή το τραύμα που στον Μοντεβέρντι έχει προηγηθεί ως σκηνική δράση.
  • Τιμπούρτσιο Μασσάινο — Amico hai vinto, io ti perdon, perdona. Το πεντάφωνο μαδριγάλι του 1587 προσφέρει μια παλαιότερη ακρόαση της ίδιας στροφής. Τα λόγια ενός προσώπου περνούν σε πέντε φωνές, δίνοντας διαφορετικό βάρος στην ατομική ικεσία.
  • Φραντσέσκα Κατσίνι — La liberazione di Ruggiero dall’isola d’Alcina. Στη φλωρεντινή παράσταση του 1625, η μουσική, η σκηνική κίνηση και ο χορός υπηρετούν ένα διαφορετικό είδος αριστοκρατικού θεάματος. Δίπλα στη Μονομαχία διακρίνεται η ποικιλία με την οποία το μουσικό θέατρο της εποχής μπορούσε να ζωντανέψει έναν κόσμο ιπποτών.

🎼 Μουσική Σκέψη

Η νύχτα κρύβει από τον Τανκρέδο το πρόσωπο που αναζητούσε κάποτε κοντά σε μια πηγή. Όταν το αντικρίζει ξανά, οι λέξεις που απομένουν στην Κλορίντα είναι ελάχιστες. Ο Μοντεβέρντι της δίνει την τελευταία φράση και αφήνει μαζί της να χαθεί ο ήχος που την κρατά.

📖 Βιβλιογραφία & Πηγές

Η ανάλυση ακολουθεί τη μουσική της έκδοσης του 1638, με αρίθμηση μέτρων από τη σύγχρονη μεταγραφή του Μάριο Μπολονιάνι. Η σύγκριση με τα Άσματα I και XII του Τάσσο αποσαφηνίζει τι προϋπάρχει στο ποίημα και τι αλλάζει στη μελοποίηση. Ο γενικός πρόλογος και οι σκηνικές οδηγίες της πρώτης έκδοσης αποτελούν τη βάση για την ιστορία της παρουσίασης και για την ερμηνεία των εκτελεστικών ενδείξεων.

Παρτιτούρες

Claudio Monteverdi. Madrigali guerrieri et amorosi, Βιβλίο VIII. Βενετία, Alessandro Vincenti, 1638. Πρώτη έκδοση, τεύχος Basso continuo, σ. 18–43. Ψηφιακά αντίτυπα του Museo internazionale e biblioteca della musica di Bologna και της Library of Congress μέσω IMSLP, RISM A/I M 3500.

Claudio Monteverdi. Combat[t]imento di Tancredi et Clorinda. Επιμ. Mario Bolognani. Ρώμη, Edizioni Mario Bolognani, 2022, έκδ. 1.0, CM280322.

Πρωτογενείς Πηγές

Torquato Tasso. Gerusalemme liberata, Άσμα I, στροφές 45–47, και Άσμα XII, ιδίως στροφές 42–69. ·

Claudio Monteverdi. «A chi legge» και οδηγίες για το Combatimento di Tancredi et Clorinda, 1638. Διπλωματική μεταγραφή στον Catalogo Gaspari, καταχώριση BB.8, Museo internazionale e biblioteca della musica di Bologna.

Torquato Tasso. Gerusalemme conquistata, Βιβλίο XV, ιδίως στροφές 65–71.

Δευτερογενείς Πηγές

Tim Carter. «Claudio Monteverdi: A Chronology». Journal of Seventeenth-Century Music 18, αρ. 1 (2012, δημοσίευση 2016).

Tim Carter. «Claudio Monteverdi’s Combattimento di Tancredi e Clorinda (Venice, 1624): Misconceptions and Misinterpretations». Περίληψη ανακοίνωσης, Polyphonic Performance Space III, Koninklijk Conservatorium Brussel, 2024.

Antonio Cascelli. «Place, Performance and Identity in Monteverdi’s Combattimento di Tancredi e Clorinda». Cambridge Opera Journal 29, αρ. 2 (2018), σ. 152–188, ιδίως 156–160 και 171–176.

Jane Tylus. «‘Non basta il suono, e la voce’: Listening for Tasso’s Clorinda». Στο Emily Wilbourne και Suzanne G. Cusick (επιμ.), Acoustemologies in Contact: Sounding Subjects and Modes of Listening in Early Modernity. Cambridge, Open Book Publishers, 2021, ιδίως σ. 273–284.

Ψηφιακές Πηγές

Claudio Monteverdi: A Digital Text Edition. «Combattimento di Tancredi e Clorinda». Κείμενο της μελοποίησης και αντιστοίχιση των στροφών.

La Fonte Musica. La sera del Combattimento. Περιγραφή του προγράμματος και ζωντανή καταγραφή από το Stresa Festival του 2023.

Σχόλια