Ακούμε τα βιολιά να παίζουν μια μελωδία. Λίγο αργότερα, την ίδια φράση αναλαμβάνει ένα πνευστό. Την αναγνωρίζουμε αμέσως, κι όμως μοιάζει διαφορετική — ίσως πιο ήρεμη, πιο ανάλαφρη. Τι άλλαξε; Το ηχόχρωμα του οργάνου ή η συνοδεία που αραίωσε; Την πρώτη φορά μπορεί απλώς να μας μείνει η σκέψη «αυτό το έχω ξανακούσει». Όταν επιστρέψουμε στο σημείο, έχουμε την ευκαιρία να ανακαλύψουμε τι έδωσε στη γνώριμη φράση τον νέο της χαρακτήρα.
Αυτή είναι μια καλή αφετηρία για την ακρόαση μιας άγνωστης συμφωνίας. Δεν χρειάζεται να αναγνωρίσουμε εξαρχής κάθε όργανο ή να καταλάβουμε όλη τη δομή της. Αρκεί πρώτα να αφήσουμε τη μουσική να ξεδιπλωθεί και να κρατήσουμε στη μνήμη μια στιγμή που μας τράβηξε την προσοχή. Στη δεύτερη ακρόαση μπορούμε να επιστρέψουμε σε αυτήν με μια πιο συγκεκριμένη απορία. Έτσι, από μικρές παρατηρήσεις, αρχίζουν να γίνονται φανερές οι σχέσεις που συνδέουν τα διαφορετικά σημεία του έργου.
Πρώτη ακρόαση — Πού βρισκόμαστε στο έργο;
Το πρώτο βήμα είναι να αποκτήσουμε μια αίσθηση της συνολικής διαδρομής. Τα μέρη είναι οι μεγάλες ενότητες μιας συμφωνίας και συχνά ξεχωρίζουν μεταξύ τους από τον χαρακτήρα τους. Ένα μέρος μπορεί να κλείνει με δυνατές συγχορδίες και το επόμενο να αρχίζει με μια ήρεμη μελωδία των εγχόρδων. Ακόμη κι αν δεν γνωρίζουμε πού ακριβώς βρισκόμαστε, ακούμε ότι κάτι άλλαξε. Άλλοτε η διαφορά βρίσκεται στην ταχύτητα, άλλοτε στην ένταση, στο ηχόχρωμα ή στον τρόπο με τον οποίο κινείται η μουσική.
Σε πολλές συμφωνίες της κλασικής περιόδου συναντούμε μια γνώριμη πορεία: ζωηρό πρώτο μέρος, πιο αργό δεύτερο, ένα τρίτο με χορευτικό χαρακτήρα και γρήγορο φινάλε. Πρόκειται για έναν χρήσιμο προσανατολισμό, όχι όμως για απαράβατο κανόνα. Κάποιες συμφωνίες έχουν περισσότερα ή λιγότερα μέρη, άλλες τα συνδέουν χωρίς παύση, ενώ ένα πρώτο μέρος μπορεί να ξεκινά με αργή εισαγωγή πριν φτάσει στο Allegro. Ο κατάλογος μερών της ηχογράφησης βοηθά να εντοπίσουμε τα όρια, ακόμη κι όταν η μουσική συνεχίζεται αδιάκοπα.
Στην αίθουσα της συναυλίας, όπου δεν μπορούμε να ξανακούσουμε αμέσως ένα πέρασμα, βοηθά να συγκρατούμε απλές εικόνες του ήχου: «εκεί που έμειναν μόνα τους τα έγχορδα» ή «όταν μπήκαν ξαφνικά τα χάλκινα». Τέτοιες μικρές αναμνήσεις γίνονται πολύ πιο χρήσιμα σημεία αναφοράς από το αόριστο «κάπου στο δεύτερο μέρος».
Δεύτερη ακρόαση — Τι μπορούμε να ακολουθήσουμε;
Αφού ξεχωρίσουμε τις μεγάλες ενότητες, μπορούμε να πλησιάσουμε περισσότερο τις λεπτομέρειες. Δεν χρειάζεται να προσέχουμε τα πάντα συγχρόνως. Κάθε νέα ακρόαση μπορεί να έχει έναν μικρό στόχο: να ακολουθήσουμε τον παλμό, να αναγνωρίσουμε μια μουσική ιδέα ή να ακούσουμε πώς αλλάζει ο ήχος της ορχήστρας.
Παλμός, τέμπο και ρυθμός
Μια μελωδία γεμίζει ξαφνικά με γρήγορες νότες και δημιουργείται η εντύπωση ότι η μουσική επιταχύνει. Αν όμως κρατήσουμε ένα σταθερό χτύπημα με το πόδι, μπορεί να διαπιστώσουμε ότι η βασική κίνηση δεν έχει αλλάξει. Αυτό το τακτικό χτύπημα είναι ο παλμός· η ταχύτητά του λέγεται τέμπο. Ο ρυθμός προκύπτει από τον τρόπο με τον οποίο οργανώνονται οι διάρκειες των νοτών και οι παύσεις. Όταν περισσότερες νότες χωρούν ανάμεσα σε δύο χτυπήματα του ίδιου παλμού, η μουσική ακούγεται πιο κινητική, χωρίς απαραίτητα να παίζεται γρηγορότερα.
Πώς αναγνωρίζουμε μια ιδέα όταν επιστρέφει
Μια μελωδία που επιστρέφει ολόκληρη είναι σχετικά εύκολο να αναγνωριστεί. Συχνά, όμως, η μουσική μάς δίνει μόνο ένα μικρό κομμάτι της: ένα μοτίβο, δηλαδή μια σύντομη ιδέα με χαρακτηριστικό ρυθμό ή μελωδική κίνηση. Μια φράση που μπορούμε να σιγοτραγουδήσουμε ή ένας ρυθμός που μπορούμε να χτυπήσουμε με τα δάχτυλα γίνεται το νήμα που θα αναζητήσουμε παρακάτω.
Το γνώριμο αυτό υλικό δεν επιστρέφει πάντα απαράλλαχτο. Μπορεί η μελωδία να αποκτήσει στολισμούς, διατηρώντας όμως το περίγραμμά της — την κίνηση που σχηματίζει καθώς ανεβαίνει και κατεβαίνει. Άλλοτε αλλάζουν οι νότες ή το όργανο, αλλά ο ρυθμός παραμένει ίδιος. Αν ακούσουμε δύο μικρά αποσπάσματα το ένα μετά το άλλο και προσέξουμε ένα χαρακτηριστικό κάθε φορά, η συγγένειά τους γίνεται ευκολότερα αντιληπτή.
Υπάρχει και μια πιο ενδιαφέρουσα περίπτωση: η ίδια ιδέα αλλάζει ρόλο. Ένας ρυθμός που στην αρχή βρισκόταν στο προσκήνιο μπορεί αργότερα να περάσει στη συνοδεία, κάτω από μια καινούργια μελωδία. Τότε αξίζει να στρέψουμε για λίγο την προσοχή στα χαμηλότερα όργανα. Ίσως εκεί κρύβεται κάτι που ήδη γνωρίζουμε.
Ποιος παίζει και τι ακούγεται γύρω του
Η μελωδία δεν αλλάζει μόνο όταν μεταβάλλονται οι νότες της. Αρκεί να περάσει από τα έγχορδα σε ένα ξύλινο πνευστό για να αποκτήσει διαφορετικό χρώμα. Αυτό σχετίζεται με την ενορχήστρωση, τον τρόπο δηλαδή με τον οποίο ο συνθέτης μοιράζει τη μουσική στα όργανα. Δεν είναι απαραίτητο να ονομάσουμε με βεβαιότητα το όργανο που ακούμε. Μπορούμε απλώς να παρατηρήσουμε αν ο ήχος γίνεται πιο κοφτός, πιο απαλός ή αν μια μεμονωμένη φωνή ξεχωρίζει εκεί όπου πριν ακούγαμε μια ολόκληρη ομάδα.
Εξίσου σημαντικό είναι το τι συμβαίνει γύρω από τη μελωδία. Η υφή περιγράφει πώς συνυπάρχουν οι διαφορετικές μουσικές γραμμές. Ένας απλός τρόπος να την προσέξουμε είναι να ακολουθήσουμε για λίγα δευτερόλεπτα τη χαμηλότερη φωνή. Μπορεί να κρατά μια σταθερή νότα, ενώ η μελωδία κινείται από πάνω της, ή να σχηματίζει μια δική της κίνηση, σαν να της απαντά.
Ας προσέξουμε και τις στιγμές που ο ορχηστρικός ήχος γεμίζει. Μπορεί να έχουν προστεθεί όργανα που ενισχύουν την ίδια μελωδία, οπότε εξακολουθούμε να ακούμε μία κύρια γραμμή. Μπορεί όμως να εμφανίστηκε μια δεύτερη, ανεξάρτητη φράση που κινείται ταυτόχρονα με την πρώτη. Η διάκριση αυτή μάς βοηθά να ακούμε όχι μόνο πόσα όργανα παίζουν, αλλά και πώς συνεργάζονται.
Πώς προετοιμάζεται μια κορύφωση ή μια κατάληξη
Μια δυνατή ορχηστρική είσοδος είναι εύκολο να μας εντυπωσιάσει. Συχνά, όμως, το πιο ενδιαφέρον βρίσκεται λίγο πριν από αυτήν. Η ένταση μπορεί να αυξάνεται σταδιακά — μια μεταβολή της δυναμικής — ή ο ήχος να παραμένει χαμηλός ενώ προστίθενται περισσότερες φωνές. Η προσμονή χτίζεται πριν φτάσει η κορύφωση. Αν επιστρέψουμε μερικά δευτερόλεπτα πίσω, ακούμε όχι μόνο τη δυνατή στιγμή, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο προετοιμάστηκε.
Ακόμη και η σιωπή μπορεί να δημιουργήσει προσμονή. Μια φράση μοιάζει έτοιμη να καταλήξει, η ορχήστρα σταματά και παρ’ όλα αυτά αισθανόμαστε ότι κάτι απομένει. Ο ήχος που ακολουθεί ίσως είναι ακριβώς εκείνος που περιμέναμε. Με μια δεύτερη ακρόαση γίνεται πιο σαφής η διαφορά ανάμεσα στο σημείο όπου νομίζαμε ότι η φράση θα τελειώσει και σε εκείνο όπου πραγματικά ολοκληρώνεται.
Μια μικρή άσκηση ακρόασης. Επιλέγουμε μια στιγμή που μας έμεινε και ακούμε ξανά λίγα δευτερόλεπτα πριν από αυτήν, προσέχοντας μόνο ένα στοιχείο: τον παλμό, τη χαμηλότερη φωνή ή την αλλαγή των οργάνων. Έπειτα αρκεί μια απλή φράση για να περιγράψουμε αυτό που συνέβη: «η μελωδία συνέχισε, αλλά από κάτω έμεινε μία σταθερή νότα». Δεν χρειάζεται τίποτε πιο περίπλοκο.
Πρώτη εφαρμογή — Η Πέμπτη Συμφωνία του Μπετόβεν
Αυτές οι παρατηρήσεις αποκτούν ιδιαίτερο νόημα όταν τις δοκιμάσουμε σε ένα πραγματικό έργο. Η Πέμπτη Συμφωνία του Μπετόβεν σε Ντο ελάσσονα, έργο 67 προσφέρει χαρακτηριστικά παραδείγματα: από το κοφτό μοτίβο της αρχής έως την ήρεμη μελωδία του δεύτερου μέρους και τη μεγάλη μετάβαση προς το φινάλε. Ο πίνακας δίνει ένα σημείο αναφοράς για κάθε μέρος, με χρόνους από την εκτέλεση της Orchestre Révolutionnaire et Romantique υπό τον John Eliot Gardiner. Ακρόαση ολόκληρης της συμφωνίας
| Μέρος | Ένα σημείο αναφοράς |
|---|---|
| I. Allegro con brio · 0:00 | Τρεις σύντομοι φθόγγοι κι ένας μακρύς. Το σχήμα ακούγεται δεύτερη φορά, λίγο χαμηλότερα, πριν η μουσική πάρει φόρα. |
| II. Andante con moto · 6:47 | Οι βιόλες και τα βιολοντσέλα ξεκινούν μια ήρεμη, τραγουδιστή μελωδία. |
| III. Allegro · 15:28 | Τη σιγανή αρχή των χαμηλών εγχόρδων διαδέχεται λίγο αργότερα ένα δυνατό κάλεσμα των κόρνων. |
| IV. Allegro · 22:49 | Η ορχήστρα περνά χωρίς παύση στην πλατιά, εμβατηριακή αρχή του φινάλε. |
Από το άνοιγμα στη συνοδεία
Η συμφωνία ανοίγει με τέσσερις νότες: τρεις σύντομες στο ίδιο ύψος και μία μακρύτερη, χαμηλότερη. Το σχήμα επαναλαμβάνεται σε διαφορετικούς φθόγγους, αλλά ο ρυθμός του αναγνωρίζεται αμέσως. Καθώς η μουσική αποκτά ορμή, το μικρό αυτό μοτίβο περνά από τη μια ομάδα εγχόρδων στην άλλη και γίνεται μέρος μιας πολύ μεγαλύτερης μουσικής κίνησης.
Λίγο πριν συμπληρωθούν δύο λεπτά, ένα κάλεσμα των κόρνων ανοίγει τον δρόμο για μια νέα, τραγουδιστή μελωδία στα βιολιά. Είναι φυσικό η προσοχή να στραφεί πρώτα σε αυτήν. Αν ακούσουμε ξανά το πέρασμα, θα διακρίνουμε στα χαμηλά έγχορδα τον γνώριμο ρυθμό της αρχής, που τώρα συνοδεύει τη νέα μελωδία. Η ίδια ιδέα βρίσκεται ακόμη εκεί, μόνο που έχει αλλάξει ρόλο. Το κάλεσμα των κόρνων και η μελωδία που ακολουθεί · 1:58
Λίγο αργότερα, όταν επιστρέφει η μουσική της αρχής, η ορχήστρα αφήνει ξαφνικά χώρο σε ένα σύντομο σόλο του όμποε. Η φράση του ακούγεται πιο ελεύθερη, σαν να απομακρύνεται για μια στιγμή από την ορμή που προηγήθηκε. Ακούγοντας λίγα δευτερόλεπτα πριν και μετά, γίνεται αισθητό πώς χαλαρώνει προσωρινά η αίσθηση του παλμού και πώς η ορχήστρα ξαναβρίσκει αμέσως την κίνησή της. Λίγο πριν από τη φράση του όμποε · 4:05
Από τον σιγανό χτύπο των τυμπάνων στο φινάλε
Το μοτίβο της αρχής αφήνει το ίχνος του και πιο μακριά. Στο τρίτο μέρος, τα κόρνα ακούγονται με μια γνώριμη ρυθμική διαδοχή: τρεις σύντομες νότες και μία μακρύτερη. Η μελωδία και το ηχόχρωμα είναι διαφορετικά, όμως ο ρυθμός θυμίζει το ξεκίνημα της συμφωνίας. Η σύγκριση των δύο σημείων αποκαλύπτει πόσο ισχυρή μπορεί να είναι μια τόσο μικρή μουσική συγγένεια. Το κάλεσμα των κόρνων · 15:48
Προς το τέλος του τρίτου μέρους, μέσα σε έναν σχεδόν ψιθυριστό ορχηστρικό ήχο, ξεχωρίζει ο σταθερός χτύπος των τυμπάνων. Τα έγχορδα κινούνται από πάνω του, η ένταση μεγαλώνει και, χωρίς καμία παύση, η ορχήστρα ξεσπά στο φινάλε της Ντο μείζονας. Εκεί προστίθενται το πίκολο, το κοντραφαγκότο και τρία τρομπόνια, διευρύνοντας εντυπωσιακά το ηχόχρωμα. Στην ακρόαση αυτής της μετάβασης έχει ενδιαφέρον να ακολουθήσουμε πρώτα τα τύμπανα και έπειτα να προσέξουμε πότε αρχίζει η προσμονή και πότε η νέα, πλατιά μελωδία δίνει την αίσθηση της άφιξης. Από τα τύμπανα ως την είσοδο του φινάλε · 22:17
Ο Μπετόβεν, ωστόσο, επιφυλάσσει ακόμη μία επιστροφή. Μέσα στο φινάλε επανεμφανίζεται για λίγο μουσική από το τρίτο μέρος και μαζί της ο πιο αραιός, χαμηλόφωνος ήχος του. Η αντίθεση με το λαμπρό φινάλε κάνει την ανάμνηση ακόμη πιο έντονη. Αν συγκρίνουμε τα δύο περάσματα, μπορούμε να προσέξουμε τι αναγνωρίσαμε πρώτο: τον ρυθμό, την υφή ή τον τρόπο με τον οποίο η μουσική προετοιμάζει ξανά τη μεγάλη είσοδο της ορχήστρας. Η επιστροφή μέσα στο φινάλε · 28:15
Για μια αναλυτικότερη παρουσίαση της μορφής και των σχέσεων ανάμεσα στα τέσσερα μέρη, υπάρχει και το άρθρο Μπετόβεν — Συμφωνία αρ. 5 σε Ντο ελάσσονα, έργο 67.
Δεύτερη εφαρμογή — Η Συμφωνία αρ. 104 «Λονδίνο» του Χάιντν
Στον Μπετόβεν ακολουθήσαμε ένα μοτίβο που αλλάζει ρόλο και συνδέει διαφορετικές στιγμές. Η Συμφωνία αρ. 104 σε Ρε μείζονα «Λονδίνο» του Χάιντν μάς δίνει μια ακόμη δυνατότητα: να προσέξουμε πόσο αισθητά μπορεί να μεταμορφωθεί η μουσική μέσα στο ίδιο μέρος. Σε κάθε μέρος υπάρχει μια χαρακτηριστική αρχή που αξίζει να θυμόμαστε όταν η μουσική αλλάζει ή επιστρέφει. Οι χρονικές σημάνσεις προέρχονται από την εκτέλεση της English Chamber Orchestra υπό τον Jeffrey Tate. Ακρόαση ολόκληρης της συμφωνίας
I. Από την αργή εισαγωγή στο Allegro. Ένα επιβλητικό Adagio σε Ρε ελάσσονα ανοίγει τη συμφωνία. Έπειτα έρχεται το Allegro και τα έγχορδα παρουσιάζουν μια πιο ανάλαφρη φράση στη Ρε μείζονα. Η ατμόσφαιρα αλλάζει σχεδόν μονομιάς, παρότι δεν έχουμε περάσει σε καινούργιο μέρος. Στη δεύτερη ακρόαση αξίζει να προσέξουμε τι κάνει πιο αισθητή την αντίθεση: η νέα ταχύτητα, το διαφορετικό χρώμα ή η κίνηση της μελωδίας. Πρώτο μέρος · 0:00
II. Μια γνώριμη φράση με άλλη όψη. Στο Andante, μια ήσυχη μελωδία των εγχόρδων γίνεται το σημείο αναφοράς. Αργότερα ο ήχος σκοτεινιάζει και η ίδια μουσική ιδέα αποκτά άλλες αποχρώσεις. Όταν επιστρέφει ο χαρακτήρας της αρχής, η μελωδία δεν χρειάζεται να είναι εντελώς ίδια για να την αναγνωρίσουμε. Το σχήμα της διακρίνεται ακόμη, πίσω από τους στολισμούς και τις παρεμβάσεις της ορχήστρας. Δεύτερο μέρος · 9:40
III. Το μενουέτο, το Trio και η επιστροφή. Το μενουέτο προχωρά με ζωηρό, χορευτικό βηματισμό. Στο μεσαίο τμήμα του, το Trio, ο ήχος γίνεται πιο απαλός και τα ξύλινα πνευστά έρχονται στο προσκήνιο. Όταν επανέρχεται το μενουέτο, οι γνώριμοι τονισμοί του κάνουν την επιστροφή αμέσως αντιληπτή.
Υπάρχει όμως και μια μικρότερη έκπληξη μέσα στο ίδιο το μενουέτο. Μια ξαφνική παύση διακόπτει τη φράση λίγο πριν από μια τρίλια — τη γρήγορη εναλλαγή δύο γειτονικών νοτών. Όταν η τρίλια τελικά ακούγεται, είναι πιο σιγανή απ’ όσο ίσως την περιμέναμε. Η σιωπή δεν λειτουργεί απλώς ως κενό: μας κάνει να περιμένουμε τη συνέχεια. Τρίτο μέρος · 19:20
IV. Μια μελωδία πάνω από μια σταθερή νότα. Στο φινάλε, τα βιολιά ξεκινούν μια ζωηρή μελωδία, ενώ από κάτω παραμένει σταθερό ένα χαμηλό Ρε. Ο συνδυασμός θυμίζει τον ήχο της γκάιντας. Η μελωδία τραβά φυσικά την προσοχή, όμως μια δεύτερη ακρόαση αποκαλύπτει το σταθερό της στήριγμα. Καθώς η ορχήστρα γεμίζει, αξίζει να προσέξουμε πότε αυτή η χαρακτηριστική εντύπωση αρχίζει να υποχωρεί. Τέταρτο μέρος · 24:33
Όταν ακούμε ξανά ολόκληρη τη συμφωνία
Όταν επιστρέψουμε σε μια συμφωνία από την αρχή ως το τέλος, δεν ακούμε απλώς για δεύτερη φορά τα ίδια πράγματα. Μια λεπτομέρεια που είχε περάσει απαρατήρητη μπορεί τώρα να μας προετοιμάζει για όσα έρχονται. Στην Πέμπτη του Μπετόβεν, για παράδειγμα, ο σιγανός χτύπος των τυμπάνων αρκεί πια για να γεννηθεί η προσμονή του φινάλε, πριν ακόμη δυναμώσει η ορχήστρα.
Δεν είναι ανάγκη να παρακολουθούμε τα πάντα ταυτόχρονα. Σε μία ακρόαση μπορεί να μας οδηγήσει ο ρυθμός, σε μια άλλη η πορεία μιας μελωδίας ή η αλλαγή στο χρώμα της ορχήστρας. Όσο περισσότερες σχέσεις αναγνωρίζουμε, τόσο λιγότερο η συμφωνία μοιάζει με μια αδιάκοπη ροή ήχων και τόσο περισσότερο αποκτά για εμάς τη δική της, αναγνωρίσιμη πορεία.
📖 Βιβλιογραφία & Πηγές
Το υλικό του Open University παρουσιάζει τις βασικές έννοιες της ακρόασης. Η παρτιτούρα και οι επιλεγμένοι οδηγοί για τον Μπετόβεν και τον Χάιντν τεκμηριώνουν τα συγκεκριμένα μουσικά παραδείγματα.
- The Open University, OpenLearn. Εισαγωγή στον παλμό, τον ρυθμό, την υφή, το ηχόχρωμα και τις δυναμικές μέσα από την ακρόαση. Discovering music through listening
- Ludwig van Beethoven, Symphonie Nr. 5 in c-Moll, op. 67. Ορχηστρική παρτιτούρα, Breitkopf & Härtel. Ψηφιοποιημένες εκδόσεις στο IMSLP
- Eastman School of Music, Beethoven Symphony Basics. Οδηγός με χρονικές σημάνσεις για την εκτέλεση του Gardiner. Symphony No. 5 in C minor, Op. 67
- Portland Symphony Orchestra. Σημειώσεις προγράμματος για τη χρήση του μοτίβου στο πρώτο μέρος και τη φράση του όμποε. Beethoven’s 5th Program Notes
- Jürgen Ostmann, Berliner Philharmoniker. Σημειώσεις για τις παραλλαγές του Andante, τις παύσεις του μενουέτου και το χαμηλό στήριγμα του φινάλε. Haydn, Symphony No. 104 in D major
- Royal Holloway, University of London. Εκπαιδευτικό υλικό για την κλασική συμφωνία, την αργή εισαγωγή και τις παραλλαγές του Andante στη Συμφωνία αρ. 104. Haydn and the Classical Symphony
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου