| Όρος | Ricercare |
|---|---|
| Προφορά | ριτσερκάρε |
| Ετυμολογία | Από το ιταλικό ricercare: αναζητώ, διερευνώ. |
| Ιστορική παρουσία | Από τις αρχές του 16ου αιώνα· ιδιαίτερη ακμή κατά τον 16ο και τον 17ο αιώνα, με σημαντικές ύστερες αναβιώσεις. |
| Κατηγορία | Ιστορικός όρος για διαφορετικούς τύπους οργανικής σύνθεσης. |
| Κύριες κατευθύνσεις | Ελεύθερο–αυτοσχεδιαστικό και μιμητικό–αντιστικτικό ricercare. |
| Συνήθη όργανα | Λαούτο, εκκλησιαστικό όργανο, τσέμπαλο και άλλα πληκτροφόρα· επίσης οργανικά σύνολα. |
| Κύριοι συνθέτες | Φραντσέσκο Σπινατσίνο, Μάρκο Αντόνιο και Τζιρόλαμο Καβατσόνι, Τζιρόλαμο Φρεσκομπάλντι, Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ. |
| Σχέση με τη φούγκα | Στενή ιστορική συγγένεια και ουσιαστική συμβολή στη διαμόρφωσή της, χωρίς ταύτιση των δύο ειδών. |
| Αντιπροσωπευτικό έργο | Μπαχ: Ricercar a 6 από τη Μουσική Προσφορά, BWV 1079 (1747). |
Τι είναι το ricercare;
Η ιταλική λέξη ricercare σημαίνει «αναζητώ» ή «διερευνώ». Στην ιστορία της μουσικής, όμως, δεν ονομάζει μία μοναδική και αμετάβλητη μορφή. Από τις αρχές του 16ου αιώνα χρησιμοποιήθηκε για διαφορετικούς τύπους οργανικής σύνθεσης, οι οποίοι συνδέονταν με την πράξη της αναζήτησης: την εξερεύνηση του οργάνου και των τρόπων εκτέλεσής του, αλλά και τη συστηματική διερεύνηση ενός ή περισσότερων θεμάτων μέσα από τη μίμηση και την αντίστιξη.
Το ricercare έχει δύο βασικές ιστορικές κατευθύνσεις. Η πρώτη είναι ελεύθερη, αυτοσχεδιαστική και στενά δεμένη με τη λαουτιστική ή πληκτροφόρα πράξη. Η δεύτερη είναι μιμητική και αντιστικτική, συγγενεύει με το φωνητικό μοτέτο και συμβάλλει στη διαμόρφωση του κόσμου από τον οποίο θα αναδυθεί αργότερα η φούγκα. Οι δύο κατευθύνσεις δεν αποτελούν απλώς διαδοχικά στάδια της ίδιας μορφής. Συνυπήρξαν, διασταυρώθηκαν και έδωσαν στον όρο διαφορετικό νόημα ανάλογα με την εποχή, το όργανο και το συνθετικό περιβάλλον.
Η αναζήτηση ως μουσική πράξη
Η σημασία του ρήματος ricercare δεν πρέπει να μετατραπεί σε έναν υπερβολικά κυριολεκτικό μουσικολογικό μύθο. Το ricercare δεν ήταν γενικά μια σύνθεση που «αναζητούσε την τονικότητα», όπως συχνά υποστηρίχθηκε σε παλαιότερες συνοπτικές περιγραφές. Στις αρχές του 16ου αιώνα η μουσική οργανωνόταν ακόμη κυρίως μέσα στο τροπικό σύστημα, ενώ η λειτουργική τονικότητα θα διαμορφωνόταν σταδιακά μέσα από πολλές διαφορετικές πρακτικές.
Η ιδέα της αναζήτησης αποδίδει καλύτερα τη σχέση του είδους με την εκτέλεση και τη σύνθεση. Σε ένα ελεύθερο ricercare, ο εκτελεστής δοκιμάζει το όργανο, κινείται ανάμεσα σε συγχορδίες, περάσματα και μικρά μοτίβα, και δημιουργεί την αίσθηση μιας μουσικής που γεννιέται καθώς προχωρά. Σε ένα μιμητικό ricercare, η διερεύνηση μεταφέρεται στο θεματικό υλικό: ένα θέμα εισέρχεται σε διαφορετικές φωνές, συνδυάζεται με άλλα, μετασχηματίζεται και αποκαλύπτει σταδιακά τις αντιστικτικές του δυνατότητες.
Το ελεύθερο ricercare του λαούτου
Οι πρώτες έντυπες μαρτυρίες του όρου βρίσκονται στα δύο βιβλία Intabulatura de lauto του Φραντσέσκο Σπινατσίνο, που τύπωσε στη Βενετία ο Οταβιάνο Πετρούτσι το 1507. Τα ricercari αυτών των συλλογών δεν έχουν την αυστηρή μιμητική οργάνωση που συνδέθηκε αργότερα με το είδος. Αποτελούνται από συγχορδιακά ανοίγματα, γρήγορα περάσματα, επαναλαμβανόμενα σχήματα και αλλαγές υφής που αναδεικνύουν τη φυσική σχέση ανάμεσα στο χέρι και στο όργανο.
Η μουσική αυτή διατηρεί την αίσθηση του καταγεγραμμένου αυτοσχεδιασμού. Μπορεί να λειτουργεί ως εισαγωγή, ως έλεγχος του κουρδίσματος, ως προετοιμασία του εκτελεστή ή ως ανεξάρτητο σύντομο κομμάτι. Η δομή της δεν καθορίζεται από ένα θέμα που επιστρέφει με συστηματικό τρόπο, αλλά από τη διαδοχή κινήσεων που εξερευνούν το ηχητικό και τεχνικό πεδίο του λαούτου.
Παρόμοια ελεύθερα γνωρίσματα εμφανίζονται και σε πρώιμα έργα για πληκτροφόρο. Η λέξη ricercare μπορούσε ακόμη να περιγράψει μια πρακτική προετοιμασίας και διερεύνησης, κοντά στον κόσμο του πρελουδίου, της φαντασίας και της τοκάτας. Οι ονομασίες των οργανικών ειδών δεν είχαν ακόμη αποκτήσει τα σταθερά όρια που τους αποδίδουμε από τη σκοπιά των μεταγενέστερων αιώνων.
Η γέννηση του μιμητικού ricercare
Μια διαφορετική κατεύθυνση γίνεται σαφής στο Recerchari, motetti, canzoni, libro primo του Μάρκο Αντόνιο Καβατσόνι, που εκδόθηκε το 1523. Εδώ το ricercare αποκτά μεγαλύτερη συνέχεια, περισσότερο αναγνωρίσιμα μοτίβα και σαφέστερη πολυφωνική οργάνωση. Η μουσική δεν παραθέτει απλώς διαδοχικά περάσματα· αναπτύσσει ιδέες που μπορούν να μεταφερθούν από φωνή σε φωνή.
Με τον Τζιρόλαμο Καβατσόνι, στα μέσα του 16ου αιώνα, η συγγένεια με το μοτέτο γίνεται ακόμη ισχυρότερη. Κάθε θεματική ιδέα μπορεί να δημιουργεί ένα σημείο μίμησης και, όταν η επεξεργασία της ολοκληρωθεί, να παραχωρεί τη θέση της σε μια νέα. Το αποτέλεσμα είναι συνήθως πολυθεματικό: η μορφή οργανώνεται ως αλληλουχία αντιστικτικών ενοτήτων και όχι ως συνεχής ανάπτυξη ενός μοναδικού θέματος.
Αυτή η μεταφορά της φωνητικής πολυφωνικής σκέψης στα όργανα υπήρξε καθοριστική. Οι γραμμές δεν λειτουργούν ως μελωδία και συνοδεία, αλλά ως σχετικά αυτόνομες φωνές που μοιράζονται, ανταλλάσσουν και μετασχηματίζουν το ίδιο υλικό. Το οργανικό έργο αποκτά έτσι μια εσωτερική συνοχή που δεν εξαρτάται από κείμενο, χορό ή εξωτερικό πρόγραμμα.
Τρόποι, πτώσεις και η σταδιακή αλλαγή της αρμονικής ακρόασης
Τα αναγεννησιακά ricercari οργανώνονται μέσα στη λογική των εκκλησιαστικών τρόπων. Η ταυτότητά τους διαμορφώνεται από τον τελικό φθόγγο, την έκταση των φωνών, τους χαρακτηριστικούς μελωδικούς τύπους και τη θέση των πτώσεων. Η αρμονική αίσθηση προκύπτει από τη συνάντηση των ανεξάρτητων γραμμών και από τις κατευθύνσεις που δημιουργούν οι πτώσεις, όχι από μια ήδη ολοκληρωμένη ακολουθία λειτουργικών συγχορδιών.
Κατά τον ύστερο 16ο και τον πρώιμο 17ο αιώνα, οι συνθέτες αρχίζουν να συγκεντρώνουν συχνότερα τις πτώσεις γύρω από ορισμένα τονικά κέντρα και να χρησιμοποιούν κινήσεις του μπάσου που ενισχύουν την αίσθηση της πέμπτης και της τονικής. Η εξέλιξη αυτή δεν συμβαίνει απότομα. Στα έργα του Φρεσκομπάλντι ακούμε τόσο την παλαιότερη λογική των τρόπων όσο και αρμονικές κινήσεις που στρέφουν πλέον το αυτί προς τον κόσμο της πρώιμης μπαρόκ τονικότητας.
Ο Φρεσκομπάλντι και το ricercare ως αντιστικτικό εργαστήριο
Με τον Τζιρόλαμο Φρεσκομπάλντι το ricercare αποκτά εξαιρετική συνθετική πυκνότητα. Η συλλογή Recercari et canzoni franzese fatte sopra diversi oblighi in partitura, που τυπώθηκε στη Ρώμη το 1615, περιλαμβάνει δέκα ricercari και δηλώνει ήδη από τον τίτλο της ότι αρκετά έργα βασίζονται σε διαφορετικά oblighi: δεσμευτικούς κανόνες ή ειδικά συνθετικά προβλήματα που πρέπει να τηρηθούν σε όλη την πορεία της σύνθεσης.
(Κατάλογος και στοιχεία της πρώτης έκδοσης)
Ο Φρεσκομπάλντι χρησιμοποιεί πολλαπλά θέματα, σταθερά μοτίβα και τεχνικές μετασχηματισμού όπως το inganno, κατά το οποίο ένα γνώριμο μελωδικό σχήμα αναδιατυπώνεται με άλλους φθόγγους που διατηρούν συγγενικές σολμιστικές λειτουργίες. Τα θέματα μπορούν να συνδυαστούν σε διαφορετικές χρονικές αποστάσεις, να ανταλλάξουν θέση και να αναδυθούν μέσα από μια ήδη πυκνή πολυφωνική υφή.
Η αυστηρότητα των περιορισμών δεν καταργεί την επινοητικότητα. Αντίθετα, μετατρέπει κάθε ricercare σε ένα είδος αντιστικτικού πειράματος: ο συνθέτης θέτει στον εαυτό του ένα πρόβλημα και οικοδομεί ολόκληρο το έργο μέσα από τις πιθανές λύσεις του.
Η σύγχρονη έρευνα έχει συνδέσει αυτές τις τεχνικές και με την παιδαγωγική του αυτοσχεδιασμού στα πληκτροφόρα. Σχήματα πτώσεων και έτοιμες πολυφωνικές δομές μπορούσαν να απομνημονευθούν, να μεταφερθούν και να ανασυνδυαστούν από τον εκτελεστή. Το ricercare ήταν επομένως τόσο γραπτή σύνθεση όσο και αποτύπωση μιας ζωντανής πρακτικής αντιστικτικής σκέψης.
(Guido–Schubert, Unpacking the Box in Frescobaldi’s Ricercari of 1615)
Όργανα, σημειογραφία και ηχητική ταυτότητα
Το ricercare συνδέθηκε κυρίως με το λαούτο, το εκκλησιαστικό όργανο και τα υπόλοιπα πληκτροφόρα της εποχής, όπως το τσέμπαλο. Υπήρξαν επίσης έργα για οργανικά σύνολα, ιδιαίτερα όταν η πολυφωνία παρουσιαζόταν σε χωριστές φωνές και δεν προϋπέθετε αποκλειστικά έναν εκτελεστή.
Η επιλογή του οργάνου επηρεάζει ουσιαστικά την ακρόαση. Στο λαούτο η πολυφωνία διατηρεί έναν εύθραυστο, προσωρινό χαρακτήρα, καθώς οι φθόγγοι σβήνουν γρήγορα. Στο εκκλησιαστικό όργανο οι γραμμές μπορούν να κρατηθούν, να διασταυρωθούν και να αποκτήσουν μνημειακή καθαρότητα. Στο τσέμπαλο η άρθρωση και η ρυθμική ακρίβεια αποκαλύπτουν τη λεπτομέρεια της αντιστικτικής κατασκευής.
Η σημειογραφία σε partitura, με τις φωνές καταγραμμένες σε χωριστά πεντάγραμμα, έκανε ορατή την αυτονομία τους και διευκόλυνε τη μελέτη των συνδυασμών τους. Δεν αποτελούσε πάντοτε ένδειξη συγκεκριμένης ενορχήστρωσης· μπορούσε να υπηρετεί τη σύνθεση, την εκτέλεση και τη διδασκαλία της αντίστιξης.
Το ricercare συχνά συνδέεται με αργή αγωγή, μεγάλες αξίες και σοβαρό χαρακτήρα. Αυτά τα γνωρίσματα ταιριάζουν σε μεγάλο μέρος του μεταγενέστερου ρεπερτορίου, δεν αποτελούν όμως καθολικό ορισμό. Τα πρώιμα ελεύθερα ricercari μπορεί να είναι ευκίνητα και αυτοσχεδιαστικά, ενώ ακόμη και ένα αυστηρό μιμητικό έργο μπορεί να αναπτύσσει έντονη εσωτερική ενέργεια.
Ricercare και φούγκα: συγγένεια χωρίς ταύτιση
Η σχέση του μιμητικού ricercare με τη φούγκα είναι στενή, αλλά ιστορικά πιο σύνθετη από μια απλή διαδοχή δύο μορφών. Το ricercare συνέβαλε αποφασιστικά στην καλλιέργεια της θεματικής μίμησης, της ανεξαρτησίας των φωνών και της εκτεταμένης αντιστικτικής ανάπτυξης. Στην ίδια διαδικασία συμμετείχαν επίσης η φαντασία, η οργανική καντσόνα, το καπρίτσιο και διάφορες πρακτικές φωνητικής αντίστιξης.
Η μπαρόκ φούγκα αποκτά σταδιακά πιο αναγνωρίσιμη τονική και μορφολογική οργάνωση: συγκροτημένη έκθεση, διαδοχή θέματος και απάντησης, επεισόδια, επανεισόδους και σαφέστερη σχέση ανάμεσα στις κύριες τονικές περιοχές. Το ricercare δεν ακολουθεί υποχρεωτικά αυτή την αρχιτεκτονική. Μπορεί να είναι πολυθεματικό, να οργανώνεται ως αλληλουχία σημείων μίμησης ή να υπακούει σε έναν ειδικό αντιστικτικό περιορισμό.
Κατά τον ύστερο 17ο και τον 18ο αιώνα, ωστόσο, τα όρια των δύο όρων γίνονται λιγότερο σαφή. Ορισμένες συνθέσεις που θα μπορούσαν μορφολογικά να ονομαστούν φούγκες διατηρούν τον τίτλο ricercare, επειδή αυτός υποδηλώνει λόγιο ύφος, αυστηρή αντίστιξη ή σύνδεση με την παλαιότερη παράδοση.
Ο Μπαχ και η ύστερη κορύφωση του είδους
Η πιο διάσημη ύστερη χρήση του τίτλου βρίσκεται στη Μουσική Προσφορά (Musikalisches Opfer), BWV 1079, του Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ. Η συλλογή δημιουργήθηκε το 1747 ύστερα από την επίσκεψη του Μπαχ στην αυλή του Φρειδερίκου Β΄ της Πρωσίας και βασίζεται στο λεγόμενο «βασιλικό θέμα».
Περιλαμβάνει ένα τρίφωνο και ένα εξάφωνο ricercare. Το Ricercar a 3 διατηρεί μεγαλύτερη ευκινησία και ίχνη του αυτοσχεδιαστικού επεισοδίου από το οποίο προήλθε, ενώ το Ricercar a 6 αναπτύσσει το χρωματικό βασιλικό θέμα σε έξι ανεξάρτητες φωνές και αποτελεί ένα από τα πυκνότερα αντιστικτικά έργα του Μπαχ. Η πρώτη έκδοση παρουσιάζει τις έξι φωνές σε χωριστά πεντάγραμμα, χωρίς να επιλύει οριστικά το ζήτημα της ενορχήστρωσης· το έργο μπορεί να αποδοθεί σε πληκτροφόρο ή να διανεμηθεί σε σύνολο οργάνων.
(Netherlands Bach Society: Ricercar a 6)
Ο τίτλος της συλλογής κρύβει και ένα λόγιο λεκτικό παιχνίδι. Η λατινική φράση Regis Iussu Cantio Et Reliqua Canonica Arte Resoluta —«το θέμα που δόθηκε κατ’ εντολή του βασιλιά και τα υπόλοιπα, λυμένα με την τέχνη του κανόνα»— σχηματίζει με τα αρχικά της τη λέξη RICERCAR. Η αναζήτηση γίνεται ταυτόχρονα μουσικό είδος, συνθετική διαδικασία και αίνιγμα.
Η νεότερη ζωή μιας παλαιάς μορφής
Μετά την επικράτηση της φούγκας, το ricercare έπαψε να αποτελεί κεντρικό είδος της οργανικής μουσικής. Ο όρος δεν εξαφανίστηκε. Μεταγενέστεροι συνθέτες τον χρησιμοποίησαν για να δηλώσουν σύνδεση με την παλαιά αντίστιξη, μορφολογική πειθαρχία ή την ίδια την ιδέα της μουσικής έρευνας.
Ιδιαίτερα χαρακτηριστική είναι η ενορχήστρωση του Ricercar a 6 του Μπαχ από τον Άντον Βέμπερν, η οποία ολοκληρώθηκε το 1934–1935. Ο Βέμπερν μοιράζει τις φράσεις και ακόμη και μικρά τμήματα της ίδιας μελωδικής γραμμής σε διαφορετικά όργανα. Με αυτόν τον τρόπο, η αλλαγή του ηχοχρώματος αποκαλύπτει τις εσωτερικές αρθρώσεις της αντίστιξης και μετατρέπει την ενορχήστρωση σε πράξη μουσικής ανάλυσης.
(Universal Edition: Webern, Fuga (Ricercata) a 6 voci)
Η νεότερη ιστορία του όρου επιβεβαιώνει έτσι την αρχική του πολυσημία. Το ricercare μπορεί να αναφέρεται σε ιστορικό είδος, σε αντιστικτική μέθοδο, σε αναβίωση ενός παλαιότερου ύφους ή σε μια σύγχρονη μουσική που παρουσιάζει τον εαυτό της ως διαδικασία αναζήτησης.
🎧 Ακούγοντας το Ricercar a 6 του Μπαχ
Στην αρχή ακούγεται μόνο το βασιλικό θέμα: μια γραμμή με επιβλητική άνοδο και χρωματική κάθοδο, αρκετά ιδιαίτερη ώστε να αναγνωρίζεται κάθε φορά που επιστρέφει. Σύντομα εμφανίζεται σε μια δεύτερη φωνή, ενώ η πρώτη συνεχίζει τη δική της πορεία. Κατόπιν προστίθεται μια τρίτη, μια τέταρτη, ώσπου οι έξι φωνές συνυπάρχουν σε έναν χώρο όπου καμία δεν λειτουργεί ως απλή συνοδεία.
Κατά την ακρόαση δεν χρειάζεται να προσπαθήσουμε να παρακολουθήσουμε και τις έξι γραμμές ταυτόχρονα. Αρκεί αρχικά να αναγνωρίζουμε την είσοδο του θέματος και να παρατηρούμε πώς αλλάζει το περιβάλλον γύρω του. Άλλοτε προβάλλει καθαρά, άλλοτε περνά στο βάθος και άλλοτε αναδύεται μέσα από μια ήδη πυκνή συνάντηση φωνών.
Η ένταση του έργου δεν δημιουργείται από εξωτερικές αντιθέσεις ή θεαματικές κορυφώσεις. Γεννιέται από τη σταδιακή συσσώρευση σχέσεων: κάθε νέα είσοδος θυμάται όσα έχουν προηγηθεί και ταυτόχρονα αναδιοργανώνει όσα ακούμε. Στο τέλος, η «αναζήτηση» του ricercare δεν οδηγεί σε μία απλή απάντηση. Έχει δημιουργήσει έναν ολόκληρο κόσμο από ένα μόνο θέμα.
📚 Περαιτέρω Μελέτη
- Φραντσέσκο Σπινατσίνο — Intabulatura de lauto, Βιβλία Ι–ΙΙ (1507): η πρώιμη λαουτιστική εκδοχή του ricercare, ελεύθερη, σωματική και στενά δεμένη με την πράξη της εκτέλεσης.
- Μάρκο Αντόνιο Καβατσόνι — Recerchari, motetti, canzoni, libro primo (1523): σημαντικός σταθμός στη μετάβαση από τον καταγεγραμμένο αυτοσχεδιασμό προς μια συνεκτικότερη οργανική σύνθεση για πληκτροφόρο.
- Τζιρόλαμο Καβατσόνι — Intavolatura cioè recercari, canzoni, himni, magnificat (1543): χαρακτηριστικό δείγμα του μιμητικού ricercare και της μεταφοράς της μοτετικής σκέψης στο εκκλησιαστικό όργανο.
- Τζιρόλαμο Φρεσκομπάλντι — Recercari et canzoni franzese (1615): το ricercare ως ώριμο αντιστικτικό εργαστήριο, με ειδικούς περιορισμούς, πολλαπλά θέματα και σύνθετους μετασχηματισμούς.
- Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ — Μουσική Προσφορά, BWV 1079 (1747): η ύστερη συνάντηση του ricercare με τη φούγκα, την τέχνη του κανόνα και το μουσικό αίνιγμα.
🔗 Σχετικοί Όροι
- Φούγκα: μιμητική μορφή που συστηματοποίησε πολλές από τις αντιστικτικές δυνατότητες τις οποίες είχε καλλιεργήσει και το ricercare.
- Φαντασία: ελεύθερο οργανικό είδος που συχνά κινήθηκε ανάμεσα στον αυτοσχεδιασμό και στην αυστηρή πολυφωνία.
- Τοκάτα: σύνθεση στενά συνδεδεμένη με την αφή, τη δεξιοτεχνία και την αυθόρμητη διερεύνηση του πληκτροφόρου.
- Καντσόνα: οργανικό είδος που προήλθε από τη γαλλική chanson και συνέβαλε με διαφορετικό τρόπο στην εξέλιξη της μιμητικής γραφής.
- Μοτέτο: βασικό φωνητικό πρότυπο για τη διαδοχή θεμάτων και τα σημεία μίμησης του αναγεννησιακού ricercare.
📖 Βιβλιογραφία & Πηγές
Η ιστορία του ricercare απαιτεί τον συνδυασμό πρώιμων εντύπων, σωζόμενων παρτιτούρων, θεωρητικών πηγών για την αντίστιξη και τη διδασκαλία του αυτοσχεδιασμού, καθώς και νεότερων μελετών για την οργανική μουσική της Αναγέννησης και του πρώιμου Μπαρόκ. Ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε στις ίδιες τις συλλογές, επειδή οι τίτλοι, η σημειογραφία και η διάταξή τους αποκαλύπτουν χρήσεις του όρου που δεν μπορούν να αποδοθούν από έναν ενιαίο νεότερο ορισμό.
Πρωτογενείς πηγές
- Spinacino, Francesco. Intabulatura de lauto, Libro primo και Libro secondo. Βενετία: Ottaviano Petrucci, 1507.
- Cavazzoni, Marco Antonio. Recerchari, motetti, canzoni, libro primo. Βενετία: Bernardino Vercellese, 1523.
- Cavazzoni, Girolamo. Intavolatura cioè recercari, canzoni, himni, magnificat. Βενετία, 1543.
- Frescobaldi, Girolamo. Recercari et canzoni franzese fatte sopra diversi oblighi in partitura, libro primo. Ρώμη: Bartolomeo Zannetti, 1615.
- Bach, Johann Sebastian. Musikalisches Opfer, BWV 1079. Λειψία, 1747.
Δευτερογενής βιβλιογραφία
- Apel, Willi. The History of Keyboard Music to 1700. Μετάφραση Hans Tischler. Bloomington: Indiana University Press, 1972.
- Hammond, Frederick. Girolamo Frescobaldi. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 1983.
- Polk, Keith. Instrumentalists and Renaissance Culture, 1420–1600: Players of Function and Fantasy. Cambridge: Cambridge University Press, 2016.
- Silbiger, Alexander, επιμ. Keyboard Music Before 1700. 2η έκδοση. New York: Routledge, 2004.
- Guido, Massimiliano και Peter Schubert. “Unpacking the Box in Frescobaldi’s Ricercari of 1615.” Music Theory Online 20, αρ. 2, 2014.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου