Αντόνιο Βιβάλντι: "Φθινόπωρο", (Από τις Τέσσερις Εποχές), Έργο 8 αρ.3 - Ανάλυση

Φθινοπωρινή γιορτή με χορευτές, κρασί και σταφύλια, με κυνηγούς στο βάθος, εμπνευσμένη από το «Φθινόπωρο» του Βιβάλντι.
Η γιορτή της συγκομιδής, η μέθη, ο ύπνος και το κυνήγι μεταβάλλουν τον ρόλο του σόλο βιολιού στο «Φθινόπωρο».

Το «Φθινόπωρο» του Αντόνιο Βιβάλντι είναι το τρίτο κοντσέρτο των Τεσσάρων Εποχών, σε Φα μείζονα, για σόλο βιολί, έγχορδα και basso continuo. Οι σκηνές του οργανώνονται γύρω από ανθρώπινες δραστηριότητες: τη γιορτή της συγκομιδής, τη μέθη, τον ύπνο και το κυνήγι. Ο κοινός παλμός του χορού, η ευκίνητη σολιστική γραφή, οι αργές αρμονικές μεταβολές και τα σύντομα κυνηγετικά καλέσματα δίνουν σε κάθε κατάσταση διαφορετική μουσική μορφή.

Η αλλαγή του σόλο βιολιού έχει ιδιαίτερη σημασία. Στο πρώτο μέρος μπορεί να συμμετέχει στον χορό και κατόπιν να προβάλλει την αστάθεια του μεθυσμένου. Στο αργό μέρος εντάσσεται σε μια υφή από μεγάλες αξίες, όπου το τσέμπαλο αναλαμβάνει διαφορετικό είδος κίνησης. Στο φινάλε, τα γρήγορα περάσματά του συνδέονται με την καταδίωξη και την προσπάθεια διαφυγής του ζώου. Η ταυτότητα της σολιστικής φωνής μεταβάλλεται μαζί με τη σκηνή.

Το κοντσέρτο δημοσιεύθηκε στο Άμστερνταμ το 1725, από τον Michel-Charles Le Cène, ως έργο 8 αρ. 3 της συλλογής Il cimento dell’armonia e dell’inventione. Η ακριβής χρονολογία σύνθεσης και η πρώτη εκτέλεση δεν έχουν προσδιοριστεί με βεβαιότητα. Το ιστορικό πλαίσιο της συλλογής, η αφιέρωση στον κόμη Μόρτσιν και οι σχέσεις ανάμεσα στα τέσσερα κοντσέρτα αναπτύσσονται στον Οδηγό Έργου για τις Τέσσερις Εποχές.

Το συνοδευτικό σονέτο είναι ανώνυμο. Η συχνή απόδοσή του στον Βιβάλντι παραμένει υπόθεση, παρά τη στενή αντιστοιχία των στίχων με τη μουσική. Τα γράμματα αναφοράς και οι λεκτικές ενδείξεις των οργάνων επιτρέπουν να εντοπίζουμε συγκεκριμένες σκηνές. Η έντυπη έκδοση και η χειρόγραφη παράδοση παρουσιάζουν διαφορές σε επιμέρους αναγνώσεις· η παρούσα ανάλυση ακολουθεί την έντυπη παράδοση, με άμεσο έλεγχο των παλαιών μερών και της νεότερης μεταγραφής.

Η μουσική διατηρεί πάντως τη δική της μορφολογική πορεία. Η σκηνή του ύπνου στο πρώτο Allegro ακολουθείται από επιστροφή του χορευτικού υλικού. Αντίστοιχα, στο φινάλε η εξάντληση και ο θάνατος του θηράματος προηγούνται της τελικής ορχηστρικής επαναφοράς. Αυτές οι επιστροφές έχουν σημασία για την ακρόαση: το έργο συνδυάζει τη συγκεκριμένη περιγραφή με τις ανάγκες ενός οργανωμένου κοντσέρτου.

Μέρη του έργου/Δομή

Η Φα μείζονα των δύο εξωτερικών μερών πλαισιώνει τη συγγενική Ρε ελάσσονα του Adagio molto. Η αντίθεση αφορά εξίσου το μέτρο και την υφή: από το 4/4 της γιορτής περνάμε στο αργό 3/4 και κατόπιν στο σύντομο, δραστήριο 3/8 του κυνηγιού.

Το κεντρικό μέρος μεταβάλλει τη σχέση ανάμεσα στη γραμμένη διάρκεια και στην εκτέλεση. Τα έγχορδα διατηρούν μεγάλες αξίες, ενώ η οδηγία για αρπισμούς στο τσέμπαλο επιτρέπει κίνηση μέσα στην ίδια αρμονία. Η ανάπαυση αποκτά έτσι συγκεκριμένη ηχητική κατασκευή ανάμεσα στις δύο συλλογικές δραστηριότητες.

Οι άλλες αναλύσεις του κύκλου: «Άνοιξη», RV 269 · «Καλοκαίρι», RV 315 · «Χειμώνας», RV 297.

Το συνοδευτικό σονέτο

Η ακόλουθη ελεύθερη ελληνική απόδοση διατηρεί τους δεκατέσσερις στίχους και τη διαίρεσή τους στα τρία μέρη. Το ποίημα κατονομάζει τις δράσεις και την έκβασή τους· οι οδηγίες μέσα στις παρτιτούρες βοηθούν να συνδεθούν με τις διαφορετικές φωνές.

I. Allegro

II. Adagio molto

III. Allegro

Ανάλυση

I. Allegro — Ο χορός, η μέθη και η επιστροφή της γιορτής

Το πρώτο μέρος παρουσιάζει τη γιορτή της συγκομιδής με σαφή παλμό και συντονισμένη κίνηση των εγχόρδων. Η ένδειξη Ballo e canto de’ villanelli προσδιορίζει τον χορό και το τραγούδι των χωρικών. Στη Φα μείζονα και στο 4/4, επαναλαμβανόμενοι φθόγγοι, μικρές μελωδικές μετακινήσεις και καθαρές καταλήξεις δημιουργούν υλικό που συγκρατείται εύκολα στη μνήμη.

Η αρχική φράση συνδυάζει όγδοα και τέταρτα. Ακολουθούν απαντήσεις σε χαμηλότερη δυναμική και επαναφορά μεγαλύτερης έντασης. Η διαφοροποίηση αφορά τη φράση και τον χαρακτήρα της απόκρισης. Το άκουσμα παραμένει προσανατολισμένο σε έναν κοινό χορευτικό παλμό, με αρκετή ποικιλία ώστε οι επαναλήψεις να διατηρούν το ενδιαφέρον τους.

Το πρώτο σολιστικό υλικό εξακολουθεί να σχετίζεται με αυτή τη γιορτή. Το βιολί χρησιμοποιεί διπλές νότες και αναπτύσσει οικεία ρυθμικά σχήματα πάνω από τη χαμηλή συνοδεία. Η ένδειξη Solo από μόνη της δηλώνει την κατανομή των φωνών. Η σύνδεση με τη μέθη γίνεται συγκεκριμένη αργότερα, όταν εμφανίζεται η σχετική λεκτική ένδειξη.

Στο «L’Ubriaco», τον μεθυσμένο, η σολιστική γραμμή αλλάζει κλίμακα δραστηριότητας. Οι πολύ μικρές αξίες, οι ορμητικές καταβάσεις, οι αλλαγές κατεύθυνσης και αργότερα τα τρίηχα διαφοροποιούνται από τις σύντομες μονάδες του χορού. Η αντίθεση ακούγεται ιδιαίτερα καθαρά όταν έχουμε συγκρατήσει τη διάρκεια και την άρθρωση της αρχικής φράσης.

Το παράδειγμα 1 αντιπαραβάλλει δύο σημεία του ίδιου μέρους. Στην πρώτη γραμμή φαίνονται οι μικρές επαναλήψεις και οι καθαρά χωρισμένες μονάδες της αρχής. Στη δεύτερη, μετά το τελευταίο μέτρο της προηγούμενης φράσης, η ένδειξη για τη μέθη συνοδεύει την απότομη επέκταση της σολιστικής κίνησης. Τα γρήγορα σχήματα διατρέχουν μεγαλύτερο ύψος και περιλαμβάνουν τριακοστά δεύτερα. Ο ακροατής μπορεί να ακούσει τη διαφορά χωρίς να χρειάζεται να αποδώσει κάθε νότα σε ένα κυριολεκτικό παραπάτημα.

Οι επιστροφές του ριτορνέλου δίνουν κοινό προσανατολισμό στα επεισόδια. Τμήματα της χορευτικής μουσικής επανέρχονται καθώς η σολιστική γραφή γίνεται περισσότερο περίπλοκη. Η εναλλαγή επιτρέπει να συγκρίνουμε την ατομική κινητικότητα με μια αναγνωρίσιμη συλλογική φράση. Τα επεισόδια αποκτούν χώρο για ανάπτυξη, ενώ η μορφή διατηρεί σημεία επανόδου.

Η χαμηλή συνοδεία συμμετέχει ουσιαστικά σε αυτή τη διαδικασία. Παρέχει αρμονική στήριξη όσο το σόλο βιολί απομακρύνεται από τη λιτή διατύπωση της αρχής. Σε αρκετές σολιστικές περιοχές οι ενδιάμεσες ορχηστρικές φωνές αποσύρονται, και η σχέση μελωδίας και μπάσου γίνεται περισσότερο εκτεθειμένη. Η ευκινησία του σολίστα ακούγεται απέναντι σε ένα πλαίσιο που εξακολουθεί να διατηρεί συνοχή.

Η σκηνή του ύπνου επισημαίνεται ως L’Ubriaco che dorme. Η αγωγή περνά σε Larghetto και η δυναμική χαμηλώνει. Το σόλο βιολί κρατά μεγαλύτερες αξίες, ενώ τα πρώτα και δεύτερα βιολιά συνεχίζουν μια ήπια επαναληπτική κίνηση. Το continuo σιωπά σε αυτή την περιοχή. Η αλλαγή προκύπτει ταυτόχρονα από τη διάρκεια της μελωδίας, τη συρρίκνωση της χαμηλής βάσης και τη διαφορά της ταχύτητας.

Καθώς προχωρεί η σκηνή, οι ενδείξεις più piano και pianissimo περιορίζουν περαιτέρω την ένταση. Η μελωδία φτάνει σε κρατημένο φθόγγο και κορώνα. Πρόκειται για μια ουσιαστική μεταβολή σε σχέση με τα προηγούμενα δεξιοτεχνικά περάσματα: το ίδιο βιολί που κινούνταν σε πολύ μικρές αξίες διατηρεί τώρα έναν ήχο για μεγάλη διάρκεια.

Το μέρος, ωστόσο, ολοκληρώνεται με επιστροφή του χορού, σε ζωηρή αγωγή, και κατάληξη στη Φα μείζονα. Αυτή η τελική επαναφορά δεν απαιτεί να επινοήσουμε μια καινούργια σκηνή αφύπνισης των χωρικών. Κλείνει τη μορφολογική πορεία με γνώριμο υλικό. Το ξεχωριστό Adagio που ακολουθεί θα αναπτύξει την εικόνα του συλλογικού ύπνου με άλλα μέσα.

II. Adagio molto — Μεγάλες αξίες και αρπισμοί του τσέμπαλου

Στο αργό μέρος η ένδειξη Ubriachi dormienti προσδιορίζει τους κοιμισμένους μεθυσμένους. Η Ρε ελάσσονα, σχετική ελάσσονα της Φα μείζονας, διατηρεί στενή τονική σχέση με τα εξωτερικά μέρη. Το 3/4 και οι μεγάλες ρυθμικές αξίες μεταβάλλουν κυρίως την αίσθηση του διαθέσιμου χρόνου: οι φράσεις και οι αρμονίες χρειάζονται περισσότερο για να μετακινηθούν.

Οι φωνές δεν αρχίζουν όλες μαζί. Η χαμηλή γραμμή είναι ήδη ενεργή όταν προστίθενται σταδιακά οι ψηλότερες, με το σόλο βιολί να περιμένει πριν από την πρώτη του είσοδο. Η διαδοχική αυτή προσθήκη διαφέρει από τον συντονισμένο χορό της αρχής. Μας επιτρέπει να ακούμε τη συγχορδιακή υφή καθώς σχηματίζεται.

Οι ενδείξεις για σουρντίνες στα βιολιά και στη βιόλα αλλάζουν τη χροιά. Οι μακρές νότες, οι συζεύξεις διαρκείας και η χαμηλή δυναμική μειώνουν τις έντονες νέες προσβολές του ήχου. Το σόλο βιολί εξακολουθεί να διαθέτει δική του γραμμή, αλλά συμμετέχει στην κοινή αργή κίνηση. Η προηγούμενη προβολή της δεξιοτεχνίας έχει υποχωρήσει.

Στο μέρος του continuo εμφανίζεται η οδηγία Il cembalo arpeggio. Το τσέμπαλο καλείται να παίζει τους φθόγγους των συγχορδιών διαδοχικά, με αρπισμούς. Η οδηγία δεν καταγράφει κάθε νότα της συγχορδιακής συνοδείας σε ένα μοναδικό, πλήρως καθορισμένο σχήμα. Ο εκτελεστής χρειάζεται να συνδέσει την αρμονία και την αργή κίνηση με μια κατάλληλη πραγματοποίηση.

Έτσι συνυπάρχουν δύο διαφορετικοί τρόποι άρθρωσης. Τα δοξάρια διατηρούν τον ήχο, ενώ το πληκτροφόρο ανανεώνει τους φθόγγους μέσα στην ίδια αρμονία. Οι αρπισμοί μπορούν να ακουστούν καθαρά όταν παρακολουθήσουμε για λίγο τη συνοδεία αντί για την ψηλότερη γραμμή. Η έκτασή τους, η πυκνότητα και η σύνδεση των φθόγγων επηρεάζουν την εσωτερική κίνηση του μέρους.

Οι μεγάλες αξίες δεν συνεπάγονται αρμονική αδράνεια. Μια φωνή μπορεί να κρατά έναν φθόγγο ενώ οι υπόλοιπες μετακινούνται, δημιουργώντας προσωρινή τριβή που λύνεται με την επόμενη μικρή αλλαγή. Οι καθυστερήσεις και οι χρωματικές μετακινήσεις δίνουν κατεύθυνση στη μουσική, ακόμη και όταν η επιφάνειά της παραμένει ήπια. Ο ύπνος αποδίδεται με περιορισμένη εξωτερική δραστηριότητα και ενεργή αρμονική συνέχεια.

Οι μεταγενέστερες ενδείξεις piano, più piano και pianissimo οδηγούν σε ακόμη χαμηλότερη ένταση. Η καταληκτική κορώνα ολοκληρώνει μια πορεία πολύ διαφορετική από την κλιμάκωση προς δεξιοτεχνικό τέλος. Η επόμενη είσοδος της Φα μείζονας θα γίνει αντιληπτή μέσα από την απότομη επιστροφή σύντομων, ευδιάκριτων ρυθμικών σχημάτων.

III. Allegro — Τα σήματα του κυνηγιού και η εξάντληση του θηράματος

Το τελευταίο μέρος αρχίζει με την ένδειξη La caccia. Η Φα μείζονα και το 3/8 συνδέονται με σύντομα παρεστιγμένα σχήματα, επαναλαμβανόμενους φθόγγους και σαφείς καταλήξεις. Οι πάνω φωνές παρουσιάζουν συγγενικό υλικό, ενώ η χαμηλή συνοδεία ενισχύει τη δραστήρια κίνηση. Η αναγνώριση του καλέσματος γίνεται γρήγορα και υποστηρίζει τις κατοπινές επιστροφές του.

Το σονέτο αναφέρει κυνηγετικά κόρνα, όπλα και σκυλιά, αλλά στην ενορχήστρωση παραμένουν τα έγχορδα και το continuo. Τα σύντομα σχήματα των βιολιών αναλαμβάνουν τη λειτουργία σημάτων, με κοινή άρθρωση και άμεσες επαναλήψεις. Η σύνδεση με το κυνήγι στηρίζεται στον χαρακτήρα και στον συντονισμό των φράσεων, χωρίς να προστεθούν πραγματικά πνευστά.

Τα σολιστικά επεισόδια διευρύνουν σταδιακά την κίνηση. Ορισμένα διατηρούν συγγένεια με το ορχηστρικό κάλεσμα, ενώ άλλα αναπτύσσουν ταχύτερες αξίες, διπλές νότες και αλλαγές χορδής. Η ένδειξη για τη φυγή του ζώου προσδιορίζει μια ιδιαίτερη λειτουργία της σολιστικής γραφής μέσα σε αυτή τη μεγαλύτερη πορεία. Ο ρόλος του βιολιού χρειάζεται επομένως να εξετάζεται σε κάθε συγκεκριμένο σημείο.

Στις γρήγορες εναλλαγές ανάμεσα σε διαφορετικές χορδές, ένας φθόγγος μπορεί να επανέρχεται καθώς γύρω του μεταβάλλονται οι υπόλοιπες νότες. Ο συνδυασμός επανάληψης και αλλαγής διατηρεί ρυθμική πίεση με έντονη ηχοχρωματική διαφοροποίηση. Ο ακροατής ακούει μια πιο σύνθετη κίνηση από μια απλή κλίμακα που ανεβαίνει ή κατεβαίνει.

Στα Schioppi e cani, τους πυροβολισμούς και τα σκυλιά, οι επίμονες ορχηστρικές επαναλήψεις περιβάλλουν τη σολιστική δράση. Η αναγνωρίσιμη σχέση ανάμεσα σε μία προβαλλόμενη φωνή και σε ένα μεγαλύτερο σύνολο προσφέρεται για την περιγραφή της καταδίωξης. Η μουσική επιτρέπει να παρακολουθήσουμε τη διαφορά ανάμεσα σε εκείνον που προσπαθεί να απομακρυνθεί και στη δράση που συνεχίζεται γύρω του.

Η τελική προσπάθεια του ζώου συνδέει γρήγορες διαδρομές με κρατημένες νότες και κατόπιν με ασθενέστερη, πιο περιορισμένη κίνηση. Προς το τέλος του σολιστικού επεισοδίου, οι ενδιάμεσες ορχηστρικές φωνές σιωπούν και η σχέση βιολιού και μπάσου ακούγεται καθαρότερα. Η ένδειξη ότι το ζώο πεθαίνει και οι τελευταίοι στίχοι κατονομάζουν την έκβαση. Δεν χρειάζεται να ταυτίσουμε κάθε επιμέρους μουσική μετακίνηση με συγκεκριμένη σωματική ενέργεια.

Ακολουθεί η ορχηστρική επαναφορά και το αναγνωρίσιμο κυνηγετικό υλικό οδηγεί στην τελική κατάληξη. Η μορφή ολοκληρώνεται μετά τη δραματική σκηνή του θηράματος. Όπως στο πρώτο Allegro, η τελική επιστροφή δίνει συνοχή στην πορεία του κοντσέρτου, ενώ η εικόνα που προηγήθηκε διατηρεί τη δική της αφηγηματική βαρύτητα.

Οι επιστροφές της μουσικής και η εξέλιξη της ιστορίας

Στο «Φθινόπωρο», η αναγνώριση του υλικού και η παρακολούθηση της αφήγησης χρειάζονται να λειτουργούν μαζί. Το ριτορνέλο διατηρεί ορχηστρικά σημεία αναφοράς, ενώ τα επεισόδια παρουσιάζουν διαφορετικές δραστηριότητες. Η επάνοδος της ίδιας μουσικής μπορεί να οργανώνει την ολοκλήρωση ενός μέρους χωρίς να σημαίνει ότι επαναλαμβάνεται κυριολεκτικά ό,τι είχε ήδη συμβεί στη σκηνή.

Στο πρώτο Allegro, η τελική επιστροφή του χορού ακούγεται αφού έχει παρουσιαστεί ο ύπνος. Στο τελευταίο, το κυνηγετικό κάλεσμα επανέρχεται μετά την εξάντληση του ζώου. Αν θεωρήσουμε ότι κάθε μουσική επιστροφή απαιτεί και νέα πράξη των προσώπων, θα προσθέσουμε πληροφορίες που το ποίημα δεν δίνει. Η μορφολογική λειτουργία εξηγεί αυτά τα σημεία πιο καθαρά.

Παράλληλα, η περιγραφή μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο ακούμε τις επιστροφές. Η χορευτική φράση είναι ήδη γνωστή όταν αντιπαρατίθεται με τη σολιστική αστάθεια. Το κυνηγετικό υλικό έχει διαφορετικό βάρος όταν ακούγεται μετά την καταδίωξη. Η μουσική μνήμη συγκρατεί και το θέμα και όσα μεσολάβησαν μέχρι την επάνοδό του.

Τι καθορίζει η παρτιτούρα και τι αναλαμβάνει ο εκτελεστής

Η οδηγία για αρπισμούς στο Adagio πολύ συγκεκριμένα κατανέμει μια δραστηριότητα στο τσέμπαλο. Η αρμονική βάση υπάρχει στη γραμμή του continuo και στην αρίθμησή της, αλλά η οδηγία δεν επιβάλλει μία και μοναδική ακολουθία αγγιγμάτων. Ο εκτελεστής επιλέγει πώς θα ακουστούν διαδοχικά οι συγχορδιακοί φθόγγοι και πώς θα συνδεθούν με τις διατηρούμενες νότες των εγχόρδων.

Η πραγματοποίηση του continuo επηρεάζει επομένως τον χαρακτήρα του ύπνου. Αραιότερη ή πυκνότερη κίνηση, διαφορετική περιοχή και διαφορετικός τρόπος σύνδεσης μπορούν να μεταβάλουν τη σχέση προσκηνίου και συνοδείας. Η ακρόαση δύο εκτελέσεων του ίδιου μέρους γίνεται ιδιαίτερα αποκαλυπτική όταν η προσοχή στρέφεται σε αυτές τις επιλογές.

Ανάλογη προσοχή χρειάζεται η δεξιοτεχνική γραφή του φινάλε. Οι παλαιές πηγές χρησιμοποιούν σε ορισμένα σημεία συντομευμένη σημειογραφία: ένα πρότυπο γρήγορης κίνησης μπορεί να ακολουθείται από συγχορδίες που προϋποθέτουν συνέχιση του ίδιου τρόπου εκτέλεσης. Οι διαφορετικές αναγνώσεις των πηγών εξηγούν γιατί δύο εκδόσεις δεν παρουσιάζουν πάντοτε τα γρήγορα περάσματα με απολύτως όμοιο τρόπο.

Αυτή η ελευθερία λειτουργεί μέσα σε συγκεκριμένα δεδομένα. Οι τονικότητες, οι ρυθμικές σχέσεις, οι ενδείξεις άρθρωσης και η κατανομή των οργάνων προσφέρουν προσανατολισμό. Η ερμηνεία χρειάζεται να διατηρεί ακουστή τη διαφορά ανάμεσα στον χορό, στη σολιστική μέθη, στην αργή αρμονική κίνηση και στο κυνηγετικό κάλεσμα.

🪶 Από τη ζωή του έργου

Το κιβώτιο με τη μουσική που αγοράστηκε με το βάρος

Στις 4 Μαΐου 1742, από τη Βενετία, ο Edward Holdsworth έγραφε στον Άγγλο συλλέκτη Charles Jennens για μια αγορά που είχε ήδη κάνει για λογαριασμό του. Ο Jennens είχε παραπονεθεί ότι προηγούμενες ιταλικές όπερες δεν του είχαν δώσει ιδιαίτερη ευχαρίστηση. Ο Holdsworth όμως είχε προλάβει να αγοράσει και άλλο υλικό: όπερες, ορατόρια, καντάτες και πολλά ακόμη, αρκετά για να γεμίσουν ένα μεγάλο κιβώτιο.

Το περιεχόμενο ξεπερνούσε τις 150 λίβρες σε βάρος. Ο Holdsworth παραδεχόταν ότι δεν γνώριζε μουσική και είχε αποφασίσει να αγοράσει όπως ορισμένοι αγόραζαν ολόκληρες βιβλιοθήκες, με το βάρος, αναλαμβάνοντας το ενδεχόμενο να αποδειχθεί το υλικό καλό ή κακό. Η δαπάνη δεν ξεπερνούσε τα σαράντα σελίνια, χωρίς τα έξοδα αποστολής. Πρόσθετε μάλιστα το αστείο ότι, ακόμη κι αν η μουσική απογοήτευε, τα χαρτιά θα μπορούσαν να χρησιμεύσουν στην οικονόμο κάτω από τις πίτες της.

Υπήρχε πάντως ένα στοιχείο που μπορούσε να καθησυχάσει τον παραλήπτη. Η μουσική προερχόταν από τη συλλογή του καρδινάλιου Pietro Ottoboni. Στην απάντησή του, στις 14 Μαΐου, ο Jennens υποδέχθηκε θετικά την είδηση. Γνώριζε ότι ο καρδινάλιος είχε υπάρξει προστάτης του Χαίντελ, και εκτιμούσε δύο από τους συνθέτες που ανέφερε ο Holdsworth, τον Αλεσάντρο Σκαρλάττι και τον Μαρτσέλλο. Για τους υπόλοιπους δήλωνε ότι δεν τους γνώριζε, αλλά ήλπιζε ότι η μουσική τους θα ήταν καλή.

Η αλληλογραφία δεν δίνει αναλυτικό κατάλογο εκείνου του κιβωτίου. Η έρευνα του Paul Everett συνδέει τη διαδρομή των χειρογράφων των κοντσέρτων με τη συλλογή Ottoboni και τη βιβλιοθήκη του Jennens. Ανάμεσα στο υλικό που διασώθηκε βρίσκονται και οι Τέσσερις Εποχές, μαζί με το «Φθινόπωρο», σε μέρη για τα όργανα. Οι τόμοι πέρασαν αργότερα στη συλλογή Aylesford και κατόπιν στον Sir Newman Flower. Το 1965 η μουσική βιβλιοθήκη Henry Watson του Μάντσεστερ απέκτησε τη σημαντική συλλογή από την περιουσία του Flower.

Η διαδρομή έδωσε στους μεταγενέστερους μουσικούς μια διαφορετική πηγή για έργα που ήταν ήδη γνωστά από την έκδοση του 1725. Στην έκδοσή του το 2000, ο Christopher Hogwood χρησιμοποίησε το χειρόγραφο κείμενο του Μάντσεστερ ως κύρια βάση. Στο αργό μέρος του «Φθινοπώρου», οι πληροφορίες του μπάσου διακρίνουν το αρπισμένο τσέμπαλο και τα όργανα που στηρίζουν τη χαμηλή γραμμή. Μια πρακτική απόφαση για αγορά και μεταφορά παλιών χαρτιών είχε τελικά διατηρήσει στοιχεία που επηρεάζουν ακόμη τον τρόπο με τον οποίο ακούμε τον ύπνο του κοντσέρτου.

🎧 Οδηγός Ακρόασης

Στην πρώτη ακρόαση συγκρατήστε τις τρεις διαφορετικές κινήσεις: τον χορό, την αργή αρμονική συνέχεια και τα σύντομα κυνηγετικά σήματα. Σε μια δεύτερη, παρακολουθήστε τις αλλαγές του σόλο βιολιού.

Η φράση της γιορτής. Κρατήστε τα επαναλαμβανόμενα όγδοα της αρχής και τις απαντήσεις σε χαμηλότερη δυναμική. Θα σας βοηθήσουν να αναγνωρίζετε την επάνοδο του χορευτικού υλικού.

Η σολιστική μέθη. Συγκρίνετε τη σύντομη αρχική φράση με τις γρήγορες καταβάσεις και τις αλλαγές κατεύθυνσης του βιολιού. Προσέξτε πόσο περισσότερο διαρκεί η σολιστική δραστηριότητα πριν επιστρέψει το σύνολο.

Ο ύπνος μέσα στο Allegro. Εντοπίστε τη μεταβολή σε πιο αργή αγωγή, τις μεγάλες νότες του σολίστα και την υποχώρηση της έντασης. Κατόπιν ακούστε την τελική επιστροφή του χορού.

Το τσέμπαλο στο Adagio. Αφήστε για λίγο την ψηλότερη γραμμή και αναζητήστε τη διαδοχή των συγχορδιακών φθόγγων στο πληκτροφόρο. Συγκρίνετέ τη με τις κρατημένες νότες των εγχόρδων.

Το κυνηγετικό κάλεσμα. Στην αρχή του φινάλε, συγκρατήστε τα σύντομα παρεστιγμένα σχήματα. Οι επιστροφές τους προσφέρουν προσανατολισμό ανάμεσα στα πιο εκτεταμένα περάσματα του σόλο βιολιού.

Η έκβαση της καταδίωξης. Προς το τέλος, ακολουθήστε τη μείωση της σολιστικής κίνησης και την απόσυρση των ενδιάμεσων φωνών. Ξεχωρίστε αυτή τη σκηνή από την ορχηστρική επαναφορά που ολοκληρώνει το κοντσέρτο.

🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις

Οι παρακάτω εκτελέσεις δίνουν διαφορετικές δυνατότητες σύγκρισης. Ακούστε το ίδιο σημείο σε καθεμία: την είσοδο της μέθης, την κίνηση του τσέμπαλου στο Adagio ή την τελική επάνοδο του κυνηγετικού θέματος.

  • Felix Ayo — I Musici, Οι Τέσσερις Εποχές, ηχογράφηση 1955: ιστορικό σημείο αναφοράς για τη μεταπολεμική διάδοση του κύκλου. Συγκρίνετε τη συνέχεια της φραστικής και την προβολή του χορευτικού παλμού με τις επόμενες επιλογές.
  • Giuliano Carmignola — Venice Baroque Orchestra — Andrea Marcon, The Four Seasons, Sony Classical: προσφέρεται για την παρακολούθηση των αντιθέσεων άρθρωσης και δυναμικής. Στο πρώτο μέρος, ακούστε πώς αλλάζει η σχέση του σολίστα με τις ορχηστρικές επιστροφές.
  • Enrico Onofri — Imaginarium Ensemble, Into Nature: Vivaldi Seasons, Passacaille PAS 1062, 2019: συνδέει τον κύκλο με παλαιότερα παραδείγματα περιγραφικής μουσικής στο ίδιο πρόγραμμα. Στο «Φθινόπωρο», εστιάστε στη διαφοροποίηση του ήχου και στην εκτέλεση του continuo.
  • Shunske Sato — Netherlands Bach Society, Autumn from The Four Seasons: η εκτέλεση του ενσωματωμένου βίντεο. Η παρακολούθηση των παικτών βοηθά να εντοπιστούν οι σολιστικές περιοχές, οι σιωπές και οι κοινές επανείσοδοι.

📚 Περαιτέρω Μελέτη

Για βαθύτερη μελέτη, η ειδική βιβλιογραφία για το έργο 8 μπορεί να συνδυαστεί με την ιστορία του συνθέτη και με έρευνα για την αρμονία και την υφή.

  • Paul Everett — Vivaldi: The Four Seasons and Other Concertos, Op. 8 (1996): η πιο άμεση μονογραφική συνέχεια για τις πηγές, τη συλλογή και τη μουσική οργάνωση των κοντσέρτων.
  • Michael Talbot — Vivaldi, αναθεωρημένη έκδοση, Oxford University Press, 2000: τοποθετεί το «Φθινόπωρο» μέσα στη σταδιοδρομία και στην ευρύτερη οργανική δημιουργία του συνθέτη.
  • Bella Brover-Lubovsky — Tonal Space in the Music of Antonio Vivaldi (2008): κατάλληλη για την εμβάθυνση στον τονικό σχεδιασμό και στις αρμονικές σχέσεις, πέρα από την απαρίθμηση των βασικών τονικοτήτων.
  • Nicholas Lockey — Antonio Vivaldi and the Sublime Seasons: Sonority and Texture as Expressive Devices in Early Eighteenth-Century Italian Music (2017): εξετάζει την εκφραστική συμμετοχή της ηχητικότητας και της κατανομής των φωνών στις Εποχές.

🔗 Σχετικά Έργα

Οι ακόλουθες συνθέσεις προσφέρουν διαφορετικούς τρόπους οργάνωσης του χορού, της αγροτικής γιορτής και του κυνηγιού. Η σύγκριση αφορά συγκεκριμένες μουσικές λειτουργίες.

  • Αντόνιο Βιβάλντι — «Άνοιξη», έργο 8 αρ. 1, RV 269: ο ποιμενικός χορός τοποθετείται στο τέλος της διαδρομής. Η σύγκριση φωτίζει τη διαφορετική θέση της ανθρώπινης γιορτής μέσα στα δύο κοντσέρτα.
  • Αντόνιο Βιβάλντι — La caccia, κοντσέρτο για βιολί σε Σι ύφεση μείζονα, έργο 8 αρ. 10, RV 362: ο κυνηγετικός χαρακτήρας γίνεται αντικείμενο άλλου κοντσέρτου της ίδιας συλλογής. Αξίζει να συγκριθούν τα σύντομα καλέσματα και η οργάνωση της ορχηστρικής κίνησης.
  • Γιόζεφ Χάιντν — Οι Εποχές (Die Jahreszeiten), Hob. XXI:3: στο φθινοπωρινό τμήμα, κυνήγι, τρύγος και οινοποσία συνδέονται με χορωδία, σολίστες και ορχήστρα. Το κείμενο ακούγεται και συμμετέχει άμεσα στην παρουσίαση της κοινότητας.
  • Λούντβιχ βαν Μπετόβεν — Συμφωνία αρ. 6 σε Φα μείζονα, έργο 68, «Ποιμενική»: η εύθυμη συγκέντρωση των χωρικών στο τρίτο μέρος δίνει ένα μεταγενέστερο συμφωνικό παράδειγμα αγροτικού χορού, με διαφορετικές αναλογίες και συνέχεια.

🎼 Μουσική Σκέψη

Στο Adagio, δοκιμάστε να ακολουθήσετε το τσέμπαλο μέχρι να αρχίσετε να προβλέπετε την επόμενη αλλαγή της αρμονίας. Ύστερα επιστρέψτε στα έγχορδα. Οι μεγάλες νότες τους ίσως ακούγονται τώρα πιο δραστήριες, επειδή έχετε προσέξει όσα αλλάζουν ανάμεσά τους. Η προσοχή σε μια χαμηλόφωνη λεπτομέρεια μπορεί να μεταβάλει ολόκληρη την εμπειρία ενός ήρεμου μέρους.

📖 Βιβλιογραφία & Πηγές

Ο μουσικός σχολιασμός ακολουθεί την έντυπη παράδοση και ελέγχει την κατανομή των φωνών, τις αλλαγές αγωγής και τις τελικές επιστροφές. Η ιστορική αφήγηση βασίζεται στην αλληλογραφία Holdsworth–Jennens όπως μεταγράφεται στην έρευνα του Paul Everett, με διασταύρωση της μεταγενέστερης διαδρομής της συλλογής.

Παρτιτούρες και σονέτο

Vivaldi, Antonio — Il cimento dell’armonia e dell’inventione, έργο 8 αρ. 3, L’autunno, RV 293. Άμστερνταμ: Michel-Charles Le Cène, 1725, πλάκα 520. Πρώτη έκδοση σε επιμέρους παρτιτούρες· Bibliothèque nationale de France / IMSLP, ιδίως αρ. 310704 και 310708.

Vivaldi, Antonio — Autumno / Autumn. Ανώνυμη μεταγραφή, Mutopia Project, 2010, έργο καταλόγου 350, με πηγή έκδοση Performers’ Facsimiles. Συνολική παρτιτούρα και μέρος σόλο βιολιού, σ. 1 για το παράδειγμα· IMSLP αρ. 11099 και 22667. Creative Commons Attribution-ShareAlike 3.0.

Ανώνυμο — Sonetto dimostrativo για το L’autunno, στην πρώτη έκδοση του έργου 8. Η ελληνική απόδοση είναι ελεύθερη απόδοση του ιστορικού ιταλικού κειμένου.

Χειρόγραφα και έρευνα

Everett, Paul Joseph — The Manchester Concerto Partbooks. Διδακτορική διατριβή, University of Liverpool, Μάιος 1984, τόμος I, ιδίως σ. 20–22: επιστολές της 4ης και της 14ης Μαΐου 1742 και τεκμηρίωση της προέλευσης της συλλογής.

Hogwood, Christopher — Πρόλογος και εκδοτικές σημειώσεις στην κριτική έκδοση του Le quattro stagioni. Bärenreiter, BA 6994, 2000, ιδίως σ. III–VII: πηγές, διάκριση των οργάνων του continuo και συντομευμένη σημειογραφία.

Manchester City Council, Henry Watson Music Library — Brief History, τεκμηρίωση της απόκτησης της συλλογής από την περιουσία του Sir Newman Flower το 1965.

Lockey, Nicholas — “Antonio Vivaldi and the Sublime Seasons: Sonority and Texture as Expressive Devices in Early Eighteenth-Century Italian Music”. Eighteenth-Century Music 14/2 (2017), 265–283. DOI: 10.1017/S1478570617000070.

Δισκογραφική τεκμηρίωση

Netherlands Bach Society — Vivaldi – Autumn from The Four Seasons, βιολί και διεύθυνση Shunske Sato· επίσημο βίντεο, ID cRt7d5ZPU2E. I Musici / Felix Ayo — The Four Seasons, ηχογράφηση 1955. Sony Classical — Giuliano Carmignola, Venice Baroque Orchestra, Andrea Marcon, The Four Seasons.

Passacaille — Enrico Onofri, Imaginarium Ensemble, Into Nature: Vivaldi Seasons, PAS 1062, 2019. Διασταύρωση στοιχείων στην ενότητα δισκογραφίας του Studi vivaldiani 20 (2020), σ. 100.

Σχόλια

Δημοσίευση σχολίου