Καμίγ Σαιν-Σανς: Σονάτα για Κλαρινέτο, Έργο 167 - Ανάλυση

Κλαρινέτο, πιάνο και Καμίγ Σαιν-Σανς σε καλλιτεχνική σύνθεση για τη Σονάτα έργο 167
Στη Σονάτα έργο 167 του 1921, η λυρική φωνή του κλαρινέτου περνά από τη χορευτική κίνηση στη βαρύτητα του Lento και επιστρέφει, στο τέλος, στη μελωδία της αρχής.

Η Σονάτα για κλαρινέτο, έργο 167 γράφτηκε το 1921, τον τελευταίο χρόνο της ζωής του Καμίγ Σαιν-Σανς. Σε τέσσερα σύντομα μέρη, ο συνθέτης συνδυάζει τη μελωδική ευλυγισία του κλαρινέτου με τη χορευτική άρθρωση, τη σκοτεινή βαρύτητα και τη γρήγορη δεξιοτεχνική κίνηση. Η καθαρότητα της γραφής επιτρέπει σε αυτές τις αντιθέσεις να διακρίνονται αμέσως, χωρίς να εξαντλεί το εκφραστικό περιεχόμενο του έργου σε μια γενική εικόνα κομψότητας.

Η σονάτα βρίσκεται ανάμεσα στις δύο συγγενικές συνθέσεις για όμποε, έργο 166, και φαγκότο, έργο 168. Τα τρία έργα συνδέονται με την επιθυμία του Σαιν-Σανς να εμπλουτίσει το σολιστικό ρεπερτόριο των πνευστών. Στην περίπτωση του κλαρινέτου, η αφιέρωση στον Ωγκύστ Περιέ, μουσικό της Opéra-Comique και καθηγητή στο Ωδείο του Παρισιού, τοποθετεί τη σύνθεση μέσα σε έναν συγκεκριμένο κόσμο επαγγελματιών εκτελεστών και διδασκαλίας.

Ο τίτλος «σονάτα» χρειάζεται εδώ μια διευκρίνιση. Δηλώνει ένα πολυμερές έργο μουσικής δωματίου και δεν σημαίνει ότι κάθε μέρος ακολουθεί τη μορφή σονάτας, με έκθεση, ανάπτυξη και επανέκθεση. Ο Σαιν-Σανς οργανώνει τη συνέχεια με επαναφορές, αλλαγές χαρακτήρα και τονικές μετακινήσεις. Η αναφορά σε παλαιότερες παραδόσεις παραμένει αισθητή, ιδιαίτερα στη χορευτική φυσιογνωμία του δεύτερου μέρους, ενώ η αρμονική γλώσσα διαθέτει αρκετές χρωματικές εκπλήξεις.

Η σονάτα έχει τη συγκρατημένη έκταση ενός έργου μουσικής δωματίου, αλλά αναπτύσσει ισχυρές εκφραστικές αντιθέσεις. Το Lento κινείται από τη βαριά χαμηλή περιοχή προς μια δυναμική κορύφωση του πιάνου, ενώ το φινάλε απαιτεί ταχύτητα, αντοχή και ευχέρεια σε ολόκληρη σχεδόν την έκταση του κλαρινέτου. Στο τέλος, η μουσική επιστρέφει στο Allegretto της αρχής. Η επιστροφή του αρχικού θέματος συνδέει όσα προηγήθηκαν και προσφέρει ένα καθαρό σημείο αναφοράς για την ακρόαση ολόκληρης της σονάτας.

Μέρη του έργου / Δομή

Η διαδοχή των τεσσάρων μερών μετακινεί την προσοχή από τη συνεχή μελωδία προς τη σύντομη χορευτική φράση, κατόπιν προς τη βαρύτητα του αργού χρόνου και, τέλος, προς τη γρήγορη κίνηση. Οι τονικότητες του πίνακα αναφέρονται στον πραγματικό ήχο: το κλαρινέτο σε Σι ύφεση διαβάζει τη μουσική του έναν τόνο ψηλότερα από όσο ακούγεται.

ΜέροςTempoΤονικότητα και μέτροΘέση στη συνολική πορεία
IAllegrettoΜι ύφεση μείζονα · 12/8Λυρικό άνοιγμα με διαρκή κίνηση ογδόων στο πιάνο, αντιθετική μεσαία περιοχή και επαναφορά του αρχικού υλικού.
IIAllegro animatoΛα ύφεση μείζονα · 2/2Σύντομο χορευτικό μέρος με χαρακτήρα scherzo, αρθρωτές φράσεις, χρωματικές παρεκκλίσεις και επιστροφή της αρχής.
IIILentoΜι ύφεση ελάσσονα · 3/2Αργό μέρος με βαριά χαμηλή περιοχή, πιανιστική κορύφωση και κατόπιν μεταφορά της μελωδίας ψηλότερα, σε πολύ χαμηλή δυναμική.
IVMolto allegro — AllegrettoΜι ύφεση μείζονα · 4/4, κατόπιν 12/8Δεξιοτεχνικό φινάλε που ολοκληρώνεται με την επιστροφή του Allegretto και της μελωδίας του πρώτου μέρους.

Το Lento οδηγεί στο φινάλε χωρίς κανονική διακοπή, όπως δηλώνει το segue της παρτιτούρας. Η τελευταία ένδειξη Allegretto ανήκει στο τέταρτο μέρος: δεν αποτελεί πέμπτη κίνηση. Έτσι, οι τέσσερις διαφορετικοί χαρακτήρες συνδέονται τόσο με την άμεση μετάβαση από το τρίτο στο τέταρτο μέρος όσο και με τη μεγάλη θεματική επιστροφή στο τέλος.

Ανάλυση

I. Allegretto — Η μελωδία πάνω στον συνεχή παλμό

Το πρώτο μέρος αρχίζει με μια απαλή πιανιστική κίνηση, μέσα στην οποία εισέρχεται το κλαρινέτο. Η μελωδία του αναπτύσσεται με δεμένες νότες και μικρές παύσεις που αφήνουν τις φράσεις να αναπνεύσουν. Στο πιάνο, αντίθετα, τα όγδοα συνεχίζουν να κινούνται. Από αυτή τη συνύπαρξη μιας ευρείας γραμμής και μιας πιο πυκνής συνοδείας προκύπτει η χαρακτηριστική ροή του Allegretto.

Το μέτρο 12/8 οργανώνει τα όγδοα σε τέσσερις ομάδες των τριών. Ο ακροατής μπορεί επομένως να αισθανθεί τέσσερις μεγάλους παλμούς, ενώ η πιανιστική επιφάνεια κυλά πιο γρήγορα ανάμεσά τους. Οι τριάδες αυτές ανήκουν στο ίδιο το μέτρο· δεν είναι πρόσθετα τρίηχα. Η διάκριση έχει σημασία, επειδή η μουσική χρειάζεται μια φυσική, σταθερή αιώρηση, μέσα στην οποία το κλαρινέτο μπορεί να επιμηκύνει τη μελωδική του σκέψη.

Η πρώτη ενότητα στηρίζεται στη Μι ύφεση μείζονα, χωρίς η αρμονία να παραμένει αμετάβλητη. Η μελωδία ανέρχεται, η δυναμική ενισχύεται και αλλοιωμένοι φθόγγοι μεταβάλλουν το χρώμα των συγχορδιών. Όταν επανεμφανίζονται συγγενικά μελωδικά σχήματα, το πιάνο μπορεί να τα οδηγήσει προς διαφορετική αρμονική κατάληξη. Ο ακροατής αναγνωρίζει τη φράση, αλλά ακούει και την αλλαγή στην κατεύθυνσή της.

Σε μια ευρεία ανάγνωση, το μέρος σχηματίζει ένα τριμερές τόξο: αρχική λυρική περιοχή, πιο κινητικό και ασταθές μέσο, αναμορφωμένη επιστροφή. Τα εσωτερικά τμήματα διαθέτουν δικές τους μικρές επαναλήψεις και μεταβάσεις, γι’ αυτό το σχήμα Α–Β–Α λειτουργεί ως προσανατολισμός και όχι ως εξαντλητική περιγραφή. Στη μεσαία περιοχή, οι μικρότερες ρυθμικές αξίες του κλαρινέτου και οι πιο χωριστές πιανιστικές απαντήσεις κάνουν τον διάλογο πιο ανήσυχο. Το αυτί αναγνωρίζει την αλλαγή ακόμη και χωρίς να παρακολουθεί τις επιμέρους συγχορδίες.

Το πιάνο αλλάζει μαζί με τη μελωδία. Στην αρχή στηρίζει τη συνεχή ροή με επαναλαμβανόμενη συνοδευτική κίνηση. Αργότερα, η υφή αραιώνει, οι φωνές του αποκτούν σαφέστερες κατευθύνσεις και οι μικρές απαντήσεις του προβάλλουν ανάμεσα στις φράσεις του πνευστού. Η σχέση των δύο οργάνων είναι επομένως μεταβαλλόμενη: η πρωτοκαθεδρία της μελωδίας του κλαρινέτου συνδυάζεται με την αποφασιστική επίδραση του πιάνου στον παλμό και στην αρμονική πορεία.

Η επάνοδος του αναγνωρίσιμου υλικού συνοδεύεται από διαφοροποιήσεις στη συνοδεία και στην αρμονία. Η μουσική θυμίζει την αρχή, αλλά έχει ήδη γνωρίσει πιο έντονες περιοχές. Καθώς πλησιάζει η κατάληξη, η ενέργεια μειώνεται, η μελωδία ηρεμεί και η Μι ύφεση μείζονα αποκαθίσταται ως σταθερό σημείο. Για τον εκτελεστή, η δυσκολία βρίσκεται στη διατήρηση της μεγάλης φράσης: οι αναπνοές, η ποιότητα των δεμένων φθόγγων και η ισορροπία με το πιάνο πρέπει να υπηρετούν μια γραμμή που συνεχίζεται πέρα από κάθε μικρό μοτίβο.

II. Allegro animato — Η χορευτική φράση και οι χρωματικές εκπλήξεις

Το δεύτερο μέρος αλλάζει αμέσως τον τρόπο με τον οποίο κινείται η μουσική. Στη θέση της κυματιστής συνοδείας εμφανίζονται πιο απομονωμένες συγχορδίες και σύντομες απαντήσεις. Το κλαρινέτο ξεκινά με μια χαρακτηριστική άρση, ενώ η βασική φράση συνδυάζει μικρές καμπύλες, χωριστές νότες και ευκίνητα ανεβάσματα. Το αποτέλεσμα είναι ζωηρό και χορευτικό, με περισσότερο χώρο ανάμεσα στα επιμέρους σχήματα.

Η τονικότητα είναι Λα ύφεση μείζονα, η υποδεσπόζουσα της αρχικής Μι ύφεση μείζονας. Το μέτρο 2/2 προσφέρει δύο μεγάλους παλμούς ανά μέτρο. Η έναρξη με άρση και η ισορροπημένη άρθρωση εξηγούν την αναφορά του Peter Jost σε χαρακτήρα γκαβότας. Ο όρος φωτίζει το χορευτικό άκουσμα της αρχής· δεν μετατρέπει ολόκληρη την κίνηση σε πιστή ανακατασκευή μπαρόκ χορού.

Η αρχική χορευτική περιοχή πλαισιώνει ένα διαφορετικό μεσαίο τμήμα και επανέρχεται προς το τέλος. Ο χαρακτηρισμός scherzo αποδίδει τον παιγνιώδη χαρακτήρα του δεύτερου μέρους και τον ρόλο του μέσα στη σονάτα. Εδώ η μορφή στηρίζεται στην αντίθεση και στην επιστροφή του υλικού: μια περιγραφή με έκθεση, ανάπτυξη και επανέκθεση θα παρέπεμπε άστοχα στη συμβατική μορφή σονάτας.

Μέσα στην αρχική χορευτική περιοχή, ο Σαιν-Σανς εισάγει αλλοιώσεις που μετακινούν τη μελωδία και την αρμονία μακριά από τη διατονική ευκολία του ανοίγματος. Οι νότες μοιάζουν για λίγο να στρίβουν προς μια απροσδόκητη κατεύθυνση. Η συνοδευτική οικονομία κάνει αυτές τις μετατοπίσεις πιο ευδιάκριτες: μια καινούργια συγχορδία ή μια χρωματική κίνηση αρκεί για να αλλάξει το χρώμα ολόκληρης της φράσης.

Στη μεσαία περιοχή, οι πιο δεμένες μελωδικές γραμμές και οι διαφορετικές πιανιστικές στηρίξεις προσφέρουν μια ανάπαυλα από το αρχικό παιχνίδι της άρθρωσης. Η αντίθεση αναπτύσσεται μέσα στο ίδιο γρήγορο χρονικό πλαίσιο. Το ενδιαφέρον περνά από την κοφτή απόκριση στη συνέχεια της μελωδίας και στις αρμονικές της μετακινήσεις. Όταν η αρχική φράση επιστρέφει, ο ακροατής αναγνωρίζει και τον προηγούμενο τρόπο κίνησης, σαν να επανέρχεται μια οικεία προφορά.

Η δεξιοτεχνία εδώ αφορά ιδιαίτερα την άρθρωση και την ομοιογένεια του ήχου στα άλματα. Οι χωριστές νότες χρειάζονται καθαρή έναρξη και ακριβή διάρκεια, ώστε η φράση να διατηρεί τον χορευτικό της χαρακτήρα. Παράλληλα, τα γρήγορα περάσματα πρέπει να συνεχίζουν τη μελωδική κατεύθυνση. Στο τέλος, ένα ανερχόμενο σχήμα του κλαρινέτου, σε πολύ χαμηλή δυναμική, ολοκληρώνει την κίνηση με την ίδια ελαφρότητα που χαρακτήριζε την είσοδό της.

III. Lento — Από τη χαμηλή περιοχή στη σχεδόν άυλη μελωδία

Το Lento εισάγει τη μεγαλύτερη αλλαγή βάρους μέσα στη σονάτα. Το πιάνο ξεκινά χαμηλά, με ισχυρές οκτάβες, και το κλαρινέτο απαντά επίσης στη βαθιά περιοχή της έκτασής του. Η αργή κίνηση σε 3/2 αφήνει κάθε φθόγγο και κάθε αρμονική αλλαγή να αποκτήσουν ιδιαίτερη βαρύτητα. Η μουσική μπορεί να θυμίσει πένθιμη πομπή ή αυστηρό χορικό, ως εκφραστική εντύπωση και όχι ως δηλωμένο πρόγραμμα.

Η Μι ύφεση ελάσσονα διατηρεί την ίδια τονική αφετηρία με το πρώτο μέρος, μεταβάλλοντας όμως τον τρόπο. Αυτή η σχέση μείζονας και ομώνυμης ελάσσονας κάνει τη διαφορά ιδιαίτερα άμεση. Το κέντρο παραμένει αναγνωρίσιμο, ενώ η μελωδία και οι συγχορδίες αποκτούν σκοτεινότερη φυσιογνωμία. Στη χαμηλή του περιοχή, το κλαρινέτο παράγει έναν συμπαγή ήχο που συνδέεται στενά με το βάρος των πιανιστικών οκτάβων.

Η μελωδική γραμμή σχηματίζεται από μεγάλες αξίες, επαναλαμβανόμενους φθόγγους και μικρές κινήσεις. Η απλότητα της επιφάνειας αυξάνει τη σημασία κάθε αλλαγής: μια μετακίνηση στο μπάσο μπορεί να μεταβάλει την αρμονική σημασία μιας νότας που το κλαρινέτο κρατά ακόμη. Ο ακροατής αισθάνεται έτσι την ένταση ως αργή διαδικασία, μέσα στην οποία η αρμονία κινείται κάτω από μια μελωδία που φαίνεται σταθερή.

Αυτή η πορεία έχει σαφή δυναμική κορύφωση. Το κλαρινέτο σιωπά και το πιάνο αναλαμβάνει μόνο του μια ακολουθία πλατιών συγχορδιών σε fortissimo. Οι τονισμοί και οι μεγάλες διάρκειες δίνουν στις συγχορδίες χαρακτήρα επιβλητικών ηχητικών στηλών. Η έκταση και η πυκνότητα του πιάνου γεμίζουν τον χώρο που προηγουμένως μοιράζονταν τα δύο όργανα. Η σιωπή του πνευστού εντείνει αυτή τη μεταβολή της κλίμακας.

Ύστερα από την έξαρση, η μουσική αποσύρεται απότομα. Το πιάνο επανέρχεται σε πολύ χαμηλή δυναμική και το κλαρινέτο παρουσιάζει τη μελωδική σκέψη ψηλότερα. Η μεταφορά της γραμμής από τη βαθιά στην ψηλή περιοχή αλλάζει ουσιαστικά τον χαρακτήρα της. Οι ίδιες αργές κινήσεις χάνουν μεγάλο μέρος από το προηγούμενο βάρος τους και αποκτούν έναν πιο εύθραυστο, απομακρυσμένο ήχο.

Η αντίθεση αυτή απαιτεί προσεκτική ισορροπία των εκτελεστών. Το ψηλό pianissimo του κλαρινέτου πρέπει να παραμένει σταθερό, ενώ το πιάνο χρειάζεται διαφάνεια ώστε οι συγχορδίες του να στηρίζουν τη φράση. Στις τελευταίες γραμμές, η πιανιστική κίνηση γίνεται πιο ρευστή και προετοιμάζει τη συνέχεια. Το segue ενώνει την υποχώρηση του Lento με την έναρξη του φινάλε: η ακινησία αρχίζει ήδη να μετατρέπεται σε κίνηση προτού αλλάξει επίσημα το μέρος.

IV. Molto allegro — Allegretto: Η ταχύτητα και η επιστροφή

Το φινάλε ξεκινά με γρήγορη πιανιστική κίνηση σε 4/4. Το κλαρινέτο εισέρχεται λίγο αργότερα με μια εκτενή καμπύλη από δέκατα έκτα, που ανεβαίνει και κατεβαίνει με μεγάλη ευχέρεια. Η αντίθεση με τις μεγάλες διάρκειες του Lento είναι καθοριστική: τώρα η συνέχεια παράγεται από την πυκνή διαδοχή των φθόγγων και από τη σταθερή προώθηση της συνοδείας.

Η Μι ύφεση μείζονα επανέρχεται ως βασική τονικότητα. Η αποκατάσταση της μείζονας συμπίπτει με τη δραστική αλλαγή ταχύτητας και υφής, ώστε η απομάκρυνση από τον προηγούμενο σκοτεινό χαρακτήρα να γίνεται αντιληπτή σε πολλά επίπεδα μαζί. Η ένδειξη Molto allegro απαιτεί ζωντάνια, όμως οι αρχικές χαμηλές δυναμικές αφήνουν περιθώριο για περαιτέρω αύξηση της έντασης.

Η γραφή του κλαρινέτου περιλαμβάνει γρήγορες κλίμακες, σπασμένες συγχορδίες, αλλαγές κατεύθυνσης και μετακινήσεις μέσα σε πλατιά έκταση. Το δύσκολο για τον εκτελεστή είναι να ενώσει όλα αυτά τα περάσματα σε φράσεις με στόχο και αναπνοή. Αν κάθε μικρή ομάδα προβληθεί με το ίδιο βάρος, η μουσική χάνει τη φορά της. Οι μεγάλες καμπύλες της παρτιτούρας δείχνουν ότι η δεξιοτεχνική επιφάνεια πρέπει να οργανώνεται σε μεγαλύτερα μελωδικά σύνολα.

Το πιάνο διατηρεί συχνά σταθερά ρυθμικά σχήματα, ενώ σε άλλα σημεία απαντά ή συμπληρώνει τη σολιστική γραμμή. Ανάμεσα στις γρήγορες περιοχές εμφανίζονται ευρύτερες, πιο τραγουδιστές φράσεις. Οι εναλλαγές αυτές δημιουργούν αναλογίες έντασης και ανάπαυλας μέσα στο ίδιο tempo. Η επανεμφάνιση γνωστών σχημάτων βοηθά τον ακροατή να προσανατολίζεται, χωρίς να χρειάζεται να επιβάλει στο μέρος μια αυστηρή μορφολογική ετικέτα.

Καθώς το φινάλε πλησιάζει προς το τέλος, η γρήγορη κίνηση αρχίζει να υποχωρεί. Οι μικρές ρυθμικές αξίες αραιώνουν, η δυναμική μειώνεται και το tempo χαλαρώνει. Παύσεις και παρατεταμένοι φθόγγοι προετοιμάζουν την αλλαγή του μέτρου σε 12/8 και την επιστροφή της ένδειξης Allegretto. Έτσι δημιουργείται ο χώρος για να ακουστεί ξανά η μουσική του πρώτου μέρους.

Μαζί με το αρχικό tempo επιστρέφουν η κυματιστή πιανιστική συνοδεία και η μελωδία της αρχής. Η αναγνώριση αφορά έναν ολόκληρο ηχητικό συνδυασμό: παλμό, υφή και θέμα. Η επάνοδος έχει επομένως μεγαλύτερη λειτουργία από μια σύντομη θεματική υπενθύμιση. Αποτελεί μια εκτεταμένη κυκλική coda, δηλαδή μια καταληκτική ενότητα που συνδέει το τέλος με προηγούμενο μέρος του έργου. Η φράση αναπτύσσεται και καταλαγιάζει, οδηγώντας στη χαμηλόφωνη τελική κατάληξη. Έπειτα από την εκτελεστική ένταση του φινάλε, ο τρόπος με τον οποίο αποσύρεται ο ήχος γίνεται το ουσιαστικότερο γεγονός της τελευταίας σελίδας.

Η κυκλική επιστροφή και η μνήμη της ακρόασης

Σε ένα πολυμερές έργο, τα διαφορετικά μέρη μπορούν να συνδέονται με τις τονικότητές τους, με κοινά μοτίβα ή με την επιστροφή ενός θέματος. Εδώ ο Σαιν-Σανς επιλέγει μια σύνδεση που αναγνωρίζεται άμεσα: το τέλος του τέταρτου μέρους ανακαλεί εκτενώς την αρχή του πρώτου. Η κυκλική σύνδεση στηρίζεται σε συγκεκριμένο μουσικό υλικό, όχι απλώς σε κοινή ατμόσφαιρα.

Η θέση της επιστροφής έχει ιδιαίτερη σημασία. Αν το θέμα εμφανιζόταν για λίγο μέσα στη γρήγορη κίνηση, θα λειτουργούσε σαν αναφορά ενσωματωμένη στο φινάλε. Εδώ αλλάζουν συγχρόνως το tempo και το μέτρο, και επανέρχεται η προηγούμενη συνοδευτική υφή. Ο ακροατής αποκτά χρόνο να αναγνωρίσει ξανά τη φράση και να τη συνδέσει με όσα άκουσε στην αρχή.

Η ίδια μελωδία ακούγεται τώρα ύστερα από τη χορευτική ευκινησία, τη βαριά αργή κίνηση και τη δεξιοτεχνική ένταση. Αυτή η μεταβολή του ακροαματικού πλαισίου επιτρέπει να την αισθανθούμε ως επιστροφή και αποφόρτιση. Η ερμηνεία προκύπτει από τη θέση της μέσα στο έργο· δεν χρειάζεται να αποδώσουμε στον συνθέτη κάποια ατεκμηρίωτη αυτοβιογραφική πρόθεση.

Δύο όργανα, διαφορετικοί τρόποι να συνεχίζεται ο ήχος

Το κλαρινέτο μπορεί να κρατά έναν φθόγγο, να μεταβάλλει τη δυναμική του και να ενώνει νότες μέσα στην ίδια αναπνοή. Ο ήχος του πιάνου αρχίζει με την κρούση και σταδιακά σβήνει· η συνέχεια δημιουργείται με τη διαδοχή των φθόγγων, τη διατήρησή τους και τον συνδυασμό των φωνών. Ο Σαιν-Σανς αξιοποιεί αυτή τη διαφορά σε όλη τη σονάτα.

Στο πρώτο μέρος, τα κινούμενα όγδοα του πιάνου γεμίζουν τον χρόνο ανάμεσα στις μακρύτερες νότες του κλαρινέτου. Στο Allegro animato, οι χωριστές πιανιστικές συγχορδίες κάνουν πιο ευδιάκριτες τις παύσεις και τις αρθρώσεις του πνευστού. Στο Lento, η πιανιστική κορύφωση αποκτά μέγεθος που αλλάζει προσωρινά την ισορροπία του συνόλου. Η συνοδεία αποτελεί κάθε φορά συγκεκριμένη συνθετική λειτουργία.

Η αλλαγή της περιοχής του κλαρινέτου προσφέρει έναν ακόμη τρόπο μεταμόρφωσης. Στο αργό μέρος, η μεταφορά της μελωδίας ψηλότερα συνδυάζεται με την υποχώρηση της δυναμικής. Το χρώμα γίνεται πιο λεπτό και η έκφραση απομακρύνεται από την προηγούμενη βαρύτητα. Ο εκτελεστής χρειάζεται να κρατήσει ενιαία τη γραμμή, διατηρώντας παράλληλα τις διαφορετικές ποιότητες ήχου που ζητά κάθε περιοχή.

🪶 Από τη ζωή του έργου

Τρεις σονάτες στον δρόμο προς την έκδοση

Την άνοιξη του 1921, ο Σαιν-Σανς είχε αποφασίσει να δώσει νέα έργα σε πνευστά όργανα που θεωρούσε παραμελημένα στο σολιστικό ρεπερτόριο. Στις 15 Απριλίου έγραφε στον φίλο του, τον μουσικοκριτικό Ζαν Σανταβουάν (Jean Chantavoine), ότι η Σονάτα για όμποε ήταν ήδη έτοιμη. Σκόπευε να συνεχίσει με έργα για κλαρινέτο, αγγλικό κόρνο και φαγκότο. Το σχέδιο για το αγγλικό κόρνο έμεινε στα χαρτιά· οι άλλες τρεις σονάτες θα ολοκληρώνονταν μέσα στην ίδια χρονιά.

Στις 14 Ιουνίου, ο συνθέτης μπορούσε πλέον να ενημερώσει τον εκδότη του, Ζακ Ντυράν (Jacques Durand), ότι οι σονάτες για όμποε, κλαρινέτο και φαγκότο είχαν ολοκληρωθεί. Απέμενε, ωστόσο, ένα ουσιαστικό βήμα πριν από τη χάραξη της μουσικής και την εκτύπωση: ήθελε να δοκιμαστούν από εκτελεστές. Οι παρτιτούρες ήταν γραμμένες, αλλά ο Σαιν-Σανς επιδίωκε να βεβαιωθεί και για το πώς λειτουργούσαν οι φράσεις στα ίδια τα πνευστά.

Μια τέτοια δοκιμή είχε ήδη δώσει αποτέλεσμα λίγες ημέρες αργότερα. Στις 21 Ιουνίου, ο Σαιν-Σανς ανέφερε ότι ο ομποΐστας Λουί Μπα (Louis Bas) είχε παίξει με επιτυχία τη Σονάτα για όμποε. Η μαρτυρία αφορά εκείνο το έργο, φωτίζει όμως την πρακτική φροντίδα που συνόδευε ολόκληρο το εκδοτικό σχέδιο: κάθε σονάτα προοριζόταν να φτάσει στα χέρια μουσικών που θα μπορούσαν πραγματικά να την παίξουν.

Στην περίπτωση της Σονάτας για κλαρινέτο, το όνομα που συνδέθηκε με την παρτιτούρα ήταν του Ωγκύστ Περιέ (Auguste Périer). Ο Περιέ ήταν μουσικός της ορχήστρας της Opéra-Comique και καθηγητής κλαρινέτου στο Ωδείο του Παρισιού. Η αφιέρωση, με αναφορά και στη διδακτική του ιδιότητα, τυπώθηκε στην πρώτη σελίδα της έκδοσης. Έτσι, το νέο έργο συνδεόταν δημόσια με έναν έμπειρο εκτελεστή και δάσκαλο της γαλλικής σχολής του οργάνου, χωρίς να χρειάζεται να υποθέσουμε κάποια συγκεκριμένη πρώτη εκτέλεση.

Ο Σαιν-Σανς παρακολούθησε και το τελευταίο στάδιο της έκδοσης, διορθώνοντας ο ίδιος τα τυπογραφικά δοκίμια. Τον Νοέμβριο του 1921, ο οίκος A. Durand & Fils κυκλοφόρησε τη Σονάτα για κλαρινέτο. Το έργο, που λίγους μήνες νωρίτερα αναφερόταν ακόμη ως σχέδιο σε μια επιστολή, είχε αποκτήσει πλέον την οριστική τυπωμένη μορφή με την οποία μπορούσε να φτάσει σε περισσότερους εκτελεστές.

Στις 4 Δεκεμβρίου, μια επιστολή του Λουί Μπα έδειχνε ότι αυτή η σχέση με τους μουσικούς συνεχιζόταν. Ο ομποΐστας ευχαριστούσε τον Σαιν-Σανς για τη Σονάτα για όμποε που είχε λάβει και που του ήταν αφιερωμένη, και ζητούσε να τη μελετήσουν μαζί ώστε να ακούσει τις συμβουλές του. Δώδεκα ημέρες αργότερα, στις 16 Δεκεμβρίου, ο συνθέτης πέθανε στο Αλγέρι. Οι τρεις σονάτες είχαν ήδη τυπωθεί. Πίσω από τη μεταγενέστερη εικόνα τους ως τελευταίων έργων του Σαιν-Σανς διακρίνεται έτσι η συγκεκριμένη διαδρομή τους: η πρόθεση να εμπλουτιστεί το ρεπερτόριο, η συνεργασία με τους εκτελεστές και η φροντίδα ως την τελευταία τυπογραφική διόρθωση.

🎧 Οδηγός Ακρόασης

Στην πρώτη ακρόαση αξίζει να κρατήσετε λίγα ορόσημα που ξεχωρίζουν μέσα στη ροή. Η αναγνώρισή τους βοηθά να ακουστεί η σονάτα ως σύνολο, ακόμη και όταν τα μέρη παρουσιάζονται σε ξεχωριστά βίντεο.

Στο Allegretto, συγκρατήστε την πρώτη μελωδική φράση του κλαρινέτου και τον συνεχή παλμό του πιάνου. Αργότερα, όταν η συνοδεία αραιώνει και η μελωδία αποκτά ταχύτερη κίνηση, παρατηρήστε πώς αλλάζει η ένταση του διαλόγου. Η ήρεμη έναρξη αποτελεί σημείο αναφοράς, όχι σταθερή διάθεση για όλο το μέρος.

Στο Allegro animato, ακολουθήστε την άρση και τις μικρές παύσεις της χορευτικής φράσης. Ακούστε πότε οι πιο χωριστές νότες δίνουν τη θέση τους σε δεμένες γραμμές και πώς η επιστροφή της αρχής επαναφέρει τον προηγούμενο τρόπο άρθρωσης. Στο κλείσιμο, η ανοδική κίνηση διατηρείται χαμηλόφωνη.

Στο Lento, ξεκινήστε από τη βαθιά περιοχή: οι οκτάβες του πιάνου και οι χαμηλές νότες του κλαρινέτου δημιουργούν κοινό βάρος. Το καθαρότερο ορόσημο είναι η σιωπή του πνευστού μπροστά στις ισχυρές συγχορδίες του πιάνου. Κατόπιν συγκρίνετε αυτό το άκουσμα με την ψηλή, πολύ απαλή επανεμφάνιση του κλαρινέτου. Προσέξτε επίσης πώς η πιανιστική κίνηση συνεχίζει προς το επόμενο μέρος.

Στο φινάλε, αφήστε αρχικά τις γρήγορες νότες να σχηματίσουν μεγάλες καμπύλες. Όταν η ταχύτητα υποχωρήσει, ακούστε την αλλαγή του παλμού: η επάνοδος στα 12/8 και η παλιά πιανιστική συνοδεία προετοιμάζουν την αναγνώριση της μελωδίας της αρχής. Σε δεύτερη ακρόαση, συγκρίνετε τις δύο εμφανίσεις της και παρατηρήστε πόσο διαφορετικά βιώνεται μια οικεία φράση όταν έχει προηγηθεί ολόκληρο το έργο.

🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις

Οι ακόλουθες ηχογραφήσεις αφορούν την πρωτότυπη σονάτα για κλαρινέτο και πιάνο. Προσφέρονται για συγκριτική ακρόαση με συγκεκριμένα ερωτήματα: πώς συνδέονται οι φράσεις, πόσο διαφέρουν τα δύο μισά του Lento και πώς προετοιμάζεται η τελική επιστροφή.

  • Nicolas Baldeyrou — Yuko Sasai, Rhapsodie, Klarthe. Η ηχογράφηση συνδέεται με τα τέσσερα επιλεγμένα βίντεο του άρθρου. Εστιάστε στη συνέχεια ανάμεσα στις αλλαγές περιοχής του κλαρινέτου και στη μετάβαση από τη δεξιοτεχνική κίνηση του φινάλε στο τελικό Allegretto.
  • Martin Fröst — Roland Pöntinen, French Beauties and Swedish Beasts, BIS-CD-693. Το συνοδευτικό σημείωμα του Fröst δίνει ιδιαίτερο βάρος στην τραγουδιστή γραφή του πνευστού και στην οικονομία του πιάνου. Η σχέση αυτή προσφέρει έναν χρήσιμο άξονα για να ακούσετε ξανά το πρώτο μέρος και τις πιο λυρικές περιοχές του φινάλε.
  • Sabine Meyer — Oleg Maisenberg, French Works for Clarinet and Piano, EMI / Warner Classics. Χρησιμοποιήστε την ως δεύτερο σημείο αναφοράς για τις αναλογίες ανάμεσα στη μελωδία και στη συνοδεία. Η σύγκριση αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον στο Lento, όπου το πιάνο περνά από το κοινό χαμηλό άκουσμα στην αυτόνομη κορύφωση.

📚 Περαιτέρω Μελέτη

Για τη συνέχεια της μελέτης, αξίζει να συνδυαστούν το μουσικό κείμενο, η ιστορία των πηγών του και η παράδοση των πνευστών. Συνοπτικά στοιχεία για το έργο συγκεντρώνει και η καταχώριση του Palazzetto Bru Zane.

  • Peter Jost — Πρόλογος και κριτικά σχόλια στη Σονάτα για κλαρινέτο, έργο 167, G. Henle Verlag, HN 965. Ο πρόλογος ξεκαθαρίζει τη χρονολογική πορεία των τριών ύστερων σονατών και τις αβεβαιότητες γύρω από τις πρώτες δημόσιες εκτελέσεις. Τα κριτικά σχόλια εξηγούν τη σχέση χειρογράφων και πρώτης έκδοσης· διαθέσιμος είναι και ο πρόλογος.
  • Albert R. Rice — Notes for Clarinetists: A Guide to the Repertoire, Oxford University Press, 2017. Η ειδική ενότητα για τη σονάτα εντάσσεται σε μια ευρύτερη μελέτη του βασικού ρεπερτορίου του οργάνου. Χρήσιμη συνέχεια για αναγνώστες που θέλουν να συνδέσουν τη μορφή και την ιστορία με την εκτελεστική προετοιμασία.
  • Fabien Guilloux και Emanuele Marconi, επιμ. — Un souffle de modernité ! Camille Saint-Saëns et les instruments à vent / A Breath of Modernity! Camille Saint-Saëns and Wind Instruments, 2021. Ο δίγλωσσος εκθεσιακός κατάλογος παρουσιάζει όργανα, εκτελεστές και τεκμήρια. Βοηθά να κατανοηθεί το ενδιαφέρον του Σαιν-Σανς για τα πνευστά ως διαρκής δραστηριότητα της δημιουργικής του ζωής.

🔗 Σχετικά Έργα

Η σύγκριση με άλλα έργα για κλαρινέτο και πιάνο, αλλά και με τη συγγενική Σονάτα για όμποε του Σαιν-Σανς, αναδεικνύει τις ιδιαίτερες επιλογές του συνθέτη στη φραστική, στην αρμονία και στον ρόλο του πιάνου.

  • Καμίγ Σαιν-Σανς — Σονάτα για όμποε σε Ρε μείζονα, έργο 166: Η άμεση συγγένεια της περιόδου σύνθεσης επιτρέπει να συγκριθούν δύο διαφορετικές προσεγγίσεις στη μελωδία, στην αναπνοή και στην ιδιοσυγκρασία του πνευστού.
  • Γιοχάνες Μπραμς — Σονάτα για κλαρινέτο σε Μι ύφεση μείζονα, έργο 120 αρ. 2: Ο ίδιος τονικός προσανατολισμός και ο ύστερος χαρακτήρας προσφέρουν αφετηρία σύγκρισης. Η πυκνότερη εσωτερική επεξεργασία του Μπραμς αναδεικνύει τις διαφορετικές αναλογίες μελωδίας, μοτίβου και πιανιστικής υφής.
  • Κλωντ Ντεμπυσσύ — Πρώτη Ραψωδία για κλαρινέτο και πιάνο: Η εναλλαγή λυρικού και γρήγορου παιξίματος συναντά μια πιο ρευστή αρμονική οργάνωση. Η αρχική εκδοχή με πιάνο επιτρέπει άμεση σύγκριση του ίδιου οργανικού συνδυασμού.
  • Φρανσίς Πουλένκ — Σονάτα για κλαρινέτο και πιάνο, FP 184: Η απόσταση αρκετών δεκαετιών φανερώνει μια άλλη εκφραστική γλώσσα, όπου η μελωδική τρυφερότητα συνυπάρχει με απότομες αλλαγές διάθεσης και οξεία άρθρωση.

🎼 Μουσική Σκέψη

Η μελωδία επιστρέφει σχεδόν όπως την ακούσαμε στην αρχή, όμως ανάμεσά τους έχει απλωθεί ολόκληρη η σονάτα. Καθώς ο τελευταίος ήχος σβήνει, η πρώτη της εμφάνιση παραμένει στη μνήμη και συναντά τη δεύτερη. Ίσως γι’ αυτό το ήσυχο τέλος μοιάζει να διαρκεί λίγο περισσότερο από τις ίδιες τις νότες.

📖 Βιβλιογραφία & Πηγές

Η ανάλυση βασίζεται στην άμεση ανάγνωση της παρτιτούρας της έκδοσης Durand, με χωριστό έλεγχο των πραγματικών τονικοτήτων και της μεταθέτουσας γραφής του κλαρινέτου. Η χρονολόγηση, η αφιέρωση και η εκδοτική πορεία διασταυρώθηκαν με τον πρόλογο και τα κριτικά σχόλια του Peter Jost. Οι επιστολές που αναφέρονται στην αφήγηση χρησιμοποιούνται μέσα από τις ελεγμένες δημοσιεύσεις τους, χωρίς να υπονοείται άμεση εξέταση των πρωτότυπων χειρογράφων.

Παρτιτούρα και κριτική έκδοση

Saint-Saëns, Camille. Sonate pour clarinette avec accompagnement de piano, op. 167. Παρίσι: A. Durand & Fils, 1921, αρ. πλάκας D. & F. 10,063. Ψηφιοποιημένη ανατύπωση της έκδοσης Durand, χωρίς χρονολογία ανατύπωσης, καταγεγραμμένη στο IMSLP· εξετάστηκε το αντίστοιχο ψηφιακό αντίγραφο του Piano-Accompaniments.com, μουσικές σ. 2–23.

Jost, Peter, επιμ. Camille Saint-Saëns: Klarinettensonate op. 167. Μόναχο: G. Henle Verlag, HN 965. Πρόλογος και κριτικά σχόλια, υπογεγραμμένα «Μόναχο, φθινόπωρο 2010». Στοιχεία έκδοσης · Πρόλογος · Κριτικά σχόλια.

Πρωτογενείς μαρτυρίες σε δημοσιευμένη μεταγραφή

Saint-Saëns, Camille. Επιστολές προς Jean Chantavoine, 15 Απριλίου 1921, και Jacques Durand, Ιούνιος 1921· αποσπάσματα και τεκμηρίωση στον πρόλογο του Peter Jost, HN 965. Η αρχική βιβλιογραφική αναφορά των επιστολών δίνεται εκεί στον κατάλογο της Sabina Teller Ratner, Camille Saint-Saëns: A Thematic Catalogue of His Complete Works, τόμ. 1, Oxford University Press, 2002.

Bas, Louis. Επιστολή προς Camille Saint-Saëns, Παρίσι, 4 Δεκεμβρίου 1921. Μεταγραφή και αναπαραγωγή στον κατάλογο Un souffle de modernité !, σ. 202–203· πρωτότυπο στη Médiathèque Jean-Renoir, Dieppe, Fonds Saint-Saëns.

Ιστορικό και οργανολογικό πλαίσιο

Guilloux, Fabien, και Emanuele Marconi, επιμ. Un souffle de modernité ! Camille Saint-Saëns et les instruments à vent / A Breath of Modernity! Camille Saint-Saëns and Wind Instruments. Le Musée des instruments à vent και Institut de Recherche en Musicologie, 2021. Χρησιμοποιήθηκαν τα δημόσια διαθέσιμα αποσπάσματα, ιδιαίτερα το τεκμηριωτικό υλικό για τους εκτελεστές και η επιστολή του Louis Bas. Διαθέσιμα αποσπάσματα.

Palazzetto Bru Zane, Bru Zane Mediabase. «Sonata for clarinet and piano in E-flat major op. 167». Καταχώριση έργου για τη σύνθεση, την αφιέρωση και τη διαδοχή των κινήσεων. Καταχώριση.

Δισκογραφική τεκμηρίωση

Klarthe. Nicolas Baldeyrou: Rhapsodie. Επίσημη παρουσίαση δίσκου και συντελεστών: Nicolas Baldeyrou, κλαρινέτο· Yuko Sasai, πιάνο. Παρουσίαση.

Fröst, Martin. Συνοδευτικό σημείωμα στο French Beauties and Swedish Beasts, με τον Roland Pöntinen, BIS-CD-693. Βιβλιαράκι έκδοσης.

EMI / Warner Classics. French Works for Clarinet and Piano. Sabine Meyer, κλαρινέτο· Oleg Maisenberg, πιάνο. Η ταυτότητα της εκτέλεσης διασταυρώθηκε στη δισκογραφική καταχώριση του Apple Music Classical.

Σχόλια

Δημοσίευση σχολίου