Φρεντερίκ Σοπέν: Κοντσέρτο για Πιάνο αρ. 1 σε Μι ελάσσονα, Έργο 11 - Ανάλυση

Ο νεαρός Φρεντερίκ Σοπέν στο πιάνο κατά την εποχή σύνθεσης του Κοντσέρτου για Πιάνο αρ. 1 σε Μι ελάσσονα, Έργο 11.
Στη Βαρσοβία του 1830, ο εικοσάχρονος Σοπέν παρουσίασε το νέο του κοντσέρτο ως συνθέτης και σολίστ στην ίδια βραδιά.

Πριν ακουστεί η πρώτη νότα του πιάνου, η ορχήστρα έχει ήδη παρουσιάσει τον μουσικό κόσμο του κοντσέρτου: τη βαρύτητα της αρχής, μια πιο ήρεμη μελωδία στη Μι ελάσσονα και ένα πλατύ, φωτεινότερο τραγούδι στη Μι μείζονα. Όταν επιτέλους μπαίνει ο σολίστ, το γνώριμο υλικό αποκτά άλλες διαστάσεις. Οι μελωδίες περνούν από την ορχηστρική γραφή στη φωνή του πιάνου: άλλοτε διατηρούν την απλότητά τους και άλλοτε αναδύονται μέσα από λαμπερά, γρήγορα περάσματα. Η σχέση ανάμεσα σε αυτή την αναγνώριση και τη διαρκή μεταμόρφωση δίνει στο πρώτο μέρος μεγάλο μέρος της γοητείας του.

Ο Φρεντερίκ Σοπέν συνέθεσε το έργο στη Βαρσοβία το 1830, όταν ήταν μόλις είκοσι ετών. Είχε ήδη παρουσιάσει ένα άλλο κοντσέρτο, σε Φα ελάσσονα, που σήμερα γνωρίζουμε ως αρ. 2, έργο 21. Η φαινομενικά παράδοξη αρίθμηση εξηγείται από την εκδοτική ιστορία: το κοντσέρτο σε Μι ελάσσονα δημοσιεύθηκε πρώτο, το 1833, ενώ το προγενέστερο σε Φα ελάσσονα ακολούθησε το 1836.

Για τον νεαρό πιανίστα που ετοιμαζόταν να δοκιμάσει την τύχη του έξω από την Πολωνία, ένα κοντσέρτο δικής του σύνθεσης ήταν και μια προσωπική καλλιτεχνική παρουσίαση. Στην παράδοση των Χούμελ και Φιλντ, η ορχήστρα χάραζε τις μεγάλες ενότητες και ο σολίστ μπορούσε να κινηθεί από το λυρικό τραγούδι στη δεξιοτεχνία. Ο Σοπέν, όμως, συχνά ενώνει αυτές τις δύο πλευρές μέσα στην ίδια φράση: η μελωδία εξακολουθεί να τραγουδά στην επάνω φωνή, ενώ οι υπόλοιποι φθόγγοι πυκνώνουν και αποκτούν ταχύτητα.

Ένα ακόμη στοιχείο συνδέει τα τρία μέρη: η διαφορετική χρήση της Μι μείζονας. Στο πρώτο μέρος φωτίζει προσωρινά τον κόσμο της Μι ελάσσονας· στη Romanze προσφέρει τον ήρεμο χώρο όπου ξετυλίγεται το τραγούδι· στο Rondo γίνεται η βάση ενός ζωηρού πολωνικού χορού. Η κοινή τονική αφετηρία αναδεικνύει ακόμη περισσότερο τη διαφορά στον χαρακτήρα και στον ρυθμό.

Μέρη του έργου / Δομή

Το κοντσέρτο έχει τη διάταξη γρήγορο–αργό–γρήγορο. Το πρώτο μέρος καταλαμβάνει περίπου το μισό της συνολικής διάρκειας, ενώ το δεύτερο και το τρίτο μοιράζονται τη Μι μείζονα και τη χρησιμοποιούν για πολύ διαφορετικούς σκοπούς.

Μέρος Τονικότητα · μέτρο Δομή και χαρακτήρας
I. Allegro maestoso Μι ελάσσονα · 3/4 Εκτενής ορχηστρική έκθεση και επανεμφάνιση των κύριων ιδεών με το πιάνο. Η λυρική θεματική περιοχή αλλάζει τονικότητα στην επανέκθεση.
II. Romanze · Larghetto Μι μείζονα · 4/4 Αργό τραγούδι με εισαγωγή των εγχόρδων, δύο λυρικές ιδέες και πιο ανήσυχη κίνηση πριν από την ήσυχη κατάληξη.
III. Rondo · Vivace Μι μείζονα · 2/4 Χορευτικός επωδός με ρυθμό krakowiak. Ορχηστρικές αποκρίσεις και εκτενή πιανιστικά επεισόδια μεταβάλλουν την απόσταση ανάμεσα στις επιστροφές.

Η μετάβαση από τη Romanze στο Rondo αλλάζει κυρίως τον τρόπο με τον οποίο αισθανόμαστε τον χρόνο. Ο αργός παλμός αφήνει τη μελωδία να απλωθεί πάνω από τη συνοδεία. Στο φινάλε ο παλμός γίνεται αμέσως αισθητός, ακόμη κι όταν το πιάνο μετακινεί τους τονισμούς του.

Ανάλυση

I. Allegro maestoso — Η λυρική μελωδία αλλάζει τονικότητα

Το Allegro maestoso αρχίζει με μια φράση που διαγράφει καθαρά την κίνησή της. Το αρχικό σχήμα στη Μι ελάσσονα ανεβαίνει μέσα από τις νότες της συγχορδίας και ακολουθεί μια κάθοδος με παρεστιγμένο ρυθμό. Η άνοδος και η απότομη αλλαγή κατεύθυνσης δίνουν στο maestoso το βάρος του. Στο μ. 25 η ορχήστρα περνά σε μια πιο τραγουδιστή ιδέα στην ίδια τονικότητα. Το αρχικό σχήμα εξακολουθεί να εμφανίζεται χαμηλότερα, κι έτσι η μελωδία μοιάζει να προχωρεί πάνω σε γνώριμο έδαφος, παρότι έχει αλλάξει ο τρόπος με τον οποίο αρθρώνεται.

Στο μ. 61, τα πρώτα βιολιά δίνουν στο μέρος μια δεύτερη πλατιά μελωδία. Η γραμμή τους παίρνει τον χρόνο της, με μικρά βήματα, μακρύτερες αξίες και την ένδειξη cantabile, legato. Η νέα περιοχή είναι η Μι μείζονα. Ο βασικός φθόγγος, το Μι, μένει κοινός με την ελάσσονα της αρχής, ενώ το Σολ δίεση στηρίζει το νέο, φωτεινότερο άκουσμα. Η σύγκριση με την επιστροφή της μελωδίας αργότερα έχει νόημα επειδή εδώ μπορούμε να κρατήσουμε στη μνήμη τον τρόπο που ξεκινά και απλώνεται η φράση.

Τα δύο πεντάγραμμα των βιολιών, με αλλαγή οπλισμού και την έναρξη της λυρικής μελωδίας στη Μι μείζονα.
Παράδειγμα 1 · I. Allegro maestoso, μ. 57–63. Πρώτα και δεύτερα βιολιά. Μετά τη διπλή διαστολή, τα πρώτα βιολιά αρχίζουν τη λυρική μελωδία σε Μι μείζονα. Επιμ. Γιοχάνες Μπραμς, Breitkopf & Härtel, Λειψία, 1880, σ. 4. Ψηφιοποίηση University of Toronto / Internet Archive.

Στο μ. 139, η είσοδος του πιάνου επαναφέρει την αποφασιστική κίνηση της αρχής, τώρα όμως με διαφορετικό ηχητικό βάρος. Συγχορδίες και γρήγορα περάσματα απλώνονται στο πληκτρολόγιο, ενώ ανάμεσά τους βρίσκει ξανά θέση η πιο ήρεμη ιδέα της Μι ελάσσονας. Πρόκειται για τη διπλή έκθεση του κοντσέρτου: η ορχήστρα έχει ήδη παρουσιάσει το βασικό υλικό και ο σολίστ το αναλαμβάνει εκ νέου, διευρύνοντας τις μεταβάσεις και τις μελωδικές κορυφώσεις. Επειδή τα θέματα είναι πλέον γνώριμα, η προσοχή στρέφεται στον διαφορετικό τρόπο με τον οποίο αναπτύσσονται.

Η δεύτερη λυρική μελωδία περνά στο πιάνο ύστερα από μια μεγάλη μετάβαση, γύρω στα μ. 221–222. Η Μι μείζονα επανέρχεται και μαζί της η αίσθηση μιας φράσης που ανοίγεται με άνεση. Σε πολλά κοντσέρτα με πρώτο μέρος σε ελάσσονα τονικότητα η αντίστοιχη λυρική περιοχή μεταφέρεται στη σχετική μείζονα — εδώ στη Σολ. Ο Σοπέν επιλέγει να κρατήσει το Μι ως τονικό κέντρο και να αφήσει τη μετάβαση από την ελάσσονα στη μείζονα να αλλάξει το χρώμα του θέματος. Τα δεξιοτεχνικά περάσματα που ακολουθούν παρατείνουν και διευρύνουν αυτή τη φωτεινότερη περιοχή.

Στην ανάπτυξη τα γνώριμα θέματα εμφανίζονται μέσα σε νέες αρμονικές συνθήκες. Γύρω στο μ. 385, η πρώτη τραγουδιστή ιδέα ακούγεται από το πιάνο σε Ντο μείζονα. Έπειτα η ορχήστρα μεταφέρει το αρχικό μοτίβο σε διαφορετικά ύψη, την ώρα που το πιάνο συνεχίζει την πυκνή, γρήγορη κίνησή του. Έτσι ο ρόλος των δύο δυνάμεων αλλάζει πρόσκαιρα: η ορχήστρα κάνει ευδιάκριτο το θεματικό σχήμα και ο σολίστ αυξάνει την ένταση γύρω του. Μια χρωματική κάθοδος του πιάνου και η παραμονή στη δεσπόζουσα προετοιμάζουν την επάνοδο της αρχής.

Στο μ. 486 η ορχήστρα επαναφέρει την αρχή σε Μι ελάσσονα. Αργότερα, στο μ. 573, το τραγούδι που είχε πρωτοακουστεί σε Μι μείζονα επανέρχεται στο πιάνο σε Σολ μείζονα. Η οικεία φράση αποκτά καινούργιο αρμονικό βάρος ακριβώς τη στιγμή που περιμένουμε να επιστρέψει στο αρχικό της περιβάλλον. Η σχετική μείζονα, την οποία η σολιστική έκθεση είχε προσπεράσει, αποκτά τώρα τη δική της έκταση. Έτσι η επανέκθεση έχει μια νέα περιοχή να διανύσει προτού κλείσει ο κύκλος.

Τα δύο πεντάγραμμα του σολιστικού πιάνου, με την έναρξη της λυρικής μελωδίας στη Σολ μείζονα μετά την ένδειξη a tempo.
Παράδειγμα 2 · I. Allegro maestoso, μ. 569–575. Σολιστικό πιάνο. Μετά το rallentando, η λυρική μελωδία επιστρέφει σε Σολ μείζονα στο μ. 573, πάνω από τα αρπίσματα του αριστερού χεριού. Επιμ. Γιοχάνες Μπραμς, Breitkopf & Härtel, Λειψία, 1880, σ. 37. Ψηφιοποίηση University of Toronto / Internet Archive.

Η επιστροφή στη Μι ελάσσονα ολοκληρώνεται στην coda, την καταληκτική ενότητα του μέρους. Η γρήγορη γραφή του πιάνου και οι διαδοχικές παρεμβάσεις της ορχήστρας κρατούν τη μουσική σε κίνηση ως την τελευταία διατύπωση. Εδώ η δεξιοτεχνία, απλωμένη σε όλο το μέρος, έχει ήδη αναλάβει μεγάλο μέρος της λειτουργίας που αλλού συγκεντρώνεται σε μια χωριστή καντέντσα. Η τελευταία ορχηστρική φράση επαναφέρει τη βαρύτητα της αρχής.

II. Romanze · Larghetto — Η αναπνοή της φράσης

Η Romanze αρχίζει σε Μι μείζονα με μια ήσυχη εισαγωγή των εγχόρδων. Μια σύντομη γραμμή ακούγεται και περνά σε άλλη φωνή, ενώ οι σουρντίνες μειώνουν την αιχμή του ήχου. Η μελωδία του πιάνου, όταν εμφανίζεται μετά την εισαγωγή, έχει ήδη έναν χώρο μέσα στον οποίο μπορεί να αναπτυχθεί. Οι μακριές νότες της ξεχωρίζουν πάνω από ένα ήρεμο σχέδιο συνοδείας. Είναι ένα άκουσμα κοντά στο νυχτερινό, με τη διαφορά κλίμακας που φέρνει η παρουσία των εγχόρδων και των διακριτικών απαντήσεων από τα πνευστά.

Στην επιστολή του προς τον Τίτους στις 15 Μαΐου 1830 ο Σοπέν συνέδεσε τη Romanze με την ηρεμία μιας ανοιξιάτικης νύχτας με φεγγάρι. Εξήγησε μάλιστα πώς οι σουρντίνες θα άλλαζαν το χρώμα των εγχόρδων. Η επιστολή δίνει ένα σημείο εκκίνησης για την ακρόαση της υφής, με το πιάνο να διατηρεί τη διαύγειά του πάνω από τον απαλότερο ήχο.

Η μελωδία αποκτά συνέχεια από τον τρόπο με τον οποίο οι μικρές νότες οδηγούν στις μεγαλύτερες. Μια διακοσμητική στροφή μπορεί να καθυστερεί για λίγο την άφιξη μιας νότας που περιμένουμε. Ένα γρήγορο πέρασμα μπορεί να γεφυρώνει την απόσταση ανάμεσα σε δύο σημεία της ίδιας φράσης. Η ισορροπία των χεριών είναι εδώ καθοριστική. Αν ακούγεται σταθερά η αρμονική κίνηση χαμηλότερα, η μελωδία μπορεί να κινηθεί με μικρή χρονική ελευθερία και να κρατήσει την εντύπωση μιας φωνής που παίρνει ανάσα.

Η ηρεμία δεν μένει αμετάβλητη. Μια δεύτερη λυρική ιδέα εμφανίζεται στη Σι μείζονα, τη δεσπόζουσα της Μι. Όταν επιστρέφει το αρχικό θέμα, το πιάνο το στολίζει πιο ελεύθερα, μεταβάλλοντας τον τρόπο με τον οποίο κυλά η ίδια μελωδία. Αργότερα, η περιοχή agitato στη Ντο δίεση ελάσσονα επεξεργάζεται υλικό συγγενικό με τη δεύτερη ιδέα. Η πυκνότερη γραφή και οι ανήσυχες αρμονίες διαταράσσουν πρόσκαιρα τη γαλήνη, κάνοντας την επόμενη υποχώρηση της έντασης ακόμη πιο αισθητή.

Καθώς πλησιάζει το τέλος, αξίζει να μετακινηθεί η προσοχή από την ταχύτητα των φθόγγων προς τη βραδύτερη γραμμή των εγχόρδων. Το πιάνο μπορεί να περνά επάνω της με χρωματικές κινήσεις και αρπίσματα, ενώ η συνοδεία κάνει αισθητή την κατεύθυνση της φράσης. Η μουσική επιστρέφει στη Μι μείζονα και χαμηλώνει την έντασή της σταδιακά. Το τελευταίο άκουσμα της Romanze εξαρτάται τόσο από τις αποστάσεις ανάμεσα στις νότες όσο και από τον χρόνο που τους αφήνει η εκτέλεση για να σβήσουν.

III. Rondo · Vivace — Ο παλμός του krakowiak

Το Rondo παίρνει φόρα πριν ακόμη παρουσιαστεί το κύριο θέμα. Η σύντομη ορχηστρική εισαγωγή αρχίζει στη Ντο δίεση ελάσσονα. Η είσοδος του πιάνου καθαρίζει την τονική εικόνα και κάνει αισθητή τη Μι μείζονα. Στα δύο τέταρτα, ο χτύπος του μέτρου μένει ευδιάκριτος, ενώ η μελωδία μετακινεί το βάρος της προς τα ασθενή σημεία. Αυτή η συγκοπή είναι γνώρισμα του krakowiak, γρήγορου πολωνικού χορού από την περιοχή της Κρακοβίας. Ακούγεται ήδη στην αίσθηση του βήματος, προτού ακόμη ο ακροατής αναγνωρίσει την επανάληψη της φράσης.

Ο όρος ροντό μάς δίνει ένα πρακτικό σημείο προσανατολισμού. Το κύριο θέμα, ο επωδός, αναγνωρίζεται από τον τρόπο με τον οποίο τονίζει τον ρυθμό. Ανάμεσα στις εμφανίσεις του, ο Σοπέν παρεμβάλλει τόσο ορχηστρικές αποκρίσεις όσο και εκτεταμένα περάσματα του πιάνου, που μπορούν να καθυστερήσουν την επόμενη επιστροφή. Σε ένα χαρακτηριστικό επεισόδιο, η γραμμή σε οκτάβες αποκτά πιο ενιαίο, σχεδόν ομαδικό χαρακτήρα. Τα έγχορδα που παίζουν pizzicato αφήνουν μικρά κενά ανάμεσα στους φθόγγους τους και κάνουν τη μελωδία ευδιάκριτη.

Μία από τις πιο απρόσμενες στιγμές του φινάλε έρχεται μετά την παραμονή στη δεσπόζουσα της Μι, γύρω στα μ. 268–271. Όλα προετοιμάζουν την επιστροφή στη Μι μείζονα, όμως μια ανοδική χρωματική κίνηση οδηγεί στο μ. 272 στη Μι ύφεση μείζονα. Το γνώριμο χορευτικό υλικό ακούγεται τότε με έναν πιο τραγουδιστό χαρακτήρα. Γύρω στο μ. 280 η μουσική ξαναβρίσκει τη Μι μείζονα. Η σύντομη αυτή παρέκκλιση ξεχωρίζει χωρίς να χρειάζεται ο ακροατής να αναγνωρίσει ονομαστικά τις τονικότητες: αρκεί η αλλαγή της αρμονικής χροιάς.

Στο κλείσιμο, οι γρήγορες διαδρομές του πιάνου μεγαλώνουν σε έκταση, ενώ οι ορχηστρικοί τονισμοί κάνουν όλο και πιο σαφές πού πέφτει το βάρος του μέτρου. Μια εκτέλεση με καθαρή άρθρωση αφήνει να ακουστεί αυτή η σχέση ως το τέλος. Έτσι ακόμη και η πιο πυκνή πιανιστική γραφή κρατά την κίνηση του χορού και η Μι μείζονα, που στη Romanze είχε ακουστεί ήρεμη και απομακρυσμένη, αποκτά εντελώς διαφορετική φυσική παρουσία.

Πώς μοιράζονται τη φράση πιάνο και ορχήστρα

Δύο σημεία του πρώτου μέρους δείχνουν πόσο ουσιαστικός είναι ο ρόλος της ορχήστρας. Στην αρχική έκθεση παρουσιάζει μόνη της τα θέματα και δημιουργεί τα σημεία αναφοράς για την είσοδο του πιάνου. Στην ανάπτυξη, αντίθετα, όταν ο σολίστ παίζει τις περισσότερες και ταχύτερες νότες, το αρχικό μοτίβο περνά στην ορχήστρα και ξεχωρίζει μέσα από τη διαρκή κίνηση. Η πυκνή γραφή του πιάνου γίνεται για λίγο το ηχητικό υπόβαθρο, ενώ η ορχηστρική φράση κατευθύνει την εξέλιξη.

Η Romanze δείχνει τι μπορεί να αλλάξει με πολύ μικρότερα μέσα. Η σουρντίνα των εγχόρδων μαλακώνει την έναρξη κάθε φθόγγου και ο τόνος του πιάνου αναδύεται καθαρότερα από τη συνοδεία. Το rubato, μια μικρή ελευθερία στην εκφορά της μελωδίας, γίνεται αισθητό όταν υπάρχει αρκετά σαφής παλμός για να ακούσουμε τη μετατόπιση. Ο σολίστ και ο μαέστρος μπορούν να κρατήσουν μια κοινή κατεύθυνση ενώ αφήνουν στην πιανιστική γραμμή χώρο να καθυστερήσει ή να προχωρήσει στιγμιαία. Αυτό διαφέρει από μια γραπτή αλλαγή τέμπο που αφορά ολόκληρο το σύνολο.

Ποια παρτιτούρα ακούμε

Η ιστορία της παρτιτούρας εξηγεί γιατί διαφορετικές εκτελέσεις ή εκδόσεις μπορεί να παρουσιάζουν διαφορές στην ορχήστρα. Η πλήρης παρτιτούρα γραμμένη από τον Σοπέν δεν έχει σωθεί. Σώζονται χειρόγραφα αποσπάσματα και το πρώιμο έντυπο υλικό, ανάμεσά τους η έκδοση του σολιστικού μέρους και τα ορχηστρικά μέρη. Η πρώτη γαλλική έκδοση του 1833 και η πρώτη πλήρης έντυπη ορχηστρική παρτιτούρα, που εμφανίστηκε στη Λειψία γύρω στο 1866, είναι διαφορετικά στάδια στην ιστορία του κειμένου.

Για τη μορφή και τα παραδείγματα η ανάλυση ακολουθεί την παρτιτούρα της Λειψίας του 1880. Για την προέλευση του ορχηστρικού υλικού χρησιμοποιεί τα σχόλια της Εθνικής Έκδοσης, η οποία διακρίνει την ιστορική παρτιτούρα, που συγκροτείται από τα μέρη της πρώτης έκδοσης, από τη συναυλιακή, που χρησιμοποιεί ευρύτερο σύνολο τεκμηρίων για να αντιμετωπίσει αμφίβολα σημεία της ενορχήστρωσης. Οι μεταγενέστερες διορθώσεις και προσθήκες έχουν τη δική τους ιστορία. Γι’ αυτό έχει σημασία να ακούμε μια συγκεκριμένη ισορροπία πιάνου και ορχήστρας ως γνώρισμα της εκτέλεσης ή της έκδοσης που χρησιμοποιεί. Η δομή του Allegro, το χρώμα των εγχόρδων στη Romanze και οι ρυθμικές αποκρίσεις του Rondo προσφέρουν ασφαλέστερα σημεία για να συζητήσουμε τι κάνει η ορχήστρα στο έργο.

🪶 Από τη ζωή του έργου

Μια άρια ανάμεσα στα μέρη

Στις 11 Οκτωβρίου 1830, το Εθνικό Θέατρο της Βαρσοβίας ήταν γεμάτο για τη συναυλία του εικοσάχρονου Φρεντερίκ Σοπέν. Ο νεαρός πιανίστας παρουσίαζε το καινούργιο του κοντσέρτο σε Μι ελάσσονα, έχοντας απέναντί του την ορχήστρα που διηύθυνε ο Κάρλο Εβάζιο Σολίβα. Ο Σοπέν ετοιμαζόταν να αναζητήσει νέες ευκαιρίες μακριά από την Πολωνία· εκείνο το βράδυ, όμως, είχε μπροστά του το κοινό της πόλης όπου είχε διαμορφωθεί ως μουσικός. Την επομένη έγραψε στον στενό του φίλο Τίτους Βοϊτσεχόφσκι, με τον οποίο είχε μοιραστεί με επιστολές τη δημιουργία του έργου και τις δυσκολίες των δοκιμών. Τώρα μπορούσε επιτέλους να του πει πώς είχε ακουστεί η μουσική στη σκηνή.

Θυμόταν το δυνατό χειροκρότημα μετά το πρώτο μέρος και την ευκολία με την οποία ανταποκρινόταν στα χέρια του το πιάνο Streicher. Του είχε φανεί, έλεγε, σαν να έπαιζε μόνος του, παρά τη γεμάτη αίθουσα. Σε αυτή την άνεση είχε συμβάλει ουσιαστικά ο Σολίβα. Ο μαέστρος είχε πάρει την παρτιτούρα στο σπίτι του για να τη μελετήσει και, κατά την εκτέλεση, κρατούσε τον συντονισμό ακόμη κι όταν ο νεαρός σολίστ έτεινε να προχωρήσει γρηγορότερα. Η ικανοποίηση του Σοπέν δεν αφορούσε μόνο την υποδοχή του κοινού: ένιωθε ότι η πρώτη παρουσίαση ενός απαιτητικού, καινούργιου έργου είχε βρει την ορχηστρική στήριξη που χρειαζόταν.

Η συναυλία, ωστόσο, δεν προχωρούσε σαν τη σημερινή αδιάκοπη εκτέλεση ενός κοντσέρτου. Ανάμεσα στο Allegro και στη Romanze ανέβηκε στη σκηνή η νεαρή τραγουδίστρια Άννα Βουόκουφ (Anna Wołkow) για να ερμηνεύσει μια άρια του ίδιου του Σολίβα. Ο Σοπέν κατέγραψε στην επιστολή του ακόμη και το γαλάζιο φόρεμά της. Έπειτα επέστρεψε στο πιάνο για τα δύο επόμενα μέρη. Έτσι, στην πρώτη δημόσια ακρόαση του έργου, το επιβλητικό πρώτο μέρος και το ονειρικό τραγούδι της Romanze χωρίστηκαν από μια πραγματική ανθρώπινη φωνή — μια λεπτομέρεια που δύσκολα θα φανταζόταν κανείς ακούγοντας σήμερα το κοντσέρτο ολόκληρο.

Στο δεύτερο μισό της βραδιάς εμφανίστηκε μια άλλη τραγουδίστρια, η Κονστάντσια Γουαντκόφσκα (Konstancja Gładkowska), την οποία ο Σοπέν θαύμαζε. Φορούσε λευκό φόρεμα με τριαντάφυλλα στα μαλλιά και τραγούδησε καβατίνα από τη La donna del lago του Ροσσίνι. Ο συνθέτης θυμόταν τόσο προσεκτικά την ερμηνεία της ώστε σχολίασε στον φίλο του ακόμη και μία συγκεκριμένη νότα. Στο πρόγραμμα περιλαμβανόταν και η δική του Μεγάλη Φαντασία πάνω σε πολωνικά θέματα. Η πρεμιέρα του κοντσέρτου ήταν, επομένως, μέρος μιας ολόκληρης μουσικής βραδιάς, με τραγούδι, ορχήστρα και πιάνο. Η επιστολή διατηρεί τη ζωηρή προσοχή του Σοπέν όχι μόνο για το παίξιμό του, αλλά και για τους ανθρώπους που εμφανίστηκαν δίπλα του.

Λιγότερο από έναν μήνα αργότερα, στις 2 Νοεμβρίου, ο Σοπέν αναχώρησε από τη Βαρσοβία με προορισμό τη Βιέννη. Στο ταξίδι είχε συντροφιά τον Τίτους, τον παραλήπτη της τόσο λεπτομερούς αφήγησης της πρεμιέρας. Στο Μπρέσλαου, το σημερινό Βρότσλαβ, συμμετείχε στις 8 Νοεμβρίου σε μια έκτακτη εμφάνιση και έπαιξε, μεταξύ άλλων, το Rondo του κοντσέρτου. Η ανταπόκριση δεν ήταν ίδια με εκείνη της Βαρσοβίας. Γράφοντας στην οικογένειά του την επόμενη ημέρα, ανέφερε τον θαυμασμό για την ευκολία του παιξίματός του, αλλά και την επιφύλαξη για τη σύνθεση που είχε ακούσει ο Τίτους. Το έργο έβρισκε πλέον ακροατές που δεν γνώριζαν τον δημιουργό του από τις συναυλίες της πατρίδας του, και οι εντυπώσεις τους δεν ήταν υποχρεωτικά ομόφωνες.

Στη Βιέννη έφτασε στους δύο φίλους η είδηση της εξέγερσης που είχε ξεσπάσει στη Βαρσοβία στις 29 Νοεμβρίου 1830. Ο Τίτους επέστρεψε στην Πολωνία· ο Σοπέν παρέμεινε στο εξωτερικό και αργότερα συνέχισε προς το Παρίσι. Μέσα σε λίγες εβδομάδες, η συναυλία που είχε περιγράψει με τόση λεπτομέρεια στον φίλο του ανήκε πια σε έναν κόσμο από τον οποίο είχε απομακρυνθεί. Η μουσική, όμως, τον συνόδευε: είχε ήδη ακουστεί στη Βαρσοβία και, έστω αποσπασματικά, μπροστά σε ένα διαφορετικό κοινό στο Μπρέσλαου.

Το 1833 το κοντσέρτο τυπώθηκε στο Παρίσι από τον Μορίς Σλεζινγκέρ, με αφιέρωση στον πιανίστα Φρίντριχ Κάλκμπρενερ. Από εκείνη τη στιγμή μπορούσε να ταξιδέψει και με έναν άλλο τρόπο: μέσα από την παρτιτούρα, στα χέρια μουσικών που δεν είχαν βρεθεί ποτέ στο Εθνικό Θέατρο της Βαρσοβίας. Η έκδοση κρατούσε το έργο· η επιστολή της 12ης Οκτωβρίου κρατούσε τη βραδιά που το σύστησε στο κοινό, με την αγωνία μιας πρώτης εκτέλεσης, τις μικρές παρατηρήσεις του πιανίστα και εκείνη την απρόσμενη άρια ανάμεσα στα μέρη.

🎧 Οδηγός Ακρόασης

Στην πρώτη ακρόαση, κρατήστε στη μνήμη το ξεκίνημα κάθε μέρους και παρατηρήστε πότε ο ρόλος του πιάνου γίνεται σαφής. Σε δεύτερη ακρόαση, ακολουθήστε μία ορχηστρική γραμμή σε κάθε μέρος. Θα ακούσετε ευκολότερα πότε το σύνολο προετοιμάζει μια αλλαγή και πότε τη δηλώνει αμέσως.

Allegro maestoso. Πριν μπει ο σολίστ, ξεχωρίστε τους αποφασιστικούς τονισμούς της αρχής από την πιο πλατιά μελωδία των βιολιών, που εμφανίζεται ύστερα από μια ηπιότερη φράση. Όταν το πιάνο ξεκινήσει με συγχορδίες και γρήγορη κίνηση, αναζητήστε κάτω από την αλλαγή του ήχου το σχήμα που μόλις γνωρίσατε.

Allegro maestoso, επανέκθεση. Στο δεύτερο μισό του μέρους η ορχήστρα ξαναπαίζει το επιβλητικό άνοιγμα. Περιμένετε να αναδυθεί από το πιάνο η πλατιά μελωδία που είχατε ακούσει στα βιολιά. Αυτή τη φορά η νέα αρμονία της Σολ μείζονας γίνεται αντιληπτή ακόμη κι αν δεν την κατονομάσετε. Προσέξτε πόσο χρόνο χρειάζεται ύστερα η μουσική για να ξαναβρεί το βάρος της Μι ελάσσονας.

Romanze. Ακολουθήστε πρώτα τη μελωδία του πιάνου και ύστερα τον βραδύτερο ρυθμό της συνοδείας. Προς το τέλος, όταν οι νότες του πιάνου πυκνώνουν, ακούστε αν μπορείτε να συγκρατήσετε τη γραμμή των εγχόρδων. Η αίσθηση του αργού τραγουδιού επιβιώνει μέσα στη γρήγορη κίνηση.

Rondo. Κρατήστε τον δίσημο παλμό με ένα ελαφρύ χτύπημα του χεριού. Το κύριο θέμα θα ακούγεται σαν να μετακινεί κάθε τόσο την έμφαση ανάμεσα στους δύο χρόνους. Όταν η μουσική μαλακώσει και η γνώριμη φράση γίνει για λίγο τραγουδιστή, περιμένετε την επιστροφή της καθαρής χορευτικής άρθρωσης.

🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις

Στις τρεις ηχογραφήσεις μπορείτε να συγκρίνετε το βάρος της πρώτης εισόδου του πιάνου και τη σχέση της μελωδίας της Romanze με το ορχηστρικό υπόβαθρο.

  • Krystian Zimerman — Polish Festival Orchestra, πιάνο και διεύθυνση, Deutsche Grammophon, 1999. Η ευρύχωρη φραστική δίνει χρόνο στις εσωτερικές φωνές και στις μεταβολές της αρμονίας. Στο Allegro ακούστε πόσο πλατιά διαμορφώνεται η λυρική περιοχή πριν η μουσική περάσει ξανά σε γρήγορη κίνηση.
  • Martha Argerich — London Symphony Orchestra, Claudio Abbado, Deutsche Grammophon, ηχογράφηση 1968. Οι γρήγορες εναλλαγές άρθρωσης δίνουν στο Allegro μεγάλη κινητικότητα. Το Rondo είναι σημείο σύγκρισης για το πώς διατηρείται η ελαστικότητα του χορού σε ζωηρή ταχύτητα.
  • Đặng Thái Sơn — Orchestra of the Eighteenth Century, Frans Brüggen, ζωντανά στη Βαρσοβία, 8 Σεπτεμβρίου 2005, NIFCCD 004. Η ηχογράφηση με όργανα εποχής επιτρέπει να προσέξει κανείς τη γρήγορη απόσβεση του πιάνου και την ευκρίνεια των ορχηστρικών απαντήσεων, ιδιαίτερα στις ήσυχες φράσεις της Romanze.

📚 Περαιτέρω Μελέτη

  • John Rink — Chopin: The Piano Concertos. Το κεφάλαιο «Re-evaluation» συνδέει τον τονικό σχεδιασμό με την αίσθηση του χρόνου και της έντασης στην ακρόαση. Τα πρώτα κεφάλαια τοποθετούν τα δύο έργα στην παράδοση του κοντσέρτου των πιανιστών-συνθετών.
  • Andrew Aziz — «The Evolution of Chopin’s Sonata Forms: Excavating the Second Theme Group». Η §3.4–3.5 δείχνει πώς σχετίζονται οι δύο παρουσιάσεις της λυρικής περιοχής στο Allegro και εξηγεί τι αλλάζει όταν η μελωδία επιστρέφει στη Σολ μείζονα.
  • Zofia Helman, Zbigniew Skowron και Hanna Wróblewska-Straus — Korespondencja Fryderyka Chopina, τόμ. I. Οι επιστολές της άνοιξης και του φθινοπώρου του 1830 φέρνουν κοντά τη σύνθεση, τις πρόβες και την προσωπική ματιά του Σοπέν στη βραδιά της πρεμιέρας.
  • Jan Ekier και Paweł Kamiński — σχόλια της Εθνικής Έκδοσης για το κοντσέρτο σε Μι ελάσσονα. Το εκδοτικό υπόμνημα εξηγεί ποια τεκμήρια στηρίζουν την ιστορική και τη συναυλιακή παρτιτούρα και τι μπορεί να αλλάζει από έκδοση σε έκδοση.

🔗 Σχετικά Έργα

  • Γιόχαν Νέπομουκ Χούμελ — Κοντσέρτο για Πιάνο αρ. 2 σε Λα ελάσσονα, έργο 85. Η εκτενής ορχηστρική προετοιμασία και η εναλλαγή λυρικών και δεξιοτεχνικών περιοχών δίνουν ένα σημείο αναφοράς για την πρώτη κίνηση του Σοπέν.
  • Τζον Φιλντ — Κοντσέρτο για Πιάνο αρ. 2 σε Λα ύφεση μείζονα, H 31. Η μελωδική γραφή και η επανεμφάνιση υλικού της ορχηστρικής έκθεσης στο πιάνο προσφέρουν ιστορικό παράλληλο για τη σχέση τραγουδιού και συναυλιακής μορφής.
  • Λούντβιχ βαν Μπετόβεν — Κοντσέρτο για Πιάνο αρ. 5 σε Μι ύφεση μείζονα, «Αυτοκρατορικό», έργο 73. Οι άμεσες παρεμβάσεις του πιάνου στην έναρξη κάνουν ιδιαίτερα αισθητή, σε παράλληλη ακρόαση, την αναμονή πριν από την είσοδο του σολίστ στον Σοπέν.
  • Ρόμπερτ Σούμαν — Κοντσέρτο για Πιάνο σε Λα ελάσσονα, έργο 54. Το κύριο θέμα περνά νωρίς από το όμποε στο πιάνο. Η ανταλλαγή επιτρέπει να συγκρίνουμε δύο διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους μπορεί να μοιραστεί μια λυρική φράση ανάμεσα στον σολίστ και στο σύνολο.
  • Φρεντερίκ Σοπέν — Κοντσέρτο για Πιάνο αρ. 2 σε Φα ελάσσονα, έργο 21. Το προγενέστερο κοντσέρτο έχει επίσης ένα Larghetto και χορευτικό φινάλε. Η μαζούρκα του τελευταίου μέρους δίνει διαφορετικό βάρος στο βήμα από το δίσημο krakowiak του έργου 11.

🎼 Μουσική Σκέψη

Η πλατιά μελωδία του πρώτου μέρους ακούγεται διαφορετικά όταν επιστρέφει στη Σολ μείζονα. Οι νότες της παραμένουν γνώριμες, αλλά όλα όσα μεσολάβησαν αλλάζουν τον τρόπο με τον οποίο τις δεχόμαστε. Ίσως αυτή να είναι μία από τις πιο λεπτές απολαύσεις της ακρόασης: να αναγνωρίζουμε κάτι και ταυτόχρονα να το ακούμε σαν καινούργιο.

📖 Βιβλιογραφία & Πηγές

Για την ιστορία της πρεμιέρας χρησιμοποιήθηκαν οι επιστολές του Σοπέν και η τεκμηρίωση του Ινστιτούτου Φρεντερίκ Σοπέν. Η ορχηστρική παρτιτούρα της Λειψίας διαβάστηκε μαζί με τα κριτικά σχόλια της Εθνικής Έκδοσης, ώστε η ανάλυση των μουσικών γεγονότων να λαμβάνει υπόψη τις διαφορές ανάμεσα στα πρώιμα μέρη και στις μεταγενέστερες εκδόσεις.

Παρτιτούρες και κριτικές εκδόσεις

Chopin, Fryderyk. Erstes grosses Concert für das Pianoforte mit Begleitung des Orchesters, Op. 11. Επιμ. Johannes Brahms. Friedrich Chopin’s Werke, τόμ. XII, αρ. 2. Λειψία, Breitkopf & Härtel, 1880, αρ. πλάκας C. XII. 2. Ψηφιοποίηση University of Toronto / Internet Archive.

Ekier, Jan, και Paweł Kamiński, επιμ. Concerto in E minor, Op. 11. Εθνική Έκδοση των Έργων του Φρεντερίκ Σοπέν, ιστορική παρτιτούρα A XVb και συναυλιακή παρτιτούρα B VIIIa. Βαρσοβία, Foundation for the National Edition / PWM. Εκδοτικά και ερμηνευτικά σχόλια.

Πρωτογενείς πηγές

Chopin, Fryderyk. Korespondencja Fryderyka Chopina, τόμ. I, 1816–1831. Επιμ. Zofia Helman, Zbigniew Skowron και Hanna Wróblewska-Straus. Βαρσοβία, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2009. Επιστολές της 15ης Μαΐου, της 12ης Οκτωβρίου και της 9ης Νοεμβρίου 1830. Για τα αποσπάσματα χρησιμοποιήθηκαν οι δημοσιευμένες αποδόσεις του Ινστιτούτου και του προλόγου της Edition Eulenburg.

Chopin, Fryderyk. Concerto pour le piano avec accompagnement d’orchestre, Op. 11. Παρίσι, Maurice Schlesinger, 1833, αρ. πλάκας M.S. 1409. Σελίδα τίτλου και τεκμηρίωση της πρώτης έκδοσης στο Chopin Online.

Δευτερογενείς πηγές

Stegemann, Michael. Πρόλογος και εκδοτικές σημειώσεις στο Chopin: Concerto No. 1 for Piano and Orchestra, E minor, Op. 11. Edition Eulenburg αρ. 1215, 2010, σ. III–VIII.

Rink, John. Chopin: The Piano Concertos. Cambridge University Press, 1997. Εκδοτικό απόσπασμα και αναλυτική βιβλιοκρισία της Danuta Mirka στο Polish Music Journal.

Aziz, Andrew. «The Evolution of Chopin’s Sonata Forms: Excavating the Second Theme Group». Music Theory Online 21, αρ. 4, 2015, §3.2–3.5.

Okada, Akihiro. «Concerto pour piano et orchestre no. 1 e-moll Op. 11». PTNA Piano Music Encyclopedia. Αναλυτικές σημειώσεις για τα τρία μέρη.

Ψηφιακές πηγές

Narodowy Instytut Fryderyka Chopina. «Piano Concerto in E minor» και «Chopin at the Source: Edition of Chopin’s Piano Concerto Scores for the 19th Chopin Competition». Κατάλογος έργων και τεκμηρίωση των πηγών της παρτιτούρας.

Grabowski, Christophe, και John Rink. «Concerto Opus 11». Annotated Catalogue of Chopin’s First Editions, Chopin Online, King’s College London.

Σχόλια