![]() |
| Από το ήρεμο κάλεσμα του κόρνου ως τη χορευτική ελαφρότητα του φινάλε, τέσσερα μέρη όπου η συμφωνική έκταση συναντά την οικειότητα μιας συνομιλίας. |
Πληροφορίες έργου
- Συνθέτης:
- Γιοχάνες Μπραμς (Johannes Brahms, 1833–1897)
- Τίτλος έργου:
- Κοντσέρτο για πιάνο αρ. 2 σε Σι ύφεση μείζονα, έργο 83
- Χρονολογία σύνθεσης:
- 1878–1881
- Πρώτη εκτέλεση:
- 9 Νοεμβρίου 1881, Βουδαπέστη· πιάνο: Γιοχάνες Μπραμς· διεύθυνση: Αλεξάντερ Έρκελ
- Είδος:
- Κοντσέρτο για πιάνο και ορχήστρα
- Αισθητικό ρεύμα:
- Ρομαντισμός
- Δομή:
- Τέσσερα μέρη
- Διάρκεια:
- περίπου 48–55 λεπτά
- Όργανα / Σύνολο:
- Σόλο πιάνο· 2 φλάουτα, 2 όμποε, 2 κλαρινέτα, 2 φαγκότα, 4 κόρνα, 2 τρομπέτες, τύμπανα και έγχορδα
- Αφιέρωση:
- Έντουαρντ Μάρξεν
Το Δεύτερο Κοντσέρτο για πιάνο του Γιοχάνες Μπραμς, σε Σι ύφεση μείζονα, έργο 83, είναι ένα έργο συμφωνικής έκτασης που δεν χάνει ποτέ την αίσθηση του διαλόγου. Το καταλαβαίνουμε από τα πρώτα κιόλας μέτρα: ένα κόρνο παρουσιάζει μια ήρεμη μελωδία και το πιάνο του αποκρίνεται, πριν ακόμη ακουστεί η πλήρης ορχήστρα. Αυτή η λιτή αρχή προαναγγέλλει έναν από τους πιο ιδιαίτερους χαρακτήρες του κοντσέρτου: τη συνύπαρξη της μεγάλης ορχηστρικής γραφής με την οικειότητα της μουσικής δωματίου.
Η σχέση πιάνου και ορχήστρας αλλάζει διαρκώς. Ο σολίστας περνά από ορμητικές οκτάβες, πυκνές συγχορδίες και απαιτητικούς αρπισμούς σε στιγμές όπου συνοδεύει, απαντά ή σιωπά. Στο Andante, για παράδειγμα, η μελωδία ανήκει αρχικά σε ένα σόλο βιολοντσέλο. Ο Μπραμς δεν αντιμετωπίζει τη δεξιοτεχνία και τη λυρικότητα ως αντίπαλες δυνάμεις· τις εντάσσει σε μια μουσική πορεία όπου η πρωτοβουλία περνά από όργανο σε όργανο.
Τα πρώτα σχέδια του έργου χρονολογούνται από τον Μάιο του 1878, ενώ η σύνθεσή του ολοκληρώθηκε το καλοκαίρι του 1881 στο Πρέσμπαουμ, κοντά στη Βιέννη. Είχαν μεσολαβήσει περισσότερα από είκοσι χρόνια από το Πρώτο Κοντσέρτο για πιάνο, και ο Μπραμς είχε στο μεταξύ παρουσιάσει τις δύο πρώτες συμφωνίες του και το Κοντσέρτο για βιολί. Στο νέο έργο, η εμπειρία αυτή γίνεται αισθητή στις μεγάλες αναπτύξεις, αλλά και στον τρόπο με τον οποίο η πυκνή συμφωνική γραφή μπορεί να υποχωρεί, αφήνοντας χώρο σε λίγες ευδιάκριτες φωνές.
Η πρώτη δημόσια εκτέλεση πραγματοποιήθηκε στη Βουδαπέστη στις 9 Νοεμβρίου 1881, με τον ίδιο τον συνθέτη στο πιάνο και τον Αλεξάντερ Έρκελ στη διεύθυνση. Το κοντσέρτο αφιερώθηκε στον παλιό του δάσκαλο Έντουαρντ Μάρξεν, στο πλαίσιο της εκδοτικής προετοιμασίας του 1882. Τα ταξίδια του Μπραμς στην Ιταλία ανήκουν στο βιογραφικό πλαίσιο εκείνων των χρόνων, δεν αποτελούν όμως τεκμήριο ότι κάποιο συγκεκριμένο θέμα προέρχεται από ιταλική μουσική.
Ο χαρακτηρισμός «συμφωνία με πιάνο» αποδίδει κάτι από το εύρος του έργου και από την αυτονομία της ορχήστρας. Δεν περιγράφει, ωστόσο, πλήρως τον ρόλο του σολίστα, που άλλοτε κυριαρχεί και άλλοτε δίνει χώρο στους υπόλοιπους μουσικούς. Για να παρακολουθήσουμε τον ιδιαίτερο σχεδιασμό του κοντσέρτου, αξίζει να προσέχουμε όχι μόνο ποιο όργανο παίζει, αλλά ποιο παρουσιάζει μια ιδέα, ποιο την αναλαμβάνει και πώς τη μεταμορφώνει.
Μέρη του έργου/Δομή
Τα τέσσερα μέρη δίνουν στο κοντσέρτο μια ασυνήθιστα πλατιά αρχιτεκτονική. Μετά το εκτενές Allegro non troppo δεν ακολουθεί αμέσως το αργό μέρος, αλλά ένα παθιασμένο σκέρτσο στη Ρε ελάσσονα. Το Andante μεταφέρεται έτσι στην τρίτη θέση, πριν από ένα φινάλε με ευκίνητη, συχνά χορευτική γραφή. Η Σι ύφεση μείζονα πλαισιώνει τη σύνθεση, ενώ η Ρε ελάσσονα του σκέρτσου δημιουργεί την πιο έντονη τονική αντίθεση.
| Μέρος | Τονικότητα · μέτρο | Μορφή και θέση στο σύνολο |
|---|---|---|
| I. Allegro non troppo | Σι ύφεση μείζονα · 4/4 | Εκτενής μορφή σονάτας με ορχηστρική και σολιστική έκθεση. Ο διάλογος της αρχής ανοίγει σε ευρεία θεματική επεξεργασία. |
| II. Allegro appassionato | Ρε ελάσσονα · 3/4 | Σκέρτσο μεγάλης κλίμακας με κεντρικό τμήμα στη Ρε μείζονα. Συγκεντρώνει τη δραματική ένταση πριν από το αργό μέρος. |
| III. Andante | Σι ύφεση μείζονα · 6/4 | Μεγάλη τριμερής λυρική πορεία, με σόλο βιολοντσέλο και ταραγμένη εσωτερική περιοχή. Η επιστροφή της αρχικής μελωδίας ανακτά την ηρεμία. |
| IV. Allegretto grazioso | Σι ύφεση μείζονα · 2/4 | Συνδυασμός ροντό και σονάτας, με πιο διάφανη ενορχήστρωση. Η ταχύτερη coda ολοκληρώνει τη χορευτική κίνηση. |
Η θέση του σκέρτσου είναι καθοριστική για την εμπειρία της ακρόασης. Ύστερα από δύο μεγάλα, απαιτητικά μέρη, η είσοδος του σόλο βιολοντσέλου στο Andante αποκτά ιδιαίτερη εκφραστική βαρύτητα. Και όταν φτάσει το φινάλε, η ελαφρύτερη ενορχήστρωση και η μικρότερη κλίμακα των φράσεων δεν ακούγονται ως υποχώρηση, αλλά ως συνειδητή αλλαγή χαρακτήρα. Η τετραμερής δομή, επομένως, διαμορφώνει την πορεία του έργου πολύ πέρα από τη συνολική διάρκειά του.
Ανάλυση
I. Allegro non troppo — Από το κάλεσμα του κόρνου στη συμφωνική ανάπτυξη
Το πρώτο μέρος αρχίζει σε Σι ύφεση μείζονα και μέτρο 4/4, χωρίς το εκτενές ορχηστρικό προοίμιο που συναντούμε σε πολλά παλαιότερα κοντσέρτα. Ένα κόρνο παρουσιάζει ήρεμα το αρχικό θέμα και το πιάνο εισέρχεται ήδη στο δεύτερο μέτρο. Οι αρπισμοί του ανεβαίνουν από τη χαμηλή στην υψηλή περιοχή του οργάνου και καταλήγουν σε συγχορδίες που συμπληρώνουν τη φράση. Από την αρχή, λοιπόν, η μουσική στηρίζεται στην αμοιβαία συμπλήρωση των δύο οργάνων.
Το πρώτο μουσικό παράδειγμα αποτυπώνει αυτή την προσεκτικά οργανωμένη ανταλλαγή. Οι μακρύτερες αξίες του κόρνου συνυπάρχουν με την ταχύτερη κίνηση του πιάνου, ενώ στη συνέχεια η σχέση επανέρχεται με διαφορετικό μελωδικό περίγραμμα. Ακόμη και χωρίς να διαβάζει την παρτιτούρα, ο ακροατής μπορεί να προσέξει ότι το πιάνο διευρύνει την ηχητική έκταση χωρίς να καλύπτει τη φράση του κόρνου.
![]() |
| Παράδειγμα 1. I. Allegro non troppo, μ. 1–6: το κάλεσμα του κόρνου και οι αποκρίσεις του πιάνου. Επιλεγμένα πεντάγραμμα των δύο πρώτων κόρνων (διατηρείται η μεταφερόμενη γραφή σε Σι ύφεση) και του πιάνου, σε δύο ενωμένες περικοπές. N. Simrock, Βερολίνο, πλάκα 8263 (έκδοση 1882, ανατύπωμα), σ. 3· ψηφιοποίηση Staatsbibliothek zu Berlin, μέσω IMSLP #145434. Πλήρης πηγή. |
Αμέσως μετά, το πιάνο αναλαμβάνει μια εκτεταμένη, πλήρως γραμμένη καντέντσα. Η υφή πυκνώνει, οι δυναμικές αντιθέσεις μεγαλώνουν και οι συγχορδίες απαιτούν όλη την έκταση του πληκτρολογίου. Η δεξιοτεχνική αυτή παρέμβαση προηγείται της κύριας ορχηστρικής έκθεσης — μια ουσιαστική απόφαση για τη μορφή του μέρους. Όταν αναλάβει η ορχήστρα, ο ακροατής έχει ήδη γνωρίσει τόσο το αρχικό θέμα όσο και τη δύναμη του σολίστα.
Η μορφή σονάτας διατηρεί εδώ τη χαρακτηριστική κοντσερτική σχέση ορχηστρικής και σολιστικής έκθεσης. Πρόκειται για δύο διαφορετικές παρουσιάσεις του μουσικού υλικού, όχι για μια απλή επανάληψη με προσθήκη πιάνου. Η ορχήστρα μετατρέπει το αρχικό θέμα σε ευρύτερη δήλωση και εισάγει λυρικό υλικό στη Ρε ελάσσονα. Αυτή η σκίαση είναι καθοριστική: η μείζονα τονικότητα της αρχής αποκτά εσωτερική αντίθεση πολύ πριν από το σκέρτσο. Δεν αρκεί επομένως η περιγραφή «ένα φωτεινό πρώτο θέμα και ένα τραγουδιστό δεύτερο στη Φα μείζονα» για να αποδώσει όσα συμβαίνουν.
Όταν το πιάνο αναλαμβάνει τη δική του έκθεση, η τονική πορεία διευρύνεται και η Φα μείζονα, η δεσπόζουσα της αρχικής τονικότητας, αποκτά ουσιαστικό βάρος. Προστίθεται νέο λυρικό υλικό, ενώ θέματα που είχαν ήδη παρουσιαστεί επαναδιατυπώνονται με διαφορετική υφή. Άλλοτε η μελωδία ξεχωρίζει στην επάνω φωνή και άλλοτε πρέπει να διατηρηθεί μέσα σε διαδοχές συγχορδιών, οκτάβων ή αρπισμών. Η δυσκολία για τον πιανίστα είναι να παραμένει αντιληπτή η συνέχεια της φράσης μέσα σε τόσο διαφορετικούς τρόπους γραφής.
Οι ορχηστρικές παρεμβάσεις έχουν τη δική τους κατεύθυνση. Τα έγχορδα μπορούν να διατηρούν τη μελωδική ένταση την ώρα που το πιάνο πολλαπλασιάζει τις κινήσεις του· τα πνευστά μπορούν να επαναφέρουν μια μικρή θεματική ιδέα όταν ο σολίστας περνά σε συνοδευτικό ρόλο. Η ενέργεια δεν μετριέται μόνο από την ταχύτητα των νοτών. Οι παρατεταμένες τρίλιες του πιάνου, για παράδειγμα, δημιουργούν μια συνεχή δόνηση επάνω στην οποία η ορχήστρα μπορεί να ολοκληρώσει μεγαλύτερες φράσεις.
Στην ανάπτυξη, ο Μπραμς αποσπά μικρότερα σχήματα από τις ήδη γνωστές ιδέες και τα μεταφέρει σε διαφορετικά αρμονικά και ρυθμικά συμφραζόμενα. Η αναγνώριση δεν είναι πάντοτε άμεση: μια φράση του κόρνου μπορεί να έχει χάσει την αρχική της ηρεμία όταν τεμαχίζεται, μετακινείται τονικά ή εντάσσεται σε πυκνότερη συνοδεία. Γι’ αυτό η ανάπτυξη ακούγεται ως διαδικασία επανεξέτασης του υλικού, με πραγματικές αλλαγές στην ένταση και στον χαρακτήρα του, και όχι ως επίδειξη ενός θεωρητικού κανόνα.
Η επιστροφή του αρχικού καλέσματος στην επανέκθεση ξαναφέρνει τη Σι ύφεση μείζονα μαζί με μια αναγνωρίσιμη ηχητική μνήμη. Έπειτα από τη συσσώρευση των προηγούμενων σελίδων, το κόρνο αποκτά διαφορετική βαρύτητα: η απλή αρχή επανεμφανίζεται μέσα σε μια πολύ μεγαλύτερη εμπειρία. Η επανέκθεση αναδιατάσσει το υλικό και η coda επαναφέρει την ισχύ της ορχηστρικής του εκφοράς, οδηγώντας σε σαφή κατάληξη. Το μέρος έχει ολοκληρωθεί, όμως η Ρε ελάσσονα που το είχε ήδη σκιάσει θα βρεθεί αμέσως στο προσκήνιο.
II. Allegro appassionato — Ένα σκέρτσο με δραματικό βάρος
Το δεύτερο μέρος ξεκινά στη Ρε ελάσσονα, σε μέτρο 3/4, με το πιάνο μόνο του σε fortissimo. Τα δύο χέρια εκθέτουν το αρχικό σχήμα σε οκτάβες και η γραφή στη συνέχεια πυκνώνει σε συγχορδίες. Τα κόρνα και τα χαμηλά έγχορδα προσθέτουν τις δικές τους τονισμένες φράσεις. Σε αντίθεση με τη συγκρατημένη αρχή του κοντσέρτου, εδώ η ένταση εμφανίζεται από το πρώτο μέτρο.
Το απόσπασμα του πιάνου δείχνει τη μετάβαση από την κοινή κίνηση των χεριών στη συγχορδιακή γραφή. Οι δεσμοί, οι παύσεις και η μετατόπιση του βάρους μέσα στο τρίσημο μέτρο εμποδίζουν την αίσθηση ενός ομαλού χορού. Ακούγεται ένας επίμονος παλμός που άλλοτε συμπυκνώνεται και άλλοτε διακόπτεται, με τη φράση να συνεχίζει την κατεύθυνσή της πέρα από τον μεμονωμένο ισχυρό χρόνο.
![]() |
| Παράδειγμα 2. II. Allegro appassionato, μ. 1–12: από την αρχική κίνηση σε οκτάβες στις δεμένες συγχορδίες. Μόνο τα πεντάγραμμα του σόλο πιάνου. N. Simrock, Βερολίνο, πλάκα 8263 (έκδοση 1882, ανατύπωμα), σ. 76· ψηφιοποίηση Staatsbibliothek zu Berlin, μέσω IMSLP #145434. Πλήρης πηγή. |
Η ονομασία σκέρτσο αφορά κυρίως τη θέση και τον γενικό σχεδιασμό του μέρους. Ο χαρακτήρας του δεν προϋποθέτει ανάλαφρο χιούμορ. Η αρχική περιοχή περιέχει έντονες αντιθέσεις και εκτεταμένη επεξεργασία, με τη σολιστική γραφή να συνδυάζει σωματική δύναμη και ακρίβεια συνόλου. Το πιάνο χρειάζεται να κρατήσει καθαρή τη ρυθμική μορφή των συγχορδιών, ενώ η ορχήστρα συνεχίζει ή αντιπαραθέτει τις δικές της φράσεις. Αν όλα παιχτούν ως μια αδιάκοπη ηχητική μάζα, χάνεται η διαφορά ανάμεσα στην ώθηση και στην αντίσταση που οργανώνει τη μουσική.
Μέσα σε αυτή την ορμή εμφανίζονται πιο πλατιές μελωδικές γραμμές. Προσφέρουν χρόνο για μεγαλύτερη αναπνοή, χωρίς να ακυρώνουν το ανήσυχο υπόβαθρο. Η αντίθεση προκύπτει από τη σχέση της διάρκειας της μελωδίας με τη μικρότερη, επίμονη κίνηση των συνοδευτικών σχημάτων. Έτσι, ο λυρισμός δεν αποτελεί μια παύση έξω από τη δραματική δράση· πρέπει να διατηρήσει τη συνοχή του μέσα σε αυτήν.
Το κεντρικό τμήμα, στη Ρε μείζονα, προσφέρει την καθαρότερη αλλαγή προοπτικής. Τα έγχορδα αναπτύσσουν το ευρύτερο θέμα, η αρμονική φωτεινότητα αυξάνεται και οι φράσεις αποκτούν μεγαλύτερη έκταση. Η αλλαγή από την ελάσσονα στη μείζονα της ίδιας βάσης γίνεται αντιληπτή σαν προσωρινή άρση της προηγούμενης πίεσης. Ωστόσο, η κινητικότητα της συνοδείας και η σταδιακή επανασυγκέντρωση της ενέργειας κρατούν το κεντρικό τμήμα συνδεδεμένο με τα εξωτερικά.
Η μεγάλη διάταξη είναι τριμερής, με μια κεντρική αντίθεση ανάμεσα σε εκτεταμένες εξωτερικές περιοχές. Οι θεματικές αντιπαραθέσεις και η αναπτυξιακή εργασία μέσα σε αυτές εξηγούν γιατί συχνά συζητείται και η σχέση του μέρους με τη λογική της σονάτας. Η επιστροφή της Ρε ελάσσονας επαναφέρει την αρχική επιτακτικότητα, όμως έρχεται έπειτα από μια ουσιαστική εμπειρία διαφορετικού χρώματος. Η κατάληξη διατηρεί τη δραματική ένταση, αφήνοντας στο Andante τον χώρο να αλλάξει πραγματικά το μέτρο της ακρόασης.
III. Andante — Η μελωδία του βιολοντσέλου και η ασταθής ηρεμία
Στο Andante, σε Σι ύφεση μείζονα και μέτρο 6/4, η πρώτη μελωδία δεν ανήκει στο πιάνο αλλά στο σόλο βιολοντσέλο. Το όργανο ξεκινά πάνω από τη διακριτική συνοδεία των εγχόρδων, αναπτύσσοντας μια μεγάλη, τραγουδιστή φράση. Το πιάνο παραμένει αρχικά σιωπηλό. Αυτή η αλλαγή της μελωδικής πρωτοβουλίας έχει ιδιαίτερη σημασία έπειτα από την ένταση των δύο πρώτων μερών.
Η ένδειξη espressivo, οι συζεύξεις και οι μικρές αυξομειώσεις της δυναμικής υποστηρίζουν την εντύπωση τραγουδιού. Η μελωδία συνδυάζει μεγάλες καμπύλες με εσωτερική χρωματική κίνηση: η γενική γαλήνη περιέχει μικρές εντάσεις που ζητούν λύση. Στο τρίτο παράδειγμα παρατίθεται μόνο η σολιστική γραμμή του βιολοντσέλου· στην πλήρη παρτιτούρα, οι βιόλες, τα υπόλοιπα βιολοντσέλα και τα κοντραμπάσα δίνουν ήδη αρμονικό και ρυθμικό στήριγμα.
![]() |
| Παράδειγμα 3. III. Andante, μ. 1–6: η αρχική μελωδία του σόλο βιολοντσέλου, με την ένδειξη espressivo και τις μεταβολές της δυναμικής. Παρατίθεται μόνο η σολιστική γραμμή. N. Simrock, Βερολίνο, πλάκα 8263 (έκδοση 1882, ανατύπωμα), σ. 108· ψηφιοποίηση Staatsbibliothek zu Berlin, μέσω IMSLP #145434. Πλήρης πηγή. |
Όταν το πιάνο εισέρχεται, δεν επαναλαμβάνει απλώς τη μελωδία που προηγήθηκε. Η γραφή του αναπτύσσει άλλο υλικό και διαφορετική κίνηση, ενώ οι ελάσσονες αποχρώσεις διαταράσσουν τη βεβαιότητα της αρχής. Αυτή η μεταβολή είναι απαραίτητη για να κατανοηθεί το μέρος. Η σχέση βιολοντσέλου και πιάνου εκτείνεται σε ολόκληρη τη μορφή και δεν περιορίζεται σε ένα διαρκές ντουέτο, όπου ο ένας συνοδεύει απλώς τον άλλον.
Καθώς η πιανιστική φράση αναπτύσσεται, οι αρπισμοί και οι μικρότερες αξίες προσθέτουν κίνηση. Η αρμονία στρέφεται σε πιο απομακρυσμένες περιοχές, ανάμεσά τους η Ρε ύφεση μείζονα. Δεν αλλάζει απλώς η δυναμική· αλλάζει και η αίσθηση του τονικού προσανατολισμού. Η μουσική απομακρύνεται από τη σταθερότητα της αρχικής τονικότητας, χωρίς να εγκαταλείπει τον λυρικό της χαρακτήρα.
Η κεντρική περιοχή γίνεται αισθητά πιο ταραγμένη. Οι τρίλιες, οι γρήγορες κινήσεις του πιάνου και οι εντονότερες ορχηστρικές παρεμβάσεις διακόπτουν την προηγούμενη ηρεμία. Η δεξιοτεχνία υπηρετεί εδώ διαφορετικό σκοπό απ’ ό,τι στο πρώτο μέρος: δεν δηλώνει μόνο τη δύναμη του σολίστα, αλλά αυξάνει τη ρυθμική και εκφραστική πίεση. Η ταραχή αυτή είναι εσωτερικό επεισόδιο του Andante, όχι μια απλή επιστροφή στον χαρακτήρα του σκέρτσου.
Η ένταση υποχωρεί στο Più Adagio, όπου ο Μπραμς στρέφεται στην απομακρυσμένη Φα δίεση μείζονα. Το πιάνο και τα κλαρινέτα ανταλλάσσουν ήπιες, μακρύτερες φράσεις. Ο ακροατής δεν χρειάζεται να αναγνωρίσει την τονικότητα για να αισθανθεί τη μεταβολή: η κίνηση αραιώνει, οι επιθέσεις γίνονται απαλότερες και ο μουσικός χρόνος επιβραδύνεται. Η γαλήνη επιστρέφει μέσα από την αλλαγή της αρμονίας και της υφής.
Η επανεμφάνιση του βιολοντσέλου ξαναδίνει στη Σι ύφεση μείζονα σαφή μελωδική ταυτότητα. Η επιστροφή αποκτά νόημα επειδή μεσολάβησε αυτή η διαδρομή αναστάτωσης και απομάκρυνσης. Στις τελευταίες σελίδες, η πιανιστική κίνηση και η σολιστική γραμμή συνυπάρχουν με λεπτότερη ισορροπία, διατηρώντας την ανεξαρτησία τους. Η δυσκολία του σολίστα βρίσκεται πλέον στη διάρκεια του ήχου, στην προβολή των εσωτερικών φωνών και στην ποσότητα του πεντάλ: πρέπει να διατηρηθεί η συνέχεια χωρίς να θαμπώσουν οι διαφορές ανάμεσα στις γραμμές.
IV. Allegretto grazioso — Η ελαφρότητα ως τελική ισορροπία
Το φινάλε αρχίζει σε Σι ύφεση μείζονα, με μέτρο 2/4 και με το πιάνο να παρουσιάζει χαμηλόφωνα το κύριο θέμα. Η γραφή είναι πιο ευκίνητη: σύντομες αρθρώσεις, μικρές συζεύξεις και μια μελωδία που ξεχωρίζει καθαρά από τη συνοδεία της. Ύστερα από τη μεγάλη φράση του Andante, η μουσική οργανώνεται σε μικρότερα, ελαστικότερα σχήματα.
Η ενορχήστρωση συμμετέχει ουσιαστικά σε αυτή την αλλαγή. Οι τρομπέτες και τα τύμπανα δεν χρησιμοποιούνται στο τελευταίο μέρος, ενώ τα ξύλινα πνευστά και τα έγχορδα αναλαμβάνουν ευδιάκριτες απαντήσεις και συνδέσεις. Το αποτέλεσμα δεν είναι απλώς χαμηλότερη ένταση. Αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο ξεχωρίζουν οι επιμέρους γραμμές, και το πιάνο μπορεί να συνδεθεί με την ορχήστρα χωρίς να χρειάζεται διαρκώς να επιβληθεί πάνω από το πλήρες σύνολο.
Ο σχεδιασμός συνδυάζει επιστροφές ροντό με τονικές αντιθέσεις και αναδιατυπώσεις που συνδέονται με τη σονάτα· ο όρος σονάτα-ροντό είναι χρήσιμος ως γενικός προσανατολισμός. Το βασικό θέμα λειτουργεί ως αναγνωρίσιμο σημείο επιστροφής, ενώ τα ενδιάμεσα τμήματα δίνουν αρκετό χώρο σε νέο λυρικό υλικό. Δεν αρκεί όμως να περιμένουμε ένα απαράλλακτο ρεφρέν: η διανομή στα όργανα, η συνοδεία και η συνέχεια της φράσης μεταβάλλουν κάθε φορά τη θέση του μέσα στο σύνολο.
Οι περιοχές της Φα μείζονας και οι ελάσσονες σκιάσεις διευρύνουν τη διαδρομή, χωρίς τη συγκρουσιακή βαρύτητα του σκέρτσου. Σε ορισμένες μελωδικές και ρυθμικές στροφές αναγνωρίζεται το ουγγρικό ιδίωμα που απασχόλησε τον Μπραμς σε όλη του τη ζωή. Πρόκειται για στιλιστική συγγένεια, όχι για λόγο να αποδοθεί ένα θέμα σε συγκεκριμένο παραδοσιακό τραγούδι χωρίς τεκμήριο. Η εύκαμπτη άρθρωση, οι τονισμοί και η εναλλαγή τραγουδιστής γραμμής και χορευτικού παλμού δίνουν σε αυτή τη συγγένεια το μουσικό της περιεχόμενο.
Για τον πιανίστα η ελαφρότητα παραμένει απαιτητική. Οι γρήγορες μετακινήσεις, οι διπλές νότες και οι αλλαγές ανάμεσα σε συγχορδίες και λεπτότερη υφή χρειάζονται έλεγχο που να διατηρεί τη μελωδία ευδιάκριτη. Το βάρος κάθε φθόγγου πρέπει να προσαρμόζεται στη θέση του μέσα στη φράση, διαφορετικά η ευκινησία γίνεται ισοπεδωμένη ταχύτητα. Αντίστοιχα, οι ορχηστρικές αποκρίσεις χρειάζονται ευελιξία ώστε οι μικρές ανταλλαγές να παραμένουν ζωντανές.
Στην coda, η ένδειξη Un poco più presto επιταχύνει την κίνηση και οδηγεί σε μια λαμπερή, αποφασιστική κατάληξη. Ο Μπραμς δεν χρειάζεται να επαναφέρει το ορχηστρικό βάρος των πρώτων μερών: το φινάλε ολοκληρώνει το κοντσέρτο με ρυθμική ζωτικότητα και σαφήνεια. Η τελική εδραίωση της κύριας τονικότητας αποκτά έτσι διαφορετικό χαρακτήρα από την ήρεμη βεβαιότητα του αρχικού κόρνου.
Βιντεοσκοπημένη εκτέλεση: Yuja Wang, Münchner Philharmoniker, Valery Gergiev· Suntory Hall, Τόκιο, 1 Δεκεμβρίου 2018. Σόλο βιολοντσέλο: Floris Mijnders.
Η καντέντσα και η μεταβαλλόμενη θέση του σολίστα
Σε πολλά κοντσέρτα του 18ου και των αρχών του 19ου αιώνα, η ορχήστρα σταματούσε κοντά στο τέλος ενός μέρους και ο σολίστας ανέπτυσσε μια καντέντσα, αυτοσχέδια ή γραμμένη. Η πρακτική δημιουργούσε μια αναγνωρίσιμη στιγμή ατομικής ελευθερίας πριν από την κοινή κατάληξη. Στο έργο 83, η εκτεταμένη σολιστική παρέμβαση της αρχής εμφανίζεται πριν από την ορχηστρική έκθεση και είναι πλήρως καθορισμένη στην παρτιτούρα. Η ελευθερία μεταφέρεται κυρίως στην εκφορά και στην αίσθηση του χρόνου, μέσα σε μια συγκεκριμένη συνθετική συνέχεια.
Αυτός ο σχεδιασμός επιτρέπει στον Μπραμς να χρησιμοποιεί τη δεξιοτεχνία ως οργανικό στοιχείο της μορφής. Ο ακροατής γνωρίζει από την αρχή τη δύναμη του πιάνου και μπορεί έπειτα να παρακολουθήσει τις αλλαγές της θέσης του. Η σιωπή του στην αρχή του Andante, για παράδειγμα, αποκτά ιδιαίτερη σημασία ακριβώς επειδή έχει προηγηθεί τόσο έντονη παρουσία. Η ίδια η παραχώρηση χώρου σε ένα άλλο όργανο γίνεται εκφραστικό γεγονός.
Ο συμφωνικός χαρακτήρας του κοντσέρτου δεν σημαίνει ότι πιάνο και ορχήστρα έχουν την ίδια βαρύτητα κάθε στιγμή. Άλλοτε το πιάνο καθοδηγεί τη μουσική, άλλοτε η ορχήστρα αναπτύσσει τη φράση, και άλλοτε μια μικρή ομάδα οργάνων καθορίζει το ηχητικό της μέγεθος. Μια ερμηνεία που αντιμετωπίζει όλες τις σελίδες με την ίδια ηχητική πυκνότητα κινδυνεύει να κρύψει αυτές τις ουσιαστικές αλλαγές.
Θεματική εργασία χωρίς αναγκαστικές συγγένειες
Η έννοια της αναπτυσσόμενης παραλλαγής, που συνδέθηκε με τη μουσική του Μπραμς μέσα από τη σκέψη του Άρνολντ Σένμπεργκ, περιγράφει μια διαδικασία: ένα μικρό μελωδικό ή ρυθμικό σχήμα αλλάζει σταδιακά και παράγει νέες συνέχειες. Στο κοντσέρτο, η μεταβολή μπορεί να αφορά τις διάρκειες, τα διαστήματα, τη θέση του τονισμού ή την αρμονία που στηρίζει μια φράση. Ένα αρχικό υλικό αποκτά έτσι μεγαλύτερες δυνατότητες χωρίς να χρειάζεται να επανέρχεται ολόκληρο.
Η ιδέα βοηθά να ακούσουμε την επεξεργασία του πρώτου μέρους, όμως δεν σημαίνει ότι όλες οι μελωδίες προκύπτουν αναγκαστικά από το πρώτο κάλεσμα του κόρνου. Οι διαφορετικές θεματικές ομάδες έχουν δικά τους γνωρίσματα και ορισμένες εμφανίζονται μόνο όταν αναλαμβάνει το πιάνο. Η παρακολούθηση μιας πραγματικής συγγένειας προϋποθέτει ότι αναγνωρίζουμε συγκεκριμένο ρυθμό ή μελωδικό περίγραμμα. Η γενική λέξη «ενότητα» δεν αρκεί για να αποδείξει κοινή καταγωγή.
Αντίστοιχα, η συνοχή των τεσσάρων μερών δεν χρειάζεται να στηριχθεί σε ένα υποχρεωτικό κυκλικό θέμα που επανεμφανίζεται παντού. Η κοινή τονική βάση, η αναλογία έντασης και ανάπαυσης και οι διαφορετικές εκδοχές του οργανικού διαλόγου αρκούν για να δημιουργήσουν ευρεία συνέχεια. Η μελωδική αφθονία και η θεματική οικονομία μπορούν να συνυπάρχουν, αρκεί να εξετάζονται στις πραγματικές τους διαστάσεις.
🪶 Από τη ζωή του έργου
Από το «μικρό κοντσέρτο» στην αίθουσα συναυλιών
Στις 7 Ιουλίου 1881, από το Πρέσμπαουμ κοντά στη Βιέννη, ο Γιοχάνες Μπραμς έγραψε στην Ελίζαμπετ φον Χέρτσογκενμπεργκ, μουσικό και στενή του φίλη. Η επιστολή ξεκινούσε με συνηθισμένα νέα για την υγεία, τα ταξίδια και την καλοκαιρινή του διαμονή. Ανάμεσά τους χώρεσε μια ανακοίνωση που έμοιαζε σχεδόν ασήμαντη: είχε γράψει, όπως ανέφερε με παιγνιώδη διάθεση, ένα πολύ μικρό κοντσέρτο, με ένα εξίσου μικρό και τρυφερό σκέρτσο. Η αντίθεση ανάμεσα στα υποκοριστικά και στις πραγματικές διαστάσεις του έργου —περίπου πενήντα λεπτά μουσικής σε τέσσερα μέρη— φανερώνει το χιούμορ με το οποίο επέλεξε να μοιραστεί την είδηση.
Η Ελίζαμπετ απάντησε από την Ιένα τρεις ημέρες αργότερα, στις 10 Ιουλίου, συνεχίζοντας το παιχνίδι των υποκοριστικών. Οι δύο επιστολές δεν μας λένε πώς ακριβώς φανταζόταν ο Μπραμς την υποδοχή του έργου ούτε αν είχε αμφιβολίες για τη μορφή του. Φανερώνουν όμως κάτι πιο συγκεκριμένο: πριν ακουστεί σε αίθουσα συναυλιών, το κοντσέρτο ήταν ακόμη προσωπική είδηση, που μοιραζόταν με ανθρώπους των οποίων τη μουσική κρίση εκτιμούσε.
Από τις επιστολές πέρασε σύντομα στην παρτιτούρα. Στις 11 Ιουλίου ο Μπραμς έστειλε μια αρχική μορφή της στον Τέοντορ Μπίλροτ, τον διακεκριμένο χειρουργό της Βιέννης, φίλο του και αφοσιωμένο ερασιτέχνη μουσικό. Η ενθουσιώδης απάντηση του Μπίλροτ ήρθε την ίδια ημέρα. Ωστόσο, η σύνθεση δεν ήταν ακόμη έτοιμη για δημόσια εκτέλεση: έπρεπε να προχωρήσουν η καθαρογραφή, το υλικό της ορχήστρας και η προετοιμασία μιας μορφής για δύο πιάνα. Η μετάβαση από τη χειρόγραφη σελίδα στον πραγματικό ορχηστρικό ήχο είχε μόλις αρχίσει.
Ένα πρώτο ουσιαστικό βήμα έγινε στη Βιέννη, με τη βοήθεια του Ίγκνατς Μπρυλ, πιανίστα και συνθέτη. Ο Μπραμς είχε αποδώσει το ορχηστρικό μέρος σε δεύτερο πιάνο, ώστε το κοντσέρτο να μπορεί να ακουστεί χωρίς ορχήστρα. Στις 12 Οκτωβρίου 1881 οι δύο μουσικοί παρουσίασαν ιδιωτικά αυτή την εκδοχή στην αίθουσα Έρμπαρ. Ανάμεσα στους παρόντες ήταν ο Μπίλροτ, ο αρχιμουσικός Χανς Ρίχτερ και οι μουσικοκριτικοί Έντουαρντ Χάνσλικ και Μαξ Κάλμπεκ. Δεν επρόκειτο για δημόσια πρεμιέρα, αλλά για μια ακρόαση σε περιορισμένο κύκλο, όπου μπορούσαν να φανούν οι αναλογίες και οι σχέσεις των θεμάτων.
Η συνάντηση των δύο πιάνων, όσο χρήσιμη κι αν ήταν, δεν μπορούσε να δείξει πώς θα λειτουργούσε η μουσική με ορχήστρα. Αυτή τη δυνατότητα πρόσφερε ο Χανς φον Μπύλο, διακεκριμένος πιανίστας και αρχιμουσικός της αυλικής ορχήστρας του Μάινινγκεν. Κατά το δεύτερο μισό του Οκτωβρίου, ο Μπραμς δοκίμασε το κοντσέρτο με το σύνολό του. Η διαφορά των δύο σταδίων είναι σημαντική: στη Βιέννη ακουγόταν μια μεταγραφή για δύο πιάνα· στο Μάινινγκεν μπορούσαν πλέον να δοκιμαστούν οι πραγματικές ισορροπίες ανάμεσα στον σολίστα, στα πνευστά και στα έγχορδα.
Λίγο πριν από την πρεμιέρα, το ασυνήθιστο μέγεθος του κοντσέρτου επανήλθε με διαφορετικό τρόπο. Την 1η Νοεμβρίου ο Μπραμς ρώτησε τον εκδότη του, Φριτς Σίμροκ, μήπως έπρεπε να αφαιρέσουν το δεύτερο μέρος επειδή το έργο είχε γίνει υπερβολικά μεγάλο. Η ερώτηση μπορεί να διαβαστεί ως ειρωνεία, αλλά η επιστολή από μόνη της δεν αρκεί για να αποδώσουμε με βεβαιότητα την πρόθεσή του. Εκείνο που γνωρίζουμε είναι ότι το Allegro appassionato παρέμεινε. Η παρουσία του θα γινόταν σύντομα ένα από τα σημεία γύρω από τα οποία διαμορφώθηκαν οι πρώτες κρίσεις για το κοντσέρτο.
Στις 9 Νοεμβρίου 1881 το έργο παρουσιάστηκε για πρώτη φορά δημόσια στη Βουδαπέστη. Στο πιάνο κάθισε ο ίδιος ο Μπραμς και την ορχήστρα διηύθυνε ο Αλεξάντερ Έρκελ. Η πρεμιέρα δεν έμεινε μεμονωμένο γεγονός: κατά τη συναυλιακή περίοδο 1881–1882 ο συνθέτης έπαιξε το κοντσέρτο άλλες δεκαεννέα φορές. Για τους πρώτους ακροατές του, επομένως, η νέα μουσική συνδεόταν συχνά με την παρουσία του δημιουργού της στο πιάνο, ενώ η προετοιμασία των έντυπων εκδόσεων συνεχιζόταν.
Οι εμφανίσεις αυτές έφεραν και διαφορετικές αντιδράσεις. Μετά την εκτέλεση της 11ης Δεκεμβρίου στη Βασιλεία, ανώνυμος κριτικός της εφημερίδας Basler Nachrichten αναγνώρισε την ευρηματικότητα του σκέρτσου, αμφισβήτησε όμως αν χρειαζόταν σε ένα τόσο εκτενές κοντσέρτο. Λίγες ημέρες αργότερα, στην κριτική του για τη βιεννέζικη εκτέλεση της 26ης Δεκεμβρίου, ο Έντουαρντ Χάνσλικ στάθηκε στη στενή σύνδεση πιάνου και ορχήστρας, αντιμετωπίζοντας τη συμφωνική ανάπτυξη ως ουσιώδες γνώρισμα του έργου. Εκεί όπου ένας ακροατής έβλεπε πρόβλημα αναλογιών, ένας άλλος αναγνώριζε τη μουσική του ιδιοτυπία.
Η διάδοση του κοντσέρτου μέσω της έκδοσης ακολούθησε τη δική της πορεία. Τον Ιανουάριο του 1882 κυκλοφόρησε η εκδοχή για δύο πιάνα. Στις 16 Μαΐου ο Μπραμς γνωστοποίησε στον Σίμροκ την απόφασή του να αφιερώσει το έργο στον Έντουαρντ Μάρξεν, τον παλιό του δάσκαλο στο πιάνο και στη σύνθεση. Η κανονική εμπορική διάθεση της ορχηστρικής παρτιτούρας, των οργάνων και της σολιστικής παρτιτούρας ήρθε τον Σεπτέμβριο. Έτσι, η δημόσια παρουσίαση του έργου, η καθιέρωση της αφιέρωσης και η έντυπη κυκλοφορία του αποτελούν διαδοχικά, όχι ταυτόχρονα, γεγονότα.
Τον Οκτώβριο του 1882, στο Λονδίνο, ο Όσκαρ Μπέρινγκερ έγινε ο πρώτος πιανίστας μετά τον Μπραμς που παρουσίασε δημόσια το κοντσέρτο. Με αυτή την εκτέλεση η ιστορία του έργου άρχισε να απομακρύνεται από την προσωπική παρουσία του συνθέτη. Η μουσική περνούσε σε άλλους ερμηνευτές και σε νέες ορχήστρες, με όλες τις επιλογές ισορροπίας και φραστικής που απαιτεί. Το «πολύ μικρό» κοντσέρτο της επιστολής προς την Ελίζαμπετ είχε πια αποκτήσει ολόκληρο τον δημόσιο χώρο του — και το σκέρτσο, που κάποτε είχε τεθεί υπό συζήτηση, βρισκόταν ακόμη στη θέση του.
🎧 Οδηγός Ακρόασης
Στην πρώτη ακρόαση αρκούν μερικά σταθερά σημεία αναφοράς. Αντί να προσπαθήσετε να θυμάστε όλα τα θέματα, παρακολουθήστε ποιο όργανο έχει κάθε φορά τη μελωδία και πώς αλλάζει η πυκνότητα της μουσικής.
Στο πρώτο μέρος, ακούστε το κάλεσμα του κόρνου και την άμεση απόκριση του πιάνου. Προσέξτε πόσο σύντομα εμφανίζεται η μεγάλη σολιστική καντέντσα και πώς αλλάζει η κλίμακα όταν εισέρχεται η πλήρης ορχήστρα. Η μεταγενέστερη επιστροφή του αρχικού θέματος θα σας βοηθήσει να αναγνωρίσετε την επανέκθεση.
Στο Allegro appassionato, ξεχωρίστε τις αρχικές οκτάβες του πιάνου από τις τονισμένες ορχηστρικές απαντήσεις. Στο κεντρικό τμήμα, ακούστε το πιο πλατύ θέμα των εγχόρδων και την αλλαγή προς τη Ρε μείζονα. Η επιστροφή του αρχικού υλικού στη Ρε ελάσσονα σηματοδοτεί την επάνοδο της δραματικής έντασης.
Στο Andante, ακολουθήστε πρώτα ολόκληρη τη μελωδία του σόλο βιολοντσέλου. Το πιάνο θα μπει αργότερα, φέρνοντας νέα κίνηση και σταδιακή ανησυχία. Μετά το πιο ταραγμένο τμήμα, προσέξτε στο Più Adagio τον ήπιο διάλογο με τα κλαρινέτα. Όταν επιστρέψει το βιολοντσέλο, η αρχική μελωδία θα έχει αποκτήσει διαφορετική εκφραστική βαρύτητα.
Στο φινάλε, συγκρατήστε τη σύντομη φράση που παρουσιάζει το πιάνο και ακούστε πώς την παραλαμβάνουν τα πνευστά και τα έγχορδα. Στην ταχύτερη coda, η ενέργεια αυξάνεται χωρίς το ορχηστρικό βάρος των προηγούμενων μερών. Σε μια δεύτερη ακρόαση, δοκιμάστε να ακολουθήσετε τη μελωδία της ορχήστρας ακόμη και όταν το πιάνο παίζει περισσότερες νότες.
🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις
Οι παρακάτω επιλογές προσφέρουν διαφορετικές ηχητικές κλίμακες και τρόπους σύνδεσης του πιάνου με το σύνολο. Η σύγκριση του πρώτου καλέσματος και της αρχής του Andante είναι ένας πρακτικός τρόπος να ξεκινήσει η ακρόασή τους.
- Emil Gilels — Berliner Philharmoniker — Eugen Jochum (Deutsche Grammophon, 1972): Η ευρύτητα της φράσης και η στέρεη συγχορδιακή παρουσία προσφέρουν μια συμφωνική ανάγνωση με σαφή μελωδική κατεύθυνση. Προσέξτε πώς διατηρείται η συνέχεια ακόμη και στις πυκνότερες πιανιστικές σελίδες.
- Maurizio Pollini — Wiener Philharmoniker — Claudio Abbado (Deutsche Grammophon): Χρήσιμη αντιπαραβολή για τη ρυθμική ακρίβεια και τον τρόπο με τον οποίο η πιανιστική κίνηση εντάσσεται στη συνολική φράση. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η μετάβαση από την καθαρή άρθρωση του σκέρτσου στην πιο εύκαμπτη κίνηση του φινάλε.
- András Schiff — Orchestra of the Age of Enlightenment (ECM New Series 2690/91, 2021): Πιάνο Blüthner περίπου του 1859 και όργανα εποχής, χωρίς ξεχωριστό αρχιμουσικό. Η διαφορετική διάρκεια και πυκνότητα του πιανιστικού ήχου προσφέρουν συγκεκριμένο πεδίο σύγκρισης για την ισορροπία, τις εσωτερικές φωνές και τη διαφάνεια των δύο τελευταίων μερών.
- Yuja Wang — Münchner Philharmoniker — Valery Gergiev (Τόκιο, 2018): Η υπάρχουσα βιντεοσκοπημένη εκτέλεση του άρθρου επιτρέπει να παρακολουθήσετε οπτικά τις εναλλαγές πρωτοβουλίας. Στο Andante, η παρουσία του Floris Mijnders στο σόλο βιολοντσέλο κάνει ιδιαίτερα σαφή την προσωρινή αλλαγή του μελωδικού κέντρου.
📚 Περαιτέρω Μελέτη
Για βαθύτερη μελέτη, η παρτιτούρα αξίζει να διαβαστεί μαζί με την ιστορία των πηγών της. Οι ακόλουθες επιλογές διαχωρίζουν τη μελέτη του συγκεκριμένου κοντσέρτου από το ευρύτερο θεωρητικό και ιστορικό πλαίσιο.
- Johannes Behr — Preface στην έκδοση του Κοντσέρτου αρ. 2, HN 1231 (G. Henle Verlag, 2014): Συνοπτική αλλά ουσιαστική διαδρομή από τα σχέδια και τις ιδιωτικές δοκιμές έως τις διορθώσεις και τις εκδόσεις του 1882, με παραπομπές σε επιστολές και σύγχρονες κριτικές.
- Johannes Brahms / Max Kalbeck — Johannes Brahms: The Herzogenberg Correspondence, αγγλική μετάφραση Hannah Bryant (1909): Οι επιστολές 89–90, της 7ης και της 10ης Ιουλίου 1881, επιτρέπουν να διαβαστεί η ανακοίνωση του κοντσέρτου μαζί με την απάντηση της παραλήπτριάς της.
- Walter Frisch — Brahms and the Principle of Developing Variation (University of California Press, 1984): Προτείνεται ως συστηματική μελέτη της θεματικής διαδικασίας στον Μπραμς, για τη συνέχεια της αναλυτικής σκέψης και όχι ως αποκλειστικός οδηγός του έργου 83.
- Michael Musgrave, επιμ. — The Cambridge Companion to Brahms (Cambridge University Press, 1999): Συλλογικός τόμος για το δημιουργικό περιβάλλον, την πρόσληψη και τα είδη της μουσικής του, χρήσιμος για την τοποθέτηση του κοντσέρτου μέσα στην ώριμη παραγωγή.
🔗 Σχετικά Έργα
Η συνέχεια μπορεί να κινηθεί από το προηγούμενο κοντσέρτο του ίδιου συνθέτη προς διαφορετικές εκδοχές της σχέσης πιάνου και ορχήστρας. Οι συγκρίσεις αφορούν πραγματικές μουσικές επιλογές, χωρίς να προϋποθέτουν άμεση επιρροή σε κάθε περίπτωση.
- Γιοχάνες Μπραμς — Κοντσέρτο για πιάνο αρ. 1 σε Ρε ελάσσονα, έργο 15: Η μεγάλη ορχηστρική εισαγωγή και ο διαφορετικός χρόνος εισόδου του πιάνου προσφέρουν άμεση σύγκριση με το άνοιγμα του Δευτέρου.
- Λούντβιχ βαν Μπετόβεν — Κοντσέρτο για πιάνο αρ. 5 σε Μι ύφεση μείζονα, έργο 73, «Αυτοκρατορικό»: Οι γραμμένες σολιστικές παρεμβάσεις στην αρχή δίνουν διαφορετική απάντηση στο ζήτημα της καντέντσας και της ορχηστρικής έκθεσης.
- Ρόμπερτ Σούμαν — Κοντσέρτο για πιάνο σε Λα ελάσσονα, έργο 54: Η στενή θεματική επικοινωνία του σολίστα με την ορχήστρα προσφέρει μια πιο συμπυκνωμένη εκδοχή του ρομαντικού διαλόγου.
- Έντβαρντ Γκριγκ — Κοντσέρτο για πιάνο σε Λα ελάσσονα, έργο 16: Η τριμερής διάταξη, οι καθαρότερες θεματικές αντιθέσεις και η άλλη θέση της εθνικής χροιάς αναδεικνύουν τις ιδιαίτερες επιλογές του Μπραμς.
- Σεργκέι Ραχμάνινοφ — Κοντσέρτο για πιάνο αρ. 2 σε Ντο ελάσσονα, έργο 18: Η μελωδική πρωτοβουλία μεταφέρεται συχνά στην ορχήστρα πάνω από κινητή πιανιστική γραφή. Η σύγκριση βοηθά να ακουστεί η διαφορά ανάμεσα στο μελωδικό προσκήνιο και στην τεχνική δραστηριότητα.
🎼 Μουσική Σκέψη
Στην αρχή του κοντσέρτου, μια φράση του κόρνου αρκεί για να καλέσει το πιάνο σε διάλογο. Πολύ αργότερα, στο Andante, το ίδιο πιάνο σωπαίνει για να ακουστεί πρώτα ένα βιολοντσέλο. Αν κάτι ενώνει αυτές τις τόσο διαφορετικές στιγμές, είναι η προσοχή που δίνει ο Μπραμς στο πέρασμα της μουσικής από τον έναν ερμηνευτή στον άλλον. Η δύναμη του έργου δεν βρίσκεται μόνο στις στιγμές όπου ακούγονται όλοι, αλλά και σε εκείνες όπου κάποιος αφήνει χώρο σε μια άλλη φωνή.
📖 Βιβλιογραφία & Πηγές
Η ανάλυση στηρίχθηκε σε άμεση εξέταση της παρτιτούρας Simrock, αρ. πλάκας 8263. Για την ιστορική διαδρομή συνδυάστηκαν η δημοσιευμένη αλληλογραφία του 1881 και ο κριτικός πρόλογος του Johannes Behr, ο οποίος διακρίνει τα χειρόγραφα στάδια, τις ιδιωτικές παρουσιάσεις και τις διαφορετικές εκδόσεις. Οι σύγχρονες κριτικές που αναφέρονται στο κείμενο ελέγχθηκαν μέσω των παραθεμάτων και των εντοπισμών του προλόγου.
Παρτιτούρα και κριτική έκδοση
Johannes Brahms, Concert (No. 2, B dur) für Pianoforte mit Begleitung des Orchesters, Op. 83. Βερολίνο: N. Simrock, έκδοση 1882, αρ. πλάκας 8263· ψηφιοποιημένο ανατύπωμα. Ψηφιακό αντίγραφο IMSLP #145434, προέλευση Staatsbibliothek zu Berlin. Παραδείγματα: σ. 3, πρώτο μέρος, μ. 1–6· σ. 76, δεύτερο μέρος, μ. 1–12· σ. 108, τρίτο μέρος, μ. 1–6.
Johannes Behr, «Vorwort / Preface», στο Klavierkonzert Nr. 2 B-dur Opus 83, HN 1231. Μόναχο: G. Henle Verlag, 2014, ιδίως σ. IV–VI. Η έκδοση βασίζεται στη Neue Ausgabe sämtlicher Werke, σειρά I, τόμος 8 (2013).
Πρωτογενείς μαρτυρίες
Johannes Brahms, Heinrich και Elisabet von Herzogenberg, Johannes Brahms: The Herzogenberg Correspondence, επιμ. Max Kalbeck, μετάφρ. Hannah Bryant. Λονδίνο: John Murray, 1909. Επιστολές 89–90, 7 και 10 Ιουλίου 1881, σ. 133–135.
Eduard Hanslick, Concerte, Componisten und Virtuosen der letzten fünfzehn Jahre. 1870–1885. Βερολίνο, 1886, σ. 299· ανώνυμη κριτική των Basler Nachrichten για την εκτέλεση της 11ης Δεκεμβρίου 1881, όπως παρατίθεται στο Werner G. Zimmermann, Brahms in der Schweiz. Eine Dokumentation, Ζυρίχη, 1983, σ. 69. Χρήση μέσω Behr, πρόλογος HN 1231, σ. V–VI.
Ψηφιακές και δισκογραφικές πηγές
Berliner Philharmoniker, «Werkeinführung: Johannes Brahms, Klavierkonzert Nr. 2»· Otto Hagedorn, «Werkeinführung: Johannes Brahms — Konzert Nr. 2 B-Dur», WDR Sinfonieorchester.
ECM Records, Johannes Brahms: Piano Concertos, András Schiff / Orchestra of the Age of Enlightenment, ECM 2690/91· Universal Music Italia, κατάλογος Pollini / Wiener Philharmoniker / Abbado· δημοσιευμένα μεταδεδομένα της ενσωματωμένης βιντεοσκόπησης Yuja Wang, Τόκιο, 1 Δεκεμβρίου 2018.




Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου