![]() |
| Ο Τζορτζ Μπρίτζταουερ και ο Μπετόβεν έπαιξαν μαζί τη σονάτα στη Βιέννη το 1803. Δύο χρόνια αργότερα η έντυπη έκδοση έφερε το όνομα ενός άλλου βιολονίστα, του Ροντόλφ Κρόιτσερ. |
Πληροφορίες έργου
- Συνθέτης:
- Λούντβιχ βαν Μπετόβεν (Ludwig van Beethoven, 1770–1827)
- Τίτλος έργου:
- Σονάτα αρ. 9 για βιολί και πιάνο σε Λα μείζονα, έργο 47 («Κρόιτσερ»)
- Χρονολογία σύνθεσης:
- 1802–1803. Το φινάλε γράφτηκε το 1802 και τα δύο πρώτα μέρη το 1803.
- Πρώτη εκτέλεση:
- 24 Μαΐου 1803 (επικρατέστερη χρονολόγηση), Άουγκαρτεν, Βιέννη. Τζορτζ Μπρίτζταουερ, βιολί, και Λούντβιχ βαν Μπετόβεν, πιάνο.
- Είδος:
- Σονάτα μουσικής δωματίου
- Αισθητικό ρεύμα:
- Ύστερος Κλασικισμός
- Δομή:
- Τρία μέρη
- Διάρκεια:
- περίπου 35–44 λεπτά, ανάλογα με την αγωγή και τις επαναλήψεις
- Όργανα / Σύνολο:
- Βιολί και πιάνο
- Πρώτη έκδοση:
- Νίκολαους Ζίμροκ, Βόννη, Απρίλιος 1805. Αφιέρωση στον Ροντόλφ Κρόιτσερ.
Στη Σονάτα αρ. 9 για βιολί και πιάνο, έργο 47, ο Μπετόβεν αντιμετωπίζει τα δύο όργανα ως ισότιμους πρωταγωνιστές. Το καθένα μπορεί να πάρει την πρωτοβουλία, να αλλάξει την κατεύθυνση μιας φράσης ή να αφήσει τον άλλο να την ολοκληρώσει. Η σχέση τους θυμίζει την ελευθερία ενός κοντσέρτου, απαιτεί όμως τη συνεχή αμοιβαία προσοχή της μουσικής δωματίου. Αυτό γίνεται σαφές από τα πρώτα μέτρα: το βιολί αρχίζει μόνο του με συγχορδίες και, όταν απαντά το πιάνο, αλλάζει όχι μόνο το όργανο που ακούγεται αλλά και η αρμονική προοπτική.
Στις βιεννέζικες σονάτες για πληκτροφόρο και βιολί, το πιάνο εξακολουθούσε συχνά να αναφέρεται πρώτο, ακόμη κι όταν το βιολί είχε αποκτήσει ουσιαστική ανεξαρτησία. Η πρώτη έκδοση του έργου 47 προσδιορίζει το βιολί ως violino obligato, δηλαδή απαραίτητο μέρος της σύνθεσης, και περιγράφει τον χαρακτήρα της «σχεδόν σαν κοντσέρτο». Η μεγάλη διάρκεια και η δεξιοτεχνική γραφή δικαιολογούν αυτή την περιγραφή. Όμως οι παύσεις, οι απαντήσεις και οι αλλεπάλληλες αλλαγές ρόλων έχουν νόημα μόνο όταν οι δύο μουσικοί λειτουργούν ως πραγματικό ντουέτο.
Η Λα μείζονα του τίτλου ακούγεται καθαρά στην πρώτη συγχορδία, όμως για μεγάλο διάστημα μένει στο περιθώριο. Το κύριο τμήμα του πρώτου μέρους κινείται στη Λα ελάσσονα, το Andante ανοίγει μια καινούργια περιοχή γύρω από τη Φα μείζονα, και μόνο στο φινάλε η Λα μείζονα αποκτά την κλίμακα ολόκληρου μέρους. Η τονική πορεία γίνεται έτσι αισθητή ακόμη και χωρίς παρακολούθηση της παρτιτούρας. Το χρώμα της αρχής επιστρέφει πολύ αργότερα, με άλλον ρυθμό και διαφορετική σχέση ανάμεσα στους δύο μουσικούς.
Η πρώτη εκτέλεση έγινε στη Βιέννη το 1803, με τον βιολονίστα Τζορτζ Μπρίτζταουερ και τον ίδιο τον Μπετόβεν στο πιάνο. Ωστόσο, στην έκδοση που κυκλοφόρησε δύο χρόνια αργότερα, η αφιέρωση είχε περάσει σε άλλον βιολονίστα, τον Ροντόλφ Κρόιτσερ. Ανάμεσα στα δύο γεγονότα βρίσκεται μια ιστορία συνεργασίας, βιαστικής προετοιμασίας και εκδοτικών αποφάσεων, που εξηγεί γιατί η σονάτα θυμάται σήμερα διαφορετικό όνομα από εκείνο του βιολονίστα της πρεμιέρας.
Μέρη του έργου / Δομή
Τα δύο γρήγορα μέρη περιβάλλουν ένα εκτενές Andante. Στα άκρα, η μουσική αντλεί την έντασή της από την απομάκρυνση και την επιστροφή των θεμάτων σε μορφή σονάτας. Στο κέντρο, το ίδιο θέμα επανέρχεται διαδοχικά και η προσοχή στρέφεται στον τρόπο που κάθε παραλλαγή το αλλάζει.
| Μέρος | Τονικότητα | Μορφή και ρόλος |
|---|---|---|
| I. Adagio sostenuto – Presto | Λα μείζονα → Λα ελάσσονα | Αργή εισαγωγή και μορφή σονάτας. Η κίνηση σχηματίζεται μέσα από διαδοχικές ωθήσεις και παύσεις. |
| II. Andante con variazioni | Φα μείζονα | Θέμα, τέσσερις παραλλαγές και coda. Η τρίτη περνά στη Φα ελάσσονα. |
| III. Finale. Presto | Λα μείζονα | Μορφή σονάτας με χορευτικό 6/8 και σύντομα περάσματα σε 2/4. |
Η αργή εισαγωγή του πρώτου μέρους καθυστερεί την αποκάλυψη του γρήγορου, ελάσσονα κύριου τμήματος. Αντίθετα, η εκτενής κατακλείδα του Andante παρατείνει την ηρεμία των παραλλαγών πριν από την απότομη είσοδο του φινάλε. Οι δύο αργές περιοχές δεν λειτουργούν με τον ίδιο τρόπο: η πρώτη προετοιμάζει την ένταση και η δεύτερη προσφέρει χρόνο για να καταλαγιάσει.
Ανάλυση
I. Adagio sostenuto – Presto — Μια απάντηση που αλλάζει την πορεία
Στα πρώτα τέσσερα μέτρα του Adagio sostenuto, το βιολί ακούγεται μόνο του, δίνοντας την εντύπωση ότι μπορεί να στηρίξει ολόκληρη την αρμονική φράση. Στο 3/4, η αρχική συγχορδία απλώνεται από τη χαμηλή Λα ως μια ψηλή Λα. Ακολουθούν διπλές νότες και άλλες συγχορδίες, ενώ στην επάνω φωνή διαγράφεται μια μελωδική πορεία. Η δυνατή πρώτη προσβολή υποχωρεί αμέσως σε piano, ώστε να ακουστεί η αντήχηση και να ολοκληρωθεί η φράση πριν από την είσοδο του πιάνου.
Στο πέμπτο μέτρο η απάντηση του πιάνου έχει τη δική της έμφαση. Η πυκνότερη συγχορδιακή γραφή και οι χρωματικές αλλοιώσεις κλονίζουν γρήγορα τη βεβαιότητα της Λα μείζονας. Η Ρε ελάσσονα σκιάζει την εισαγωγή. Καθώς το βιολί μπαίνει πάλι και οι δύο γραμμές συνυφαίνονται, η ήρεμη διαδοχή δήλωσης και απάντησης δίνει τη θέση της σε μικρότερα, πιο ανήσυχα σχήματα, που στο τέλος εξασθενούν. Έτσι η εισαγωγή δημιουργεί προσδοκία χωρίς να προδικάζει το ξέσπασμα που θα ακολουθήσει.
Στο Presto αλλάζουν μαζί η ταχύτητα, το μέτρο και ο τρόπος. Το τριμερές βάδισμα του Adagio παραχωρεί τη θέση του στον γρήγορο δίσημο παλμό, σε alla breve, ενώ η συγχορδία της Ρε ελάσσονας στην είσοδο καθυστερεί για λίγο την καθαρή εγκατάσταση της Λα ελάσσονας. Το βιολί κρατά τον πρώτο φθόγγο και κατόπιν κινείται με κοντές, χωρισμένες νότες. Κάτω από αυτές, το πιάνο βάζει ισχυρές συγχορδίες ανάμεσα σε παύσεις. Το σχήμα επιταχύνεται στην αντίληψη του ακροατή ακόμη κι όταν η αξία των φθόγγων μένει ίδια, επειδή οι δύο παρτίδες πυκνώνουν σταδιακά την ίδια κίνηση.
Η πρώτη μεγάλη διακοπή έρχεται νωρίς. Ένα rallentando, διαδοχικοί τονισμοί και μια κορώνα σταματούν την ορμή που μόλις σχηματίστηκε. Το πιάνο και το βιολί ξαναπιάνουν υλικό της αρχής, αλλάζουν θέσεις και προχωρούν πάλι προς νέο σταμάτημα. Η ακρίβεια στις επανεκκινήσεις έχει το ίδιο βάρος με την ταχύτητα. Ακόμη και η σιωπή χρειάζεται να κρατηθεί από κοινού, ώστε η επόμενη είσοδος να ακούγεται ως συνέχεια της φράσης που διακόπηκε.
Η έκθεση αποκτά άλλο βάθος όταν η μουσική φτάνει στη Μι μείζονα. Το p dolce και οι μακροί φθόγγοι του βιολιού, πάνω σε πιο ήρεμες συγχορδίες, προσφέρουν την πρώτη εκτεταμένη αλλαγή αναπνοής. Μια σύντομη επιβράδυνση με ένδειξη Adagio φέρνει την αίσθηση της αργής εισαγωγής μέσα στο ίδιο το Presto. Ύστερα ξαναμπαίνουν οι γρήγορες αξίες. Η μελωδική περιοχή στη Μι δίνει στο αυτί νέο σημείο αναφοράς, ενώ η αντίθεση ανάμεσα σε κρατημένο ήχο και σπαστή κίνηση συνεχίζει να οργανώνει όσα ακολουθούν.
Στην ανάπτυξη, μικρά αποσπάσματα του γρήγορου υλικού περνούν από τη μια παρτίδα στην άλλη και ακούγονται σε νέες αρμονίες. Το ξαφνικό χαμήλωμα του ήχου πριν από την επανέκθεση έχει ιδιαίτερη σημασία. Μια πολύ σιγανή συγχορδία της Σολ ελάσσονας στο πιάνο, μακριά από τη σταθερότητα της Λα, κρατά για λίγο μετέωρη την αίσθηση της επιστροφής. Η πρώτη φράση του θέματος ακούγεται τότε στη Ρε ελάσσονα, πριν σταθεροποιηθεί πάλι η Λα. Το σχήμα αναγνωρίζεται από το αυτί λίγο προτού ολοκληρωθεί η τονική επιστροφή. Η επανέκθεση φέρνει την πιο τραγουδιστή περιοχή προς την τονική, αλλά η coda εξακολουθεί να διακόπτει την κίνηση με μια τελευταία αναφορά στην αργή αγωγή. Οι καταληκτικές συγχορδίες επιβεβαιώνουν τη Λα ελάσσονα. Η ανοιχτή, φωτεινή συγχορδία της αρχής έχει μείνει πολύ πίσω.
II. Andante con variazioni — Η ίδια φράση σε άλλα χέρια
Το Andante con variazioni αρχίζει με το πιάνο μόνο του, στη Φα μείζονα. Έπειτα από την άρση, τα χαμηλά Ντο στηρίζουν τα τέσσερα πρώτα πλήρη μέτρα στη δεσπόζουσα, τον φθόγγο που δημιουργεί προσδοκία για τη Φα. Πάνω από αυτό το σταθερό μπάσο, το δεξί χέρι αναπτύσσει την αρμονική φράση. Η πρώτη Φα στο μπάσο, στο πέμπτο μέτρο, επιβεβαιώνει την τονική και δίνει στην αρχική αναμονή την κατάληξή της.
Το βιολί μπαίνει αργότερα και παραλαμβάνει μια φράση που το αυτί έχει ήδη μάθει από το πιάνο. Το θέμα, σε 2/4, κάνει την επάνοδο μέρος της ίδιας της διατύπωσής του. Η πρώτη φράση ακούγεται ξανά, αυτή τη φορά στο βιολί, έτσι ώστε η αλλαγή φωνής να γίνεται αντιληπτή πριν αρχίσουν οι παραλλαγές. Οι μικρές άρσεις, οι καταλήξεις και ο τρόπος που οι φράσεις ανανεώνονται στα ίδια περίπου σημεία προσφέρουν σταθερά σημεία αναγνώρισης. Όταν η αρχική μελωδία καλυφθεί από διακοσμήσεις, η πορεία παραμένει αντιληπτή από το πού περιμένει κανείς μια ανάσα ή μια πτώση.
Στην πρώτη παραλλαγή το πιάνο γεμίζει το διάστημα ανάμεσα στους κύριους φθόγγους με γρήγορες κινήσεις και στα δύο χέρια. Οι σύντομες, ελαφρές απαντήσεις του βιολιού ξεχωρίζουν μέσα στην πυκνότερη υφή και κάνουν αισθητό το μήκος της φράσης. Στη δεύτερη, η συνεχής λεπτή κίνηση περνά στο βιολί. Η ένδειξη leggiermente ταιριάζει στην ανάλαφρη άρθρωση της γραμμής, ενώ οι συγχορδιακές κινήσεις του πιάνου ορίζουν τον παλμό και τις αρμονικές αφίξεις. Πιο μέσα στη δεύτερη παραλλαγή, το pp staccato χαμηλώνει ακόμη περισσότερο τη φωνή του βιολιού και κρατά ευδιάκριτες τις μικρές προσβολές του δοξαριού. Η αντιστροφή των ρόλων ακούγεται καθαρά αν η προσοχή μείνει για λίγο στο όργανο που έχει λιγότερες νότες.
Η τρίτη παραλλαγή, με την ένδειξη Minore, κρατά τη Φα ως τονικό κέντρο και αλλάζει τον τρόπο σε Φα ελάσσονα. Ήδη από την αρχή, η χρωματική γραφή του πιάνου μεταβάλλει την αίσθηση της αρμονικής απόστασης. Στο βιολί οι συνδεδεμένες φράσεις, με το espressivo να εμφανίζεται μέσα στην παραλλαγή, ζητούν άλλη άρθρωση από το παιχνίδισμα της δεύτερης. Η μεταβολή αποκτά βάρος επειδή οι αρθρώσεις του θέματος παραμένουν αναγνωρίσιμες. Μπορεί κανείς να προβλέψει πότε πλησιάζει η κατάληξη, χωρίς να προβλέπει πια πώς θα ακουστεί.
Στην τέταρτη παραλλαγή, Maggiore, επιστρέφει η Φα μείζονα. Πρώτα το πιάνο και ύστερα το βιολί γεμίζουν τον χώρο με γρήγορους στολισμούς. Οι δύο μουσικοί παραδίδουν ο ένας στον άλλον την κίνηση χωρίς να χαθεί η αίσθηση του σταθερού βήματος. Όταν εμφανιστεί το Molto Adagio προς το τέλος, μια σύντομη επιβράδυνση γίνεται αισθητή ύστερα από τόση λεπτή, συνεχή κίνηση. Το Tempo I ξαναβάζει τη φράση σε πορεία και η εκτενής coda αφήνει μικρά ίχνη του θέματος να ακουστούν πριν από την τελική ηρεμία. Η έκταση του μέρους προκύπτει από τον χρόνο που δίνει ο Μπετόβεν σε μια γνώριμη φράση να αλλάξει χρώμα, βάρος και φωνή.
III. Finale. Presto — Ο χορός και τα σταματήματά του
Το φινάλε αρχίζει με δύο ισχυρές συγχορδίες του πιάνου και μια κορώνα. Στην παύση που ακολουθεί, το βιολί παρουσιάζει το πρώτο σύντομο ρυθμικό σχήμα. Από αυτή την αρχή αναπτύσσεται ένα Presto σε 6/8: κάθε μέτρο οργανώνεται σε δύο ομάδες τριών ογδόων. Οι τονισμοί, οι παρεμβολές στα ασθενή σημεία και οι γρήγορες ανταλλαγές των οργάνων δίνουν στη μουσική χορευτική κίνηση, χωρίς να χαλαρώνει η ακρίβεια που απαιτεί ο κοινός παλμός.
Στην έκθεση, το βιολί και το πιάνο ανταλλάσσουν μικρές μονάδες του ίδιου ρυθμού. Το ένα όργανο μπορεί να επιμένει σε επαναλαμβανόμενους φθόγγους την ώρα που το άλλο αρχίζει μια γρήγορη γραμμή, ώσπου οι ρόλοι τους να συμπέσουν ή να αντιστραφούν. Η πορεία από τη Λα στη Μι, την περιοχή της δεσπόζουσας, αποκτά έτσι δύναμη από τη συνεχή μετάθεση των ίδιων μικρών σχημάτων. Όταν αραιώνει η γραφή, το 6/8 μένει αναγνωρίσιμο στην άρθρωση, ακόμη κι αν υπάρχουν λίγοι φθόγγοι για να το κρατήσουν.
Κοντά στο τέλος της έκθεσης η ομαδοποίηση αλλάζει. Το 2/4 δίνει για λίγο δύο απλούς χρόνους στη θέση των δύο τριμερών χρόνων του 6/8. Η υφή αδειάζει και το πιάνο προβάλλει πιο χωριστές αξίες, οπότε η μεταβολή ακούγεται σαν άλλο βήμα μέσα στον ίδιο χορό. Η επιστροφή στο a tempo και στο 6/8 ξαναφέρνει τη γνώριμη φορά. Το αντίστοιχο επεισόδιο ακούγεται και στην επανέκθεση, όταν η αρμονική διαδρομή έχει αναπροσανατολιστεί προς τη Λα.
Ανάμεσα στις δύο εμφανίσεις του επεισοδίου, η ανάπτυξη δείχνει τι μπορεί να συμβεί όταν μια μικρή ρυθμική ιδέα αντέχει να μείνει στο προσκήνιο επί πολλή ώρα. Ρυθμικά κύτταρα αλλάζουν περιοχή και περνούν από όργανο σε όργανο, ενώ η αρμονία τα απομακρύνει από τη βεβαιότητα της έκθεσης. Η επιστροφή στη Λα μείζονα επαναφέρει ένα γνώριμο βήμα, με αρκετή διάρκεια ώστε να το νιώσει κανείς ως βάση του μέρους. Η coda δοκιμάζει ακόμη μία φορά αυτή τη σταθερότητα. Σύντομα Adagio ανακόπτουν την ταχύτητα και μια σκίαση προς τη Ρε ελάσσονα θυμίζει το χρώμα της εισαγωγής. Κάθε επαναφορά του γρήγορου ρυθμού γίνεται έτσι γεγονός, μέχρι τις τελευταίες, από κοινού αρθρωμένες συγχορδίες.
Ο Μπετόβεν είχε αρχικά γράψει αυτό το μέρος για μια προηγούμενη Σονάτα σε Λα μείζονα, το έργο 30 αρ. 1. Η θέση του στο έργο 47 αλλάζει το πώς το ακούμε. Η επιμονή του 6/8, έπειτα από τις αλλεπάλληλες επανεκκινήσεις του πρώτου μέρους και τον διευρυμένο χρόνο των παραλλαγών, κάνει τη γρήγορη κίνηση του φινάλε να μοιάζει με κατάκτηση των δύο ερμηνευτών.
Τι σημαίνει «σχεδόν σαν κοντσέρτο» για δύο ερμηνευτές
Στην πρώτη σελίδα, το βιολί παράγει μόνο του ένα συγχορδιακό άκουσμα και, λίγο αργότερα, το πιάνο διασχίζει το πληκτρολόγιο με ορμή που θυμίζει σολιστικό πέρασμα. Στο Andante, αντιθέτως, η γρήγορη γραμμή μπορεί να τραβά το αυτί, ενώ το άλλο όργανο αποφασίζει πού βαραίνει η φράση. Η ισοτιμία του ντουέτου ακούγεται ακριβώς σ’ αυτή την ευχέρεια αλλαγής ρόλων. Η σχετική βαρύτητα των οργάνων μεταβάλλεται ακόμη και μέσα σε μια φράση.
Η διαφορά ανάμεσα σε φορτεπιάνο και σύγχρονο πιάνο επηρεάζει πρακτικά αυτή την ισορροπία. Η πιο σύντομη αντήχηση ενός βιεννέζικου οργάνου της εποχής μπορεί να ξεχωρίσει καθαρά τις γρήγορες συγχορδίες από τη γραμμή του δοξαριού. Στο σύγχρονο πιάνο, η μεγαλύτερη διάρκεια του ήχου και η προβολή του μπάσου δίνουν άλλο βάρος στις ίδιες συγχορδίες. Η άρθρωση και το πεντάλ γίνονται μέρος της κοινής φραστικής. Στο φινάλε, ακόμη και μια μικρή διαφορά στη διάρκεια μιας νότας μπορεί να επηρεάσει το πότε θα φανεί ότι ξεκινά η απάντηση του άλλου μουσικού.
Πότε η Λα γίνεται ξανά τονικό κέντρο
Η σονάτα παρουσιάζει δύο διαφορετικές διαδικασίες που αξίζει να διακριθούν. Στο πρώτο Presto, η μετατροπία από τη Λα ελάσσονα προς τη Μι μείζονα εγκαθιστά ένα νέο τονικό σημείο αναφοράς και επιτρέπει την εμφάνιση διαφορετικού μελωδικού χαρακτήρα. Στο Andante, αντίθετα, η τρίτη παραλλαγή περνά από τη Φα μείζονα στη Φα ελάσσονα χωρίς να αλλάξει η τονική Φα: αλλάζει ο τρόπος, όχι το τονικό κέντρο. Γι’ αυτό και η φράση παραμένει αναγνωρίσιμη, παρόλο που η αρμονία και ο χαρακτήρας της μεταβάλλονται.
Το φινάλε δίνει στη Λα μείζονα σταθερότητα με τον χρόνο που της παραχωρεί. Η τονικότητα ακούγεται στην αρχή, επιστρέφει μετά την ανάπτυξη και αντέχει τις τελευταίες επιβραδύνσεις. Η αρχική συγχορδία της σονάτας μάς έδωσε μια πρώτη γνωριμία με αυτό το χρώμα. Το φινάλε το μετατρέπει σε τόπο στον οποίο η μουσική μπορεί να επιστρέψει.
🪶 Από τη ζωή του έργου
Πριν φτάσει το έργο στο τυπογραφείο
Στις 18 Μαΐου 1803, λίγες ημέρες πριν από μια συναυλία στο Άουγκαρτεν της Βιέννης, ο Μπετόβεν έγραψε στον βαρόνο Αλεξάντερ Βέτσλαρ φον Πλάνκενστερν. Του ζητούσε να γνωρίσει στους φίλους του τον Τζορτζ Μπρίτζταουερ, έναν βιολονίστα που βρισκόταν τότε στην πόλη. Ο Μπρίτζταουερ είχε εμφανιστεί σε συναυλίες στο Παρίσι από παιδί και είχε συνεχίσει τη σταδιοδρομία του στην Αγγλία. Ο Μπετόβεν επαινούσε τη δεξιοτεχνία του, αλλά και την ικανότητά του να παίζει σε κουαρτέτο. Η τελευταία λεπτομέρεια έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον: οι δυο τους ετοιμάζονταν να παρουσιάσουν μια σονάτα στην οποία το βιολί και το πιάνο θα έπρεπε να συνεννοούνται ως ισότιμοι συνομιλητές.
Η προετοιμασία, ωστόσο, δεν ήταν καθόλου απλή. Ο Μπετόβεν είχε ήδη συνθέσει από το 1802 ένα φινάλε, προορισμένο αρχικά για τη Σονάτα έργο 30 αρ. 1, και τώρα το χρησιμοποιούσε ως καταληκτικό μέρος της νέας σύνθεσης. Τα δύο πρώτα μέρη είχαν γραφτεί το 1803, αλλά οι παρτίδες που χρειάζονταν για την εκτέλεση έπρεπε ακόμη να αντιγραφούν. Ο Φέρντιναντ Ρις, μαθητής του συνθέτη, θυμόταν αργότερα την επείγουσα προσπάθεια να ετοιμάσει το μέρος του βιολιού για το πρώτο Presto. Σύμφωνα με την ίδια μαρτυρία, ο Μπρίτζταουερ έπαιξε τις παραλλαγές του Andante διαβάζοντας από το χειρόγραφο του Μπετόβεν. Η τελευταία προετοιμασία του μουσικού υλικού είχε φτάσει εντυπωσιακά κοντά στην πρώτη εκτέλεση.
Η πρώτη εκτέλεση χρονολογείται κατά την επικρατέστερη άποψη στις 24 Μαΐου 1803, με τον Μπρίτζταουερ στο βιολί και τον Μπετόβεν στο πιάνο. Και μέσα σε εκείνη την απαιτητική περίσταση φαίνεται πως υπήρξε χώρος για μια απρόσμενη μουσική ανταλλαγή. Σε μεταγενέστερο σημείωμά του, ο Μπρίτζταουερ αφηγήθηκε ότι, κατά την επανάληψη της έκθεσης του πρώτου Presto, μιμήθηκε με το βιολί ένα γρήγορο πέρασμα που μόλις είχε παίξει το πιάνο. Ο Μπετόβεν, όπως θυμόταν ο ίδιος ο βιολονίστας, ενθουσιάστηκε και του ζήτησε να το επαναλάβει. Πρόκειται για μια ανάμνηση που καταγράφηκε χρόνια μετά, όχι για λεπτομέρεια την οποία μπορούμε να εντοπίσουμε με βεβαιότητα στην τυπωμένη παρτιτούρα. Δίνει όμως μια σπάνια εικόνα της ζωντανής συνεργασίας τους.
Υπάρχει και ένα ίχνος πιο κοντινό στα ίδια τα γεγονότα. Στην πρώτη σελίδα ενός σωζόμενου χειρογράφου, που περιέχει πρώιμη μορφή της έκθεσης του πρώτου μέρους, ο Μπετόβεν είχε γράψει μια προσωπική αφιέρωση στον Μπρίτζταουερ. Όταν ο αδελφός του συνθέτη, Κάσπαρ Καρλ βαν Μπετόβεν, προσέφερε τη σονάτα για έκδοση στον Νίκολαους Ζίμροκ της Βόννης, στις 25 Μαΐου, αυτή η συνεργασία ήταν ακόμη πολύ πρόσφατη. Η προσφορά προς τον εκδότη δεν σήμαινε ότι το βιβλίο θα τυπωνόταν αμέσως. Το αντίγραφο από το οποίο θα χαρασσόταν η μουσική έφτασε στον Ζίμροκ μόλις τον Δεκέμβριο του 1803. Είχε ετοιμαστεί στο εργαστήριο του αντιγραφέα Βέντσελ Σλέμμερ, με διορθώσεις του Ρις και, σε σημεία του φινάλε, του ίδιου του Μπετόβεν.
Η έκδοση καθυστερούσε. Στις 4 Οκτωβρίου 1804, ο Μπετόβεν ρωτούσε ακόμη τον Ζίμροκ πότε επρόκειτο να τυπωθεί η σονάτα. Στην ίδια επιστολή αναφερόταν με ιδιαίτερη εκτίμηση στον Ροντόλφ Κρόιτσερ, τον Γάλλο βιολονίστα που είχε γνωρίσει στη Βιέννη το 1798, και θεωρούσε την αφιέρωση σε εκείνον κατάλληλη για ένα τόσο απαιτητικό έργο. Έτσι, όταν η πρώτη έκδοση κυκλοφόρησε τον Απρίλιο του 1805, το όνομα στο εξώφυλλο δεν ήταν του ανθρώπου που είχε παίξει στην πρεμιέρα. Ήταν του Κρόιτσερ.
Γιατί άλλαξε η αφιέρωση; Η επιστολή του 1804 βεβαιώνει την εκτίμηση του Μπετόβεν προς τον Κρόιτσερ, όχι όμως τον λόγο για τον οποίο έπαψε να προβάλλεται ο Μπρίτζταουερ. Αργότερα κυκλοφόρησε η ιστορία ενός καβγά για μια γυναίκα, χωρίς επαρκή τεκμηρίωση ώστε να θεωρηθεί βέβαιο γεγονός. Έχει επίσης προταθεί ότι ο Μπετόβεν, που σκεφτόταν τότε ένα ταξίδι στο Παρίσι, ίσως θεωρούσε χρήσιμη τη σύνδεση του έργου με έναν αναγνωρισμένο Γάλλο μουσικό. Τα σχέδια για το Παρίσι μαρτυρούνται· η σχέση τους με την αλλαγή αφιέρωσης παραμένει ερμηνεία. Η ιστορία δεν προσφέρει μία ασφαλή, οριστική εξήγηση.
Το έντυπο εξώφυλλο ήταν τελικά αυτό που καθόρισε το όνομα με το οποίο γνωρίστηκε η σονάτα. Πολύ αργότερα, ο Λέων Τολστόι δανείστηκε τον τίτλο της για μια νουβέλα, και η νουβέλα ενέπνευσε το Πρώτο Κουαρτέτο εγχόρδων του Λέος Γιάνατσεκ. Πίσω όμως από το όνομα που ταξίδεψε τόσο μακριά μένει η βιεννέζικη συναυλία του 1803: ο Μπρίτζταουερ, ο Μπετόβεν και ένα έργο που είχε ήδη ακουστεί με όλη την ένταση ενός ζωντανού διαλόγου, πριν αποκτήσει το οριστικό του εξώφυλλο.
🎧 Οδηγός Ακρόασης
Από το βιολί στο πιάνο. Στα πρώτα μέτρα, η πλατιά συγχορδία του βιολιού ακολουθείται από μικρότερα σχήματα. Η είσοδος του πιάνου συνοδεύεται από αλλαγή στην αρμονία. Ακούγοντας ξανά την αρχή, γίνεται ευκολότερο να διακριθεί πώς η απάντηση του πιάνου μεταβάλλει τον χαρακτήρα της φράσης που προηγήθηκε.
Το τραγούδι μέσα στο Presto. Ύστερα από τις γρήγορες νότες και τα απότομα σταματήματα, οι παρατεταμένοι φθόγγοι του βιολιού και οι ήσυχες συγχορδίες του πιάνου κάνουν ευδιάκριτη τη Μι μείζονα. Η μικρή επιστροφή στην αργή αγωγή λίγο πιο πέρα βοηθά να φανεί πόσο κοντά κρατά ο Μπετόβεν δύο πολύ διαφορετικές ταχύτητες.
Το χαμηλό Ντο του Andante. Στην παρουσίαση του θέματος, τα επαναλαμβανόμενα Ντο στο μπάσο του πιάνου προετοιμάζουν την πρώτη Φα, που ακούγεται στο πέμπτο πλήρες μέτρο. Στις δύο πρώτες παραλλαγές, οι γρήγορες νότες μεταφέρονται από το πιάνο στο βιολί, αλλά η ίδια κατεύθυνση της αρχικής φράσης εξακολουθεί να διακρίνεται.
Η αλλαγή βήματος στο φινάλε. Μέσα στο συνεχές 6/8, η σύντομη στροφή στο 2/4 καθαρίζει την υφή και αφήνει να ακουστούν πιο χωριστές προσβολές του πιάνου. Η επιστροφή του χορευτικού παλμού γίνεται αισθητή ακόμη και χωρίς μέτρημα. Στην coda, τα μικρά Adagio φέρνουν μια δεύτερη ευκαιρία να ακουστεί τι αλλάζει όταν οι δύο μουσικοί ανακόπτουν μαζί την ταχύτητα.
🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις
Τρία ντουέτα φωτίζουν διαφορετικές πλευρές της ίδιας παρτιτούρας, από την άρθρωση του ρυθμού ως τον χρόνο που διεκδικεί μια φράση.
- Μιντόρι Σάιλερ και Γιος βαν Ίμερσεελ (Zig-Zag Territoires). Το φορτεπιάνο δίνει στις συγχορδίες του πρώτου Presto καθαρή προσβολή και σύντομη αντήχηση. Στο Andante διακρίνονται εύκολα τα χαμηλά στηρίγματα του θέματος κάτω από την πιο κινητική γραφή.
- Γκίντον Κρέμερ και Μάρτα Άργκεριχ (Deutsche Grammophon). Οι απότομες δυναμικές μεταβολές και τα κοφτά περάσματα από τον έναν μουσικό στον άλλο δίνουν ιδιαίτερη ένταση στο πρώτο Presto. Τα τρία βίντεο της Ανάλυσης επιτρέπουν να παρακολουθηθεί η ερμηνεία ανά μέρος.
- Ανν-Σοφί Μούτερ και Λάμπερτ Όρκις. Στη μαγνητοσκοπημένη εκτέλεση, η προετοιμασία κάθε εισόδου φαίνεται εξίσου καθαρά με την ανταλλαγή των φράσεων. Ο χρόνος που δίνουν στις παραλλαγές κάνει ιδίως το πέρασμα από τη Φα ελάσσονα στην τέταρτη παραλλαγή να αποκτά δικό του βάρος.
📚 Περαιτέρω Μελέτη
- Σίγκχαρντ Μπράντενμπουργκ — Πρόλογος στην έκδοση Henle HN 714. Διευκρινίζει ποια χειρόγραφα και ποιες έντυπες εκδόσεις στηρίζουν το μουσικό κείμενο και πού η σημειογραφία επιδέχεται διαφορετική ανάγνωση.
- Ρόμπιν Στόουελ — The Early Violin and Viola: A Practical Guide. Η μελέτη της «Κρόιτσερ» στις σ. 139–151 συνδέει την τεχνική του βιολιού με τις επιλογές μιας ιστορικά ενημερωμένης εκτέλεσης.
- Νόρμπερτ Γκερτς — «Beethoven’s Change of Dedication – A Small Search for Motives». Παρακολουθεί τις επιστολές και τις περιστάσεις της αλλαγής αφιέρωσης, με έμφαση στο ενδιαφέρον του Μπετόβεν για το Παρίσι.
🔗 Σχετικά Έργα
- Λούντβιχ βαν Μπετόβεν — Σονάτα για βιολί και πιάνο σε Λα μείζονα, έργο 30 αρ. 1. Η σονάτα για την οποία είχε γραφτεί αρχικά το φινάλε της «Κρόιτσερ» κυκλοφόρησε με ένα θέμα και παραλλαγές στο τέλος. Η σύγκριση φωτίζει πόσο διαφορετικά μπορούν να κλείσουν δύο έργα στην ίδια τονικότητα.
- Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ — Σονάτα για βιολί και πιάνο σε Λα μείζονα, K. 526. Στον γρήγορο διάλογο των δύο οργάνων ακούγεται μια προγενέστερη, ήδη απαιτητική μορφή συνεργασίας, με συνεχείς μεταβιβάσεις της πρωτοβουλίας.
- Γιοχάνες Μπραμς — Σονάτα αρ. 3 για βιολί και πιάνο σε Ρε ελάσσονα, έργο 108. Το φινάλε της επιστρατεύει μια ανάλογα απαιτητική ρυθμική ακρίβεια για να οργανώσει τη δραματική ορμή των δύο οργάνων.
- Σεζάρ Φρανκ — Σονάτα για βιολί και πιάνο σε Λα μείζονα. Η κυκλική επάνοδος θεμάτων από μέρος σε μέρος δίνει στο ίδιο ντουέτο και στην ίδια βασική τονικότητα έναν διαφορετικό τρόπο να αποκτήσουν συνοχή σε μεγάλη κλίμακα.
- Λέος Γιάνατσεκ — Κουαρτέτο εγχόρδων αρ. 1, «Σονάτα του Κρόιτσερ». Η σχέση περνά από τη νουβέλα του Τολστόι. Στο κουαρτέτο, ο τίτλος γίνεται η αφετηρία ενός νέου μουσικού δράματος.
🎼 Μουσική Σκέψη
Μια παύση μπορεί να ανήκει και στους δύο μουσικούς, ακόμη κι όταν την έχει προκαλέσει ο ένας. Το χέρι μένει πάνω από τα πλήκτρα και το δοξάρι κοντά στη χορδή. Στο ελάχιστο διάστημα πριν ξαναρχίσουν, η μουσική εξαρτάται από το πόσο καλά άκουσε ο καθένας την τελευταία νότα του άλλου.
📖 Βιβλιογραφία & Πηγές
Η μουσική ανάλυση βασίζεται στην παρτιτούρα και στον έλεγχο της πρώτης έκδοσης. Για τη συναυλία του 1803 και τη μετέπειτα έκδοση χρησιμοποιήθηκαν χειρόγραφα και επιστολές του Beethoven-Haus, μαζί με τις μεταγενέστερες αναμνήσεις του Ρις και του Μπρίτζταουερ. Οι τελευταίες εξετάστηκαν με επιφύλαξη όπου η χρονολόγηση ή η ερμηνεία των γεγονότων δεν είναι οριστική.
Παρτιτούρες και εκδοτική τεκμηρίωση
Ludwig van Beethoven. Sonata per il Pianoforte ed un Violino obligato, έργο 47. Βόννη, Νίκολαους Ζίμροκ, Απρίλιος 1805, αρ. πλάκας 422. Beethoven-Haus Bonn, HCB C op. 47.
Ludwig van Beethoven. Ludwig van Beethovens Werke, σειρά 12, αρ. 100, έργο 47, σ. 175–214. Λειψία, Breitkopf & Härtel, [1863], αρ. πλάκας B.100. Ψηφιοποίηση Bayerische Staatsbibliothek, αντίγραφο στο IMSLP.
Sieghard Brandenburg, επιμ. Violin Sonata A major op. 47 (Kreutzer-Sonata). G. Henle Verlag, HN 714, πρόλογος με χρονολογία 1978, σ. II–III.
Πρωτογενή τεκμήρια
Beethoven-Haus Bonn. NE 86, αυτόγραφο τμήμα του πρώτου μέρους, και NE 396, διορθωμένο αντίγραφο που χρησιμοποιήθηκε για τη χάραξη.
Ludwig van Beethoven. Σημείωμα προς τον Alexander Wetzlar von Plankenstern, Βιέννη, 18 Μαΐου 1803. HCB BBr 66.
Kaspar Karl van Beethoven. Επιστολή προς τον Nikolaus Simrock, Βιέννη, 25 Μαΐου 1803. HCB Br 314.
Ludwig van Beethoven. Επιστολή προς τον Nikolaus Simrock, Βιέννη, 4 Οκτωβρίου 1804. BH 4.
Μελέτες και θεσμικές πηγές
Beethoven-Haus Bonn. Sonata for piano and violin (A major) op. 47. Κατάλογος έργων και τεκμηρίων.
Franz Gerhard Wegeler και Ferdinand Ries. Biographische Notizen über Ludwig van Beethoven. Κόμπλεντς, Karl Baedeker, 1838, σ. 82–83.
F. G. E. [Frederick G. Edwards]. «George P. Bridgetower and the Kreutzer Sonata». The Musical Times 49, αρ. 783, Μάιος 1908, σ. 302–308, ιδίως σ. 305.
Norbert Gertsch. «Beethoven’s Change of Dedication – A Small Search for Motives». Henle Blog, 12 Οκτωβρίου 2020.
John Henken. Violin Sonata No. 9 in A major, Op. 47 (“Kreutzer”). Los Angeles Philharmonic.
J. P. E. Harper-Scott. «Glimpsing Beethoven’s Truth Content Through Analysis». Στο The Event of Music History. Cambridge University Press, 2021, παράδειγμα 6.1.

Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου