![]() |
| Ο νεαρός Σεργκέι Προκόφιεφ στο πόντιουμ, σε μια εικαστική αναφορά στην πρεμιέρα της «Κλασικής Συμφωνίας» στο Πέτρογκραντ, στις 21 Απριλίου 1918. Ο συνθέτης διηύθυνε ο ίδιος την Ορχήστρα της πρώην Αυλής, παρουσιάζοντας ένα έργο που συνδύαζε την κομψότητα της κλασικής συμφωνικής γραφής με τη δική του ευρηματική μουσική γλώσσα. |
Πληροφορίες έργου
- Συνθέτης:
- Σεργκέι Προκόφιεφ (Sergei Prokofiev, 1891–1953)
- Τίτλος έργου:
- Συμφωνία αρ. 1 σε Ρε μείζονα «Κλασική», έργο 25
- Χρονολογία σύνθεσης:
- 1916–1917
- Πρώτη εκτέλεση:
- 21 Απριλίου 1918, Πετρούπολη (Πέτρογκραντ), από την Ορχήστρα της πρώην Αυλής, υπό τη διεύθυνση του συνθέτη
- Είδος:
- Συμφωνία
- Αισθητικό ρεύμα:
- Νεοκλασικισμός
- Δομή:
- Τέσσερα μέρη
- Διάρκεια:
- Περίπου 14–15 λεπτά
- Όργανα / Σύνολο:
- Δύο φλάουτα, δύο όμποε, δύο κλαρινέτα, δύο φαγκότα, δύο κόρνα, δύο τρομπέτες, τύμπανα και έγχορδα
Η «Κλασική Συμφωνία» του Σεργκέι Προκόφιεφ μοιάζει, στην πρώτη ακρόαση, με ένα ευκίνητο έργο του 18ου αιώνα. Οι μελωδίες έχουν καθαρό περίγραμμα, η ορχήστρα είναι μικρή και οι τέσσερις κινήσεις διαδέχονται η μία την άλλη με αξιοθαύμαστη οικονομία. Πολύ γρήγορα, όμως, αποκαλύπτεται η ιδιοσυγκρασία ενός συνθέτη του 20ού αιώνα: η αρμονία αλλάζει απροσδόκητα κατεύθυνση, οι τονισμοί μετατοπίζονται και μια γνώριμη φράση αποκτά ξαφνικά διαφορετικό χαρακτήρα.
Αυτό το παιχνίδι με την προσδοκία ακούγεται ήδη στην αρχή. Μια ορμητική άνοδος της ορχήστρας καταλήγει σε δυνατό τονισμό, αλλά αμέσως μετά τα πρώτα βιολιά συνεχίζουν με μια σιγανή, ανάλαφρη μελωδία. Όταν η φράση επανέλθει αργότερα, ο ρυθμός και η άρθρωσή της θα είναι αναγνωρίσιμα, όχι όμως και η τονικότητα. Η έκπληξη δεν προκύπτει από την ανατροπή της κλασικής μορφής, αλλά από την ευρηματική χρήση της.
Η σχέση με τον Χάιντν δεν ήταν μια επιφανειακή αναφορά στο παρελθόν. Στο Ωδείο της Αγίας Πετρούπολης, ο Προκόφιεφ είχε μελετήσει την κλασική ορχηστρική γραφή στα μαθήματα διεύθυνσης του Νικολάι Τσερέπνιν. Αργότερα εξηγούσε πως, όταν σχεδίαζε τη συμφωνία, φανταζόταν τον Χάιντν να ζει στη δική του εποχή: να διατηρεί το προσωπικό του ύφος, αλλά να έχει γνωρίσει και τη νεότερη μουσική. Η σκέψη αυτή φωτίζει τη συνύπαρξη καθαρών μορφών και απροσδόκητων αρμονικών στροφών.
Η μικρή ορχήστρα κάνει κάθε λεπτομέρεια να μετρά. Το φαγκότο δίνει μια ιδιόρρυθμη κίνηση στο δεύτερο θέμα του πρώτου μέρους, το φλάουτο αλλάζει το χρώμα της μελωδίας στο Larghetto, ενώ οι τρομπέτες και τα τύμπανα τονίζουν καίριες στιγμές χωρίς να καλύπτουν την ευελιξία των εγχόρδων. Μέσα από αυτές τις γρήγορες εναλλαγές η μουσική παραμένει διαυγής, ακόμη και όταν αιφνιδιάζει.
Μέρη του έργου / Δομή
Η συμφωνία ακολουθεί την τετραμερή διάταξη που παραπέμπει στο κλασικό πρότυπο. Δύο γρήγορα μέρη στη Ρε μείζονα πλαισιώνουν το λυρικό Larghetto στη Λα μείζονα και μια σύντομη γκαβότα. Η διαφορά ανάμεσα στην ανάσα του αργού μέρους, στο βαρύ χορευτικό βήμα και στην ορμή του φινάλε δίνει στο έργο μια σαφή, αλλά καθόλου μονότονη, πορεία.
| Μέρος | Κύρια τονικότητα και μέτρο | Μορφή και χαρακτήρας |
|---|---|---|
| I. Allegro | Ρε μείζονα · 2/2 | Μορφή σονάτας. Μια ζωηρή πρώτη ομάδα θεμάτων και μια παιγνιώδης δεύτερη οδηγούν σε μια επανέκθεση που αρχίζει μακριά από την κύρια τονικότητα. |
| II. Larghetto | Λα μείζονα · 3/4 | Λυρικό μέρος με αντιθετικό κέντρο και μεταμορφωμένη επιστροφή. Η αρχική μελωδία διατηρεί την ηρεμία της ενώ η συνοδεία αλλάζει χαρακτήρα. |
| III. Gavotta. Non troppo allegro | Ρε μείζονα · 4/4 | Τριμερής χορός. Τα βαριά βήματα των εξωτερικών ενοτήτων πλαισιώνουν μια ήσυχη μουσέτα στη Σολ μείζονα. |
| IV. Finale. Molto vivace | Ρε μείζονα · 2/2 | Γρήγορο φινάλε με λογική μορφής σονάτας. Η συνεχής κίνηση σηκώνει ακόμη και τις πιο απότομες αλλαγές έντασης και ηχοχρώματος. |
Η Λα μείζονα αποκτά διαφορετική σημασία ανάλογα με τη θέση της. Στο πρώτο Allegro είναι ο τονικός προορισμός της έκθεσης, ενώ στο Larghetto προσφέρει το κύριο περιβάλλον της μελωδίας. Η γκαβότα επιστρέφει στη Ρε μείζονα, αλλά μεταβάλλει αισθητά τον βηματισμό της μουσικής: εκεί όπου το πρώτο μέρος στηριζόταν στην ευκινησία, ο χορός δίνει έμφαση στο βάρος του παλμού.
Ανάλυση
I. Allegro — Ένα θέμα επιστρέφει σε άλλη τονικότητα
Το πρώτο μέρος καθιερώνει αμέσως μια έντονη αντίθεση ανάμεσα στον δυνατό ορχηστρικό τονισμό και στη λεπτή φράση που ακολουθεί. Έγχορδα, φλάουτα και κλαρινέτα συμμετέχουν στο ανοδικό πέρασμα, ενώ τα χάλκινα και τα τύμπανα ενισχύουν τις καταλήξεις του. Έπειτα από τον δεύτερο τονισμό, τα πρώτα βιολιά παρουσιάζουν τη μελωδία σιγανά, με την ένδειξη p leggiero. Η γρήγορη εναλλαγή των δύο τρόπων άρθρωσης κάνει την έναρξη ιδιαίτερα εύκολη στην αναγνώριση όταν εμφανιστεί ξανά.
Η πρώτη θεματική ομάδα έχει περισσότερα από ένα πρόσωπα. Μετά τη φράση των βιολιών, τα ξύλινα πνευστά φέρνουν μια καινούργια ιδέα και τη μοιράζονται σε σύντομες απαντήσεις. Το φαγκότο και το βιολοντσέλο συνεχίζουν τη σκέψη χαμηλότερα, κι έτσι αλλάζει η απόσταση ανάμεσα στις φωνές, ενώ η μουσική προχωρά προς τη Λα μείζονα. Εκεί, από το μ. 46, τα πρώτα βιολιά παρουσιάζουν το δεύτερο θέμα με καθοδικά άλματα οκτάβας. Το φαγκότο ξεδιπλώνει τις νότες της συνοδευτικής συγχορδίας μία μία, ενώ τα κοντραμπάσα κρατούν τον βηματισμό με νυκτές νότες. Τα άλματα των βιολιών και η ζωηρή κίνηση από κάτω δίνουν στη μελωδία, κατά τα άλλα τόσο κόσμια, ένα κάπως αδέξιο περπάτημα.
Η έκθεση έχει πλέον καθιερώσει δύο περιοχές, τη Ρε και τη Λα μείζονα. Μετά την κατάληξή της, η ανάπτυξη ανοίγει στο μ. 87 με παραλλαγή της πρώτης φράσης σε Ρε ελάσσονα. Στη συνέχεια, ένα σχήμα του δεύτερου θέματος ακούγεται με μεγαλύτερες ρυθμικές αξίες στα κόρνα και τα χαμηλά έγχορδα. Οι πιο γρήγορες απαντήσεις από ψηλότερα επιτρέπουν να ακουστούν ταυτόχρονα δύο διαφορετικές ταχύτητες κίνησης. Εκείνο που στην έκθεση περπατούσε ανάλαφρα αποκτά τώρα βάρος και διεκδικεί χώρο μέσα σε μια πολύ πυκνότερη ορχήστρα.
Η αρχική ανοδική κίνηση προαναγγέλλει την επανέκθεση, αλλά ο Προκόφιεφ καθυστερεί την αναμενόμενη τονική αποκατάσταση. Στο μ. 142, στο σημείο 20 της παρτιτούρας, τα πρώτα βιολιά επαναφέρουν τη μελωδία που είχε παρουσιαστεί στο μ. 3 στη Ρε μείζονα. Το περίγραμμά της παραμένει ίδιο, όμως τώρα βρίσκεται έναν τόνο χαμηλότερα, στη Ντο μείζονα. Τα δύο αποσπάσματα της παρτιτούρας επιτρέπουν άμεση σύγκριση: ίδια ανοδική προετοιμασία, ίδιος δυνατός τονισμός, ίδια απόσυρση σε p leggiero — αλλά διαφορετικό τονικό σημείο άφιξης.


Η Ντο μείζονα δεν εμφανίζεται εδώ για πρώτη φορά· είχε ακουστεί και σε προηγούμενη εκφορά της αρχικής φράσης μέσα στην έκθεση. Το ευρηματικό στοιχείο είναι η θέση της επιστροφής. Στο μ. 150, με την επανείσοδο της ιδέας των ξύλινων πνευστών, η Ρε μείζονα γίνεται ξανά σαφής, και στο μ. 171 ακολουθεί το δεύτερο θέμα στην ίδια τονικότητα. Έτσι η επανέκθεση ολοκληρώνει σταδιακά αυτό που η αναγνώριση της πρώτης μελωδίας είχε αρχικά αφήσει ανοιχτό.
II. Larghetto — Το τραγούδι των βιολιών και η φωνή του φλάουτου
Το αργό μέρος ανοίγει με τέσσερα ήσυχα μέτρα. Τα έγχορδα φτιάχνουν μια μικρή, τακτική κίνηση, μέσα από την οποία αναδύεται η μελωδία των πρώτων βιολιών, molto dolce. Η εισαγωγή είναι αρκετή για να αποκτήσει το αυτί αίσθηση του τριμερούς μέτρου. Έτσι, όταν η μελωδία ψηλώνει και στολίζεται, η συνοδεία εξακολουθεί να προσφέρει ένα σταθερό έδαφος.
Στη συνέχεια το φλάουτο αναλαμβάνει μέρος της μελωδικής γραμμής ψηλά, την ώρα που τα πρώτα βιολιά κινούνται χαμηλότερα. Η αλλαγή ακούγεται ιδιαίτερα καθαρά επειδή ο Προκόφιεφ κρατά αναγνωρίσιμη τη μελωδία. Με το φλάουτο το ίδιο τραγούδι αποκτά φωτεινότερη, πιο ευδιάκριτη κορυφή, και τα μικρά ποικίλματά του φαίνονται να αποκτούν λίγο περισσότερο χώρο.
Στο κέντρο του μέρους, τα επαναλαμβανόμενα δέκατα έκτα των εγχόρδων αλλάζουν την αίσθηση του χρόνου. Σύντομα σχήματα κυκλοφορούν ανάμεσα στα όργανα, η υφή πυκνώνει και η μουσική περνά από την περιοχή της Ντο μείζονας. Η ένταση κερδίζεται σταδιακά, καθώς όλο και περισσότερη κίνηση χωρά μέσα στον ίδιο αργό παλμό. Όταν επανέρχεται η μελωδία στη Λα μείζονα, η γρήγορη κίνηση εξακολουθεί να ακούγεται γύρω της. Το θέμα ξαναβρίσκει την ηρεμία του μέσα σε μια συνοδεία που θυμάται όσα μεσολάβησαν. Προς το τέλος, η μικρή εισαγωγική κίνηση ξαναβγαίνει στην επιφάνεια και το μέρος κλείνει με τη διακριτικότητα με την οποία είχε αρχίσει.
III. Gavotta. Non troppo allegro — Ο χορός και η μουσέτα
Η γκαβότα αρχίζει με άρση δύο χρόνων: τέσσερα όγδοα στα ψηλά έγχορδα προηγούνται του πρώτου πλήρους μέτρου. Το βήμα μοιάζει έτσι να έχει ξεκινήσει πριν ακουστεί ο πρώτος ισχυρός χρόνος. Η ένδειξη forte pesante δίνει βάρος στις κινήσεις των εγχόρδων, ενώ οι ξαφνικές αρμονικές μετατοπίσεις και οι παρεμβάσεις των πνευστών κάνουν τον χορό σκόπιμα άκαμπτο και παιγνιώδη. Με αυτή τη γκαβότα ο Προκόφιεφ αντικαθιστά το μενουέτο που θα συναντούσαμε συχνότερα στην κλασική συμφωνική παράδοση.
Στη μεσαία ενότητα, με κέντρο τη Σολ μείζονα, ο χορός αποκτά τον ήχο της μουσέτας. Η λέξη παραπέμπει σε ένα είδος γκάιντας και, κατ’ επέκταση, σε μουσική που θυμίζει τον τρόπο με τον οποίο ο σταθερός χαμηλός ήχος της στηρίζει μια μελωδία. Στην παρτιτούρα, οι παρατεταμένοι φθόγγοι χαμηλά και τα ήσυχα επαναλαμβανόμενα χτυπήματα των τυμπάνων κρατούν το έδαφος σχεδόν ακίνητο. Πάνω τους τα ξύλινα πνευστά ανταλλάσσουν μικρές φράσεις. Καθώς εμφανίζεται μια ζωηρότερη γραμμή στο όμποε, η σταθερή βάση κάνει την καινούργια κίνηση ευδιάκριτη.
Η επιστροφή, Poco meno mosso, επαναφέρει το αναγνωρίσιμο σχήμα του χορού, με ελαφρότερα χρώματα και διαφορετικό μοίρασμα της φράσης. Στο τέλος, τα έγχορδα περνούν σε pizzicato και ο χορός σβήνει με δύο ήσυχες νυκτές συγχορδίες. Η απόσταση από το πρώτο pesante ώς αυτό το σχεδόν ψιθυριστό κλείσιμο χωρά σε λίγο περισσότερο από ένα λεπτό.
IV. Finale. Molto vivace — Η ταχύτητα αποκτά μορφή
Το φινάλε ξεκινά με ένα σύντομο δυνατό χτύπημα και μια μελωδία των πρώτων βιολιών που παίρνει αμέσως φόρα. Τα δεύτερα βιολιά, οι βιόλες και τα χαμηλότερα έγχορδα γεμίζουν σταδιακά τον χώρο κάτω από τη γραμμή. Τα τύμπανα εμφανίζονται ήδη στην αρχή, με ήσυχους παλμούς ύστερα από τον πρώτο τονισμό. Παρά την ταχύτητα, ακούγεται καθαρά πότε όλη η ορχήστρα μπαίνει στη φράση και πότε αποσύρεται για να αφήσει να ξεχωρίσει μια μικρή απάντηση.
Στην έκθεση, τα ξύλινα πνευστά αποκτούν όλο και μεγαλύτερο μερίδιο της μελωδικής κίνησης. Ένα τραγουδιστό επεισόδιο ανοίγει χώρο ανάμεσα στις απότομες επεμβάσεις του συνόλου, ενώ μια φράση προς το κλείσιμο, με την ένδειξη scherzando, ξεχωρίζει για τα ελαφρά της τονίσματα. Η έκθεση σταθεροποιείται στη Λα μείζονα και η παρτιτούρα προβλέπει την επανάληψή της. Όταν ακολουθήσει η ανάπτυξη, τμήματα από τις πιο όψιμες ιδέες της έκθεσης ξανακούγονται με άλλη ενορχήστρωση. Ένα σχήμα που είχε ξεχωρίσει στο φλάουτο περνά στο κλαρινέτο, ενώ η γρήγορη συνοδεία των εγχόρδων κρατά τη ροή. Ο ακροατής μπορεί να αναγνωρίσει την αλλαγή του θέματος από την αλλαγή του οργάνου που το προβάλλει.
Η επιστροφή της πρώτης ιδέας στη Ρε μείζονα δίνει στο φινάλε τη μεγάλη του καμπή. Ως εκεί, οι αλλεπάλληλες επανεμφανίσεις μικρών αναγνωρίσιμων φράσεων μπορούν να δώσουν την εντύπωση ενός ροντό. Η πορεία από τη Ρε προς τη Λα μείζονα στην έκθεση και η οργανωμένη επιστροφή του υλικού στην κύρια τονικότητα στηρίζουν την ανάγνωση ως μορφής σονάτας. Προς το τέλος, το ορχηστρικό σύνολο συγκλίνει σε δυνατούς τονισμούς και ανερχόμενα περάσματα. Η ταχύτητα που στην αρχή έδινε την αίσθηση του παιχνιδιού δίνει τώρα την ώθηση για ένα κοφτό, αποφασιστικό τέλος.
Το χιούμορ της τονικής επιστροφής
Στη μορφή σονάτας, η επανέκθεση συνδέεται συνήθως με δύο επιστροφές: ξανακούγεται το αρχικό θεματικό υλικό και αποκαθίσταται η κύρια τονικότητα. Αυτά τα δύο γεγονότα συχνά συμπίπτουν, γι’ αυτό η μουσική αποκτά αίσθηση οικείας άφιξης ακόμη και για τον ακροατή που δεν γνωρίζει τον τεχνικό όρο. Στο πρώτο Allegro, ο Προκόφιεφ τα χωρίζει σκόπιμα. Η μελωδία αναγνωρίζεται αμέσως, αλλά η Ρε μείζονα επιστρέφει ως σαφές κέντρο λίγα μέτρα αργότερα.
Η μεταφορά της μελωδίας έναν τόνο χαμηλότερα αλλάζει το απόλυτο ύψος των φθόγγων, όχι όμως τις μεταξύ τους αποστάσεις ή τον ρυθμό τους. Ο γνώριμος τονισμός και η απότομη υποχώρηση της δυναμικής ενισχύουν ακόμη περισσότερο την αναγνώριση. Εδώ βρίσκεται το χιούμορ της συγκεκριμένης επιστροφής: η μουσική αναγγέλλει με κάθε άλλο μέσο ότι βρισκόμαστε πάλι στην αρχή, ενώ η αρμονία χρειάζεται λίγο περισσότερο χρόνο για να συμφωνήσει. Η κλασική μορφή παραμένει κατανοητή και ακριβώς γι’ αυτό μπορεί να γίνει πεδίο έκπληξης.
🪶 Από τη ζωή του έργου
Το καλοκαίρι που το πιάνο έμεινε πίσω
Το καλοκαίρι του 1917, ο Σεργκέι Προκόφιεφ βρέθηκε στην εξοχή κοντά στο Πέτρογκραντ και δοκίμασε κάτι ασυνήθιστο για τον ίδιο: να δουλέψει μια συμφωνία χωρίς πιάνο. Είχε συνηθίσει να συνθέτει στο πληκτρολόγιο, αλλά, όπως θυμόταν αργότερα, οι ιδέες που γεννιούνταν μακριά του συχνά τού φαίνονταν πιο ενδιαφέρουσες. Όταν τις δοκίμαζε, μπορεί αρχικά να ακούγονταν παράξενες· ύστερα, όμως, άρχιζε να διακρίνει τη λογική τους. Αυτή τη φορά θέλησε να ακολουθήσει τη σκέψη ως το τέλος, φανταζόμενος εξαρχής τη μουσική μέσα από τα όργανα της ορχήστρας.
Δεν ξεκινούσε από λευκό χαρτί. Ήδη από το 1916 είχε ολοκληρώσει τη γκαβότα και είχε συγκεντρώσει υλικό για τα δύο πρώτα μέρη. Πίσω από την επιλογή του κλασικού ύφους βρίσκονταν και παλαιότερα μαθήματα στο Ωδείο της Αγίας Πετρούπολης. Εκεί, ο Νικολάι Τσερέπνιν, καθηγητής του στη διεύθυνση ορχήστρας, τον είχε φέρει κοντά στον Χάιντν. Ο Προκόφιεφ περιέγραψε αργότερα την ιδέα της νέας συμφωνίας με μια νοερή υπόθεση: τι θα έγραφε ο Χάιντν αν ζούσε στον 20ό αιώνα και είχε γνωρίσει τη νεότερη μουσική;
Στις ημέρες εκείνου του καλοκαιριού χωρούσαν περισσότερα από μία μόνο σύνθεση. Ο Προκόφιεφ διάβαζε Καντ, επεξεργαζόταν μουσικές ιδέες στους περιπάτους του και, παράλληλα με τη συμφωνία, ενορχήστρωνε το Πρώτο Κοντσέρτο του για βιολί. Η αποφασιστικότερη αλλαγή αφορούσε το φινάλε. Το πρώτο που είχε γράψει δεν τον ικανοποίησε και το αντικατέστησε. Για το καινούργιο έθεσε στον εαυτό του, σύμφωνα με τη μεταγενέστερη αφήγησή του, έναν ιδιαίτερο στόχο: να αποφύγει τις ελάσσονες συγχορδίες και να διατηρήσει τη φωτεινή, αδιάκοπη ορμή της μουσικής ώς το τέλος.
Τον Σεπτέμβριο του 1917 η συμφωνία είχε ολοκληρωθεί. Έμενε να αποκτήσει το όνομα με το οποίο θα γινόταν γνωστή. Ο Προκόφιεφ διάλεξε τον τίτλο «Κλασική» και αργότερα παραδέχθηκε ότι τον διασκέδαζε η σκέψη πως θα ενοχλούσε λίγο τους επικριτές του. Την ίδια στιγμή, έλπιζε πως το έργο θα κέρδιζε κάποτε πραγματικά αυτόν τον χαρακτηρισμό. Αφιέρωσε την παρτιτούρα στον Μπορίς Ασάφιεφ, συνθέτη και μουσικολόγο.
Η πρώτη δημόσια δοκιμασία ήρθε στις 21 Απριλίου 1918, στο Πέτρογκραντ. Ο ίδιος ο Προκόφιεφ ανέβηκε στο πόντιουμ για να διευθύνει την Ορχήστρα της πρώην Αυλής. Η συμφωνία που είχε συλλάβει μακριά από το πληκτρολόγιο παρουσιαζόταν πλέον από την ορχήστρα για την οποία είχε γραφτεί. Η σκέψη που είχε δοκιμάσει νοερά στους περιπάτους του είχε πια πάρει την οριστική της μορφή σε ζωντανό ορχηστρικό ήχο.
Μία από τις μουσικές εκείνης της συμφωνίας δεν έμεινε μόνο στην αίθουσα συναυλιών. Χρόνια αργότερα, όταν ο Προκόφιεφ συνέθεσε το μπαλέτο Ρωμαίος και Ιουλιέτα, επέστρεψε στη γκαβότα και την επεξεργάστηκε για την Α΄ Πράξη. Εκεί συνοδεύει την αναχώρηση των καλεσμένων από τον χορό των Καπουλέτων. Ο σύντομος χορός που είχε ολοκληρωθεί πρώτος, πριν συγκροτηθεί ολόκληρη η συμφωνία, βρήκε έτσι μια δεύτερη θέση στην ιστορία του συνθέτη — αυτή τη φορά πάνω στη σκηνή.
🎧 Οδηγός Ακρόασης
Στο Allegro, τα δύο βασικά σημεία αναφοράς είναι το ορμητικό ανοδικό πέρασμα και η σιγανή φράση των πρώτων βιολιών που το ακολουθεί. Η ίδια ακολουθία επιστρέφει μετά την πυκνή ανάπτυξη. Στη σύγκριση της αρχικής παρουσίασης με το μ. 142, η μελωδία αναγνωρίζεται αμέσως, ενώ η χαμηλότερη τονική θέση της γίνεται σαφέστερη με τη βοήθεια των δύο παραδειγμάτων της παρτιτούρας.
Στο Larghetto, το ενδιαφέρον περνά από τον χαρακτήρα της μελωδίας στον τρόπο που αλλάζει ο ήχος της. Πρώτα αποκτά σώμα στα βιολιά, ύστερα το φλάουτο φωτίζει την ψηλή περιοχή της. Όταν η μελωδία επιστρέψει μετά το κέντρο του μέρους, η γρήγορη, λεπτή κίνηση της συνοδείας είναι το ίχνος που άφησε η ενδιάμεση ενότητα.
Στη γκαβότα, τα τέσσερα γρήγορα όγδοα της αρχής εξηγούν το βάρος της πρώτης προσγείωσης καλύτερα από οποιαδήποτε περιγραφή του χορού. Αργότερα, κάτω από τις φράσεις των ξύλινων πνευστών, ξεχωρίζουν ο σταθερός χαμηλός ήχος και τα μαλακά τύμπανα. Η στροφή αυτή κάνει την επιστροφή του αρχικού βήματος άμεσα αναγνωρίσιμη.
Στο φινάλε, μια πρώτη ακρόαση μπορεί να ακολουθήσει τις εναλλαγές ανάμεσα στο σιγανό τρέξιμο και στα ξαφνικά ξεσπάσματα του συνόλου. Μια δεύτερη μπορεί να εστιάσει στις αλλαγές οργάνου. Η μελωδία των βιολιών στην αρχή και οι σύντομες απαντήσεις των πνευστών προσφέρουν σημεία αναφοράς που παραμένουν ευδιάκριτα ακόμη και στο πιο γρήγορο τέμπο.
🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις
Η Κλασική Συμφωνία χωρά διαφορετικά είδη ενέργειας. Στις ακόλουθες τρεις εκτελέσεις αξίζει να συγκριθούν το βάρος της άρσης στη γκαβότα και η καθαρότητα των απαντήσεων στο φινάλε.
- Claudio Abbado — Chamber Orchestra of Europe. Η ηχογράφηση της Deutsche Grammophon προσφέρεται για να παρακολουθήσει κανείς τις γρήγορες εναλλαγές ανάμεσα στα ξύλινα πνευστά και στα έγχορδα, ιδιαίτερα στο πρώτο μέρος.
- Orpheus Chamber Orchestra. Η εκτέλεση από σύνολο που παίζει χωρίς μαέστρο στρέφει το ενδιαφέρον στον συντονισμό των εισόδων και στο πώς το βάρος ενός τονισμού περνά από ομάδα σε ομάδα.
- Andrew Litton — Bergen Philharmonic Orchestra. Στη συναυλία της 15ης Ιανουαρίου 2015, η εικόνα επιτρέπει να παρακολουθήσουμε και τη συμμετοχή των οργάνων που ακούγονται για πολύ λίγο, όπως τα τύμπανα στις αρθρώσεις του φινάλε.
📚 Περαιτέρω Μελέτη
Για να ξαναδιαβαστεί η συμφωνία από την πλευρά του συνθέτη, της ιστορίας ή της ορχηστρικής γραφής, τρεις πηγές προσφέρουν διαφορετικές αφετηρίες.
- Sergei Prokofiev — Soviet Diary 1927 and Other Writings. Στις σ. 258–259 της αγγλικής έκδοσης του 1991, ο συνθέτης θυμάται το καλοκαίρι της σύνθεσης και εξηγεί τι δοκίμαζε δουλεύοντας χωρίς πιάνο.
- David Nice — Prokofiev: From Russia to the West, 1891–1935. Η βιογραφία τοποθετεί την πρεμιέρα και τα πρώτα βήματα του έργου μέσα στη μεταβατική περίοδο που οδήγησε τον συνθέτη από τη Ρωσία στη Δύση.
- Jonathan Del Mar — «Prokofiev: Classical Symphony (Symphony No. 1, Op. 25)», στο Orchestral Masterpieces under the Microscope. Μελέτη για αναγνώστες που θέλουν να δουν τι μπορεί να αποκαλύψει η λεπτομερής εξέταση μιας ορχηστρικής παρτιτούρας. 🔗 Σχετικά Έργα
🔗 Σχετικά Έργα
Η συγγένεια με τον Χάιντν είναι η πιο άμεση αφετηρία. Η συμφωνία προσφέρεται επίσης για ακροάσεις που φωτίζουν τη χρήση της κλασικής φόρμας και την τύχη μιας παλιάς χορευτικής ιδέας σε νέο έργο.
- Γιόζεφ Χάιντν — Συμφωνία αρ. 104 «του Λονδίνου». Η κοινή Ρε μείζονα και η ενέργεια του φινάλε επιτρέπουν να συγκριθούν δύο τρόποι με τους οποίους μια ζωηρή ορχήστρα χτίζει την ένταση γύρω από ένα απλό, ευδιάκριτο θέμα.
- Ζωρζ Μπιζέ — Συμφωνία σε Ντο μείζονα. Η ευκινησία των εγχόρδων και η διαύγεια των πνευστών συνδέουν τις δύο νεανικές συμφωνίες. Στον Μπιζέ, το αργό μέρος δίνει κεντρικό ρόλο στο όμποε, μια ενδιαφέρουσα αντιστοιχία με την παρουσία του φλάουτου στο Larghetto του Προκόφιεφ.
- Ιγκόρ Στραβίνσκι — Pulcinella. Στο μπαλέτο του 1920 ο Στραβίνσκι επανεπεξεργάζεται υπάρχουσα μουσική του 18ου αιώνα. Η σύγκριση φωτίζει δύο διαφορετικούς τρόπους συνομιλίας με το παρελθόν, μέσα από την ενορχήστρωση, τη φραστική και τις νέες αρμονικές σχέσεις.
- Σεργκέι Προκόφιεφ — Ρωμαίος και Ιουλιέτα, έργο 64. Η γκαβότα της Α΄ Πράξης επιτρέπει να ακούσουμε πώς ο ίδιος χορός αποκτά νέα κλίμακα και δραματική λειτουργία όταν συνοδεύει την αναχώρηση των καλεσμένων.
🎼 Μουσική Σκέψη
Η «Κλασική Συμφωνία» αφήνει πίσω της κάτι περισσότερο από τις ζωηρές μελωδίες της: την αίσθηση πως ένα γνώριμο βήμα μπορεί ξαφνικά να οδηγήσει αλλού. Ακόμη κι όταν η έκπληξη είναι πια γνωστή, η στιγμή της επιστροφής διατηρεί τη χάρη της.
📖 Βιβλιογραφία & Πηγές
Η σύγκριση των δύο εμφανίσεων του πρώτου θέματος και η περιγραφή της ενορχήστρωσης στηρίζονται στην πλήρη ορχηστρική παρτιτούρα. Για τη σύνθεση και την πρεμιέρα, η αναδρομική αφήγηση του Προκόφιεφ διαβάστηκε στη δημοσιευμένη παράθεσή της και διασταυρώθηκε με τον κατάλογο του εκδότη και με θεσμικές πηγές.
Παρτιτούρα
Prokofiev, Serge. Classical Symphony, Op. 25. Πλήρης ορχηστρική παρτιτούρα. Πρώτη πλήρης έκδοση, Παρίσι, Éditions Russes de Musique, χ.χ. [1925], αρ. πλάκας R.M.V. 419. Ανατύπωση Νέα Υόρκη, M. Baron Co., 1940, M.B. 99. IMSLP, ψηφιακό αντίγραφο #05981.
Πρωτογενής μαρτυρία
Prokofiev, Sergei. Soviet Diary 1927 and Other Writings. Επιμέλεια και μετάφραση Oleg Prokofiev. Boston, Northeastern University Press, 1991, σ. 258–259. Η αφήγηση της σύνθεσης χρησιμοποιήθηκε όπως παρατίθεται στο σημείωμα της Philharmonie de Paris και στο πρόγραμμα του Curtis Chamber Orchestra.
Αναλυτικές και ιστορικές πηγές
Absil, Frans. Musical Analysis: Visiting the Great Composers, 6η έκδοση, διαθέσιμο απόσπασμα, §20.1.1, πίν. 20.1–20.2, σ. 837–840.
Curtis Chamber Orchestra. Σημείωμα για την Classical Symphony, πρόγραμμα συναυλίας, Library of Congress, 7 Μαρτίου 2015, σ. 3–6.
McBurney, Gerard. Σημείωμα για την Classical Symphony in D (Symphony No. 1), Boosey & Hawkes.
Philharmonie de Paris. «Sergueï Prokofiev — Symphonie n° 1 en ré majeur op. 25 “Classique”». Σημείωμα προγράμματος με αποσπάσματα της αυτοβιογραφικής μαρτυρίας.
The Cleveland Orchestra. «Symphony No. 1, “Classical” — Prokofiev». Σημείωμα έργου
Vancouver Symphony Orchestra. «Symphony No. 1 (“Classical”), Op. 25». Σημείωμα προγράμματος, σ. 6.

Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου