Ο Σεργκέι Προκόφιεφ υπήρξε ένας από τους πιο αναγνωρίσιμους δημιουργούς του 20ού αιώνα, επειδή κατόρθωσε να ενώσει στοιχεία που μοιάζουν αντίθετα: τη διαύγεια της κλασικής μορφής με την αρμονική τόλμη, τον αιχμηρό ρυθμό με τον λυρισμό, το σαρκαστικό πνεύμα με την παραμυθένια αφήγηση. Η μουσική του μπορεί να κινείται με τη δύναμη μιας μηχανής, να αποκτά χορευτική ελαφρότητα ή να ανοίγει ξαφνικά σε μια πλατιά, συγκινητική μελωδία. Πίσω από αυτές τις μεταβολές παραμένει σταθερή η αίσθηση της κατεύθυνσης και της θεατρικής οικονομίας. Στον Προκόφιεφ, η αντίθεση γίνεται βασική αρχή μουσικής ενότητας.
Γεννήθηκε το 1891 στη Σόντσοβκα, τότε μέρος της Ρωσικής Αυτοκρατορίας και σήμερα στην ανατολική Ουκρανία. Η μητέρα του, ικανή πιανίστρια, καλλιέργησε από νωρίς τη σχέση του με το πιάνο και την όπερα, ενώ ο Ράινχολντ Γκλιέρ τού παρέδωσε τα πρώτα συστηματικά μαθήματα σύνθεσης. Το 1904, σε ηλικία δεκατριών ετών, εισήχθη στο Ωδείο της Αγίας Πετρούπολης, όπου σπούδασε μεταξύ άλλων με τον Ανατόλι Λιάντοφ, τον Νικολάι Ρίμσκι-Κόρσακοφ, τον Νικολάι Τσερέπνιν και την Άννα Γεσίποβα. Το 1914 κέρδισε το Βραβείο Ρουμπινστάιν ως πιανίστας παρουσιάζοντας το δικό του Πρώτο Κοντσέρτο για πιάνο — μια επιλογή που φανέρωνε ήδη την αυτοπεποίθηση και την ανεξαρτησία του.
Τα έργα της πρώτης δημιουργικής περιόδου προκάλεσαν ενθουσιασμό και αντίδραση με τους σκληρούς τονισμούς, τις απρόβλεπτες μετατοπίσεις και την έντονη ρυθμική τους ενέργεια. Η Τοκάτα, οι Σαρκασμοί, η Σκυθική Σουίτα και τα πρώτα κοντσέρτα καθιέρωσαν την εικόνα του νεαρού ριζοσπάστη. Την ίδια εποχή, η Πρώτη Συμφωνία «Κλασική» και το Πρώτο Κοντσέρτο για βιολί αποκάλυψαν μια εξίσου ουσιαστική έλξη προς την κομψότητα, τη διαφάνεια και τη μεγάλη μελωδική γραμμή. Ο ίδιος αργότερα περιέγραψε πέντε δημιουργικές «γραμμές» στη μουσική του: την κλασική, τη νεωτερική, την τοκατική, τη λυρική και την γκροτέσκα. Οι γραμμές αυτές αλληλεπιδρούν διαρκώς και εξηγούν την εντυπωσιακή ποικιλία του έργου του.
Το 1918, μέσα στην αναστάτωση που ακολούθησε τη Ρωσική Επανάσταση, ο Προκόφιεφ έφυγε με επίσημη άδεια για τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η αμερικανική περίοδος έφερε επιτυχίες, απογοητεύσεις και την όπερα Η αγάπη για τα τρία πορτοκάλια, ενώ από τις αρχές της δεκαετίας του 1920 το Παρίσι έγινε το βασικό κέντρο της δραστηριότητάς του. Συνεργάστηκε με τον Σεργκέι Ντιαγκίλεφ στα μπαλέτα Ο Γελωτοποιός, Το ατσάλινο βήμα και Ο Άσωτος Υιός, συνέθεσε το Τρίτο Κοντσέρτο για πιάνο, νέες σονάτες και την όπερα Ο Πύρινος Άγγελος. Ως πιανίστας και αρχιμουσικός ταξίδευε διαρκώς, επιδιώκοντας παράλληλα να εξασφαλίσει στα μεγάλα έργα του τον χρόνο, τις πρόβες και τις σκηνικές συνθήκες που απαιτούσαν.
Από τα τέλη της δεκαετίας του 1920 άρχισε να επισκέπτεται συχνότερα τη Σοβιετική Ένωση και το 1936 εγκαταστάθηκε οριστικά στη Μόσχα με την οικογένειά του. Η επιστροφή συνοδεύτηκε αρχικά από σημαντικές αναθέσεις και από την αναζήτηση μιας «νέας απλότητας»: μιας γραφής άμεσης και καθαρής, ικανής να διατηρεί την προσωπική του ευφυΐα και τη μελωδική της δύναμη. Ο Υπολοχαγός Κιζέ, το μπαλέτο Ρωμαίος και Ιουλιέτα, το συμφωνικό παραμύθι Ο Πέτρος και ο λύκος και η μουσική για την ταινία Αλέξανδρος Νιέφσκι δείχνουν πόσο δημιουργικά μπορούσε να ανταποκριθεί σε διαφορετικά ακροατήρια και μέσα. Σταδιακά, όμως, οι μετακινήσεις του περιορίστηκαν και η καλλιτεχνική ζωή βρέθηκε υπό ολοένα αυστηρότερο κρατικό έλεγχο.
Κατά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Προκόφιεφ δημιούργησε έργα εξαιρετικής δραματικής έκτασης: την όπερα Πόλεμος και Ειρήνη, το μπαλέτο Σταχτοπούτα, την Πέμπτη Συμφωνία και τις τρεις αποκαλούμενες «Πολεμικές Σονάτες» για πιάνο. Σε αυτά, η εξωτερική ορμή συνυπάρχει με σκοτεινότερες αρμονίες, επίμονους ρυθμούς και στιγμές βαθιάς εσωτερικότητας. Ένα σοβαρό πρόβλημα υγείας το 1945 περιόρισε σημαντικά τη δραστηριότητά του. Το 1948 καταδικάστηκε μαζί με τον Σοστακόβιτς, τον Χατσατουριάν και άλλους συνθέτες για «φορμαλισμό», με αποτέλεσμα έργα του να αποσυρθούν και η οικονομική του κατάσταση να επιδεινωθεί. Παρά τις πιέσεις, η συνεργασία του με μουσικούς όπως ο Σβιατοσλάβ Ρίχτερ και ο Μστισλάβ Ροστροπόβιτς τροφοδότησε νέες δημιουργίες, ανάμεσά τους η Σονάτα για βιολοντσέλο και η Συμφωνία-Κοντσέρτο.
Ο Προκόφιεφ πέθανε στη Μόσχα στις 5 Μαρτίου 1953, την ίδια ημέρα με τον Ιωσήφ Στάλιν, γεγονός που επισκίασε σχεδόν ολοκληρωτικά την είδηση του θανάτου του. Η μεταγενέστερη πορεία της μουσικής του αποκατέστησε το πραγματικό εύρος ενός δημιουργού που διέπρεψε στην όπερα, το μπαλέτο, τη συμφωνία, το κοντσέρτο, τη μουσική για τον κινηματογράφο και το πιανιστικό ρεπερτόριο. Το Ρωμαίος και Ιουλιέτα, ο Πέτρος και ο λύκος ή η «Κλασική» Συμφωνία προσφέρουν άμεση είσοδο στον κόσμο του, ενώ οι σονάτες, οι όπερες και οι ύστερες συμφωνίες αποκαλύπτουν μια πολύ πιο σύνθετη δραματουργία. Η κληρονομιά του βρίσκεται στην ικανότητά του να κάνει τη νεωτερικότητα ευδιάκριτη, σωματική και θεατρικά ζωντανή.
Εξερευνήστε τον συνθέτη
Επιλέξτε μια διαδρομή για να γνωρίσετε το έργο, τη ζωή και τον μουσικό κόσμο του Σεργκέι Προκόφιεφ.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου