![]() |
| Ο Μπάρτολο αποκοιμιέται στη διάρκεια του μαθήματος. Η Ροζίνα και ο Αλμαβίβα, που έχει παρουσιαστεί ως δάσκαλος μουσικής, μπορούν επιτέλους να μιλήσουν ελεύθερα. |
Πληροφορίες έργου
- Συνθέτης:
- Τζοακίνο Ροσσίνι (Gioachino Rossini, 1792–1868)
- Τίτλος έργου:
- Ο Κουρέας της Σεβίλλης (Il barbiere di Siviglia), Β΄ Πράξη
- Χρονολογία σύνθεσης:
- 1816
- Πρώτη εκτέλεση:
- 20 Φεβρουαρίου 1816, Teatro Argentina, Ρώμη, ως μέρος της όπερας Almaviva, o sia L’inutile precauzione
- Είδος:
- Κωμική όπερα σε δύο πράξεις (melodramma buffo)
- Αισθητικό ρεύμα:
- Ιταλική όπερα των αρχών του 19ου αιώνα, παράδοση του bel canto
- Δομή:
- Ρετσιτατίβα και εννέα μουσικοί αριθμοί, από το ντουέτο «Pace e gioia» έως το Finaletto
- Διάρκεια:
- Περίπου 45–65 λεπτά για τη Β΄ Πράξη, ανάλογα με τις περικοπές και τα τέμπι
- Όργανα / Σύνολο:
- Σολίστ, ανδρική χορωδία, έγχορδα, ξύλινα και χάλκινα πνευστά, μεγάλη κάσα και πληκτροφόρο
- Λιμπρέτο:
- Τσέζαρε Στερμπίνι, από την ομώνυμη κωμωδία του Μπωμαρσαί
- Εκδοχή αναφοράς:
- Η ρωμαϊκή διάταξη της πράξης, με την καταληκτική άρια του Αλμαβίβα
Ο Μπάρτολο επιμένει να παρακολουθήσει ο ίδιος το μάθημα τραγουδιού της Ροζίνας. Δεν υποψιάζεται, όμως, ότι ο δάσκαλος που έχει καθίσει μπροστά του είναι ο Κόμης Αλμαβίβα μεταμφιεσμένος. Η Ροζίνα αναγνωρίζει τον αγαπημένο της και οι δύο προσπαθούν να συνεννοηθούν χωρίς να προδώσουν το μυστικό τους. Ο γιατρός ακούει μια άρια, ενώ εκείνοι αναγνωρίζουν στα λόγια της τη δική τους κατάσταση. Η κωμωδία της Β΄ Πράξης του Κουρέα της Σεβίλλης αρχίζει από αυτή την απλή, εύστοχη αντίθεση: όλοι ακούν το ίδιο τραγούδι, αλλά δεν καταλαβαίνουν το ίδιο πράγμα.
Ο Ροσσίνι μεταφέρει αυτή τη διαφορά και στη μουσική. Στο εναρκτήριο ντουέτο, η ατέλειωτη ευχή του υποτιθέμενου δασκάλου εξαντλεί την υπομονή του Μπάρτολο. Λίγο αργότερα, η απρόσμενη εμφάνιση του αληθινού Μπαζίλιο προκαλεί πέντε διαφορετικές αντιδράσεις που ενώνονται σε έναν επίμονο, ευγενικό αποχαιρετισμό. Κι όταν ο Φίγκαρο αρχίζει το ξύρισμα, ακόμη και ο ήχος των βιολιών αλλάζει, την ώρα που οι ερωτευμένοι αναζητούν μια στιγμή ιδιωτικής συνομιλίας. Το ποιος ακούει ποιον γίνεται μέρος της ίδιας της μουσικής οργάνωσης.
Ο χρόνος της σκηνής μεταβάλλεται εξίσου επιδέξια. Ένα κλειδί βρίσκεται ή ένα γράμμα αλλάζει χέρια μέσα σε λίγες φράσεις ρετσιτατίβου· αντίθετα, ένα φωνητικό σύνολο μπορεί να παρατείνει μια αμήχανη συνάντηση ή έναν αποχαιρετισμό. Ύστερα έρχεται το Temporale: οι φωνές σωπαίνουν και η ορχήστρα αφηγείται την καταιγίδα που χωρίζει τις ημερήσιες μηχανορραφίες από τη νυχτερινή συνάντηση. Όταν η δράση συνεχιστεί, το μάθημα μοιάζει ήδη μακρινό.
Η ανάλυση ακολουθεί τη διάταξη που περιλαμβάνει το «Cessa di più resistere», την εκτενή τελική άρια του Αλμαβίβα. Επειδή η άρια συχνά παραλείπεται, η παρουσία της αλλάζει αισθητά την έκταση και το βάρος του τέλους: ο Κόμης αποκτά μια μεγάλη προσωπική σκηνή μετά την εξασφάλιση του γάμου. Για το πλαίσιο ολόκληρης της όπερας, βλ. τον Οδηγό Έργου και την ανάλυση της Α΄ Πράξης.
Η υπόθεση
Ο γιατρός Μπάρτολο σκοπεύει να παντρευτεί τη Ροζίνα, την οποία έχει υπό την κηδεμονία του. Εκείνη αγαπά τον Λιντόρο, το όνομα με το οποίο της έχει συστηθεί ο Κόμης Αλμαβίβα. Ύστερα από την αποτυχημένη είσοδό του ως στρατιώτης, ο Κόμης επιστρέφει ως δον Αλόνσο και προσφέρεται να αντικαταστήσει τον δήθεν άρρωστο δάσκαλο μουσικής, τον Μπαζίλιο. Για να κερδίσει την εμπιστοσύνη του γιατρού, του παραδίδει ένα γράμμα της Ροζίνας και του υποδεικνύει πώς θα μπορούσε να το χρησιμοποιήσει για να την κάνει να αμφιβάλει για τον αγαπημένο της. Η Ροζίνα αναγνωρίζει τον Λιντόρο και το μάθημα αρχίζει.
Ο Φίγκαρο φτάνει για να ξυρίσει τον Μπάρτολο και βρίσκει την ευκαιρία να πάρει το κλειδί του μπαλκονιού. Τότε εμφανίζεται ο αληθινός Μπαζίλιο, ανατρέποντας προς στιγμήν τη μεταμφίεση του Κόμη. Οι υπόλοιποι προσποιούνται ότι είναι άρρωστος και τον πείθουν να φύγει· το πουγκί που του δίνει ο Αλμαβίβα κάνει την απόφαση ευκολότερη. Όσο ο Φίγκαρο απασχολεί τον γιατρό, οι ερωτευμένοι συμφωνούν να συναντηθούν τα μεσάνυχτα και να φύγουν. Ο Μπάρτολο, όμως, ακούει μια αναφορά στη μεταμφίεση και τους διώχνει. Αργότερα δείχνει στη Ροζίνα το γράμμα που του είχε δώσει ο υποτιθέμενος δάσκαλος. Πεισμένη πια ότι ο Λιντόρο σκοπεύει να την παραδώσει στον Κόμη Αλμαβίβα, η Ροζίνα, χωρίς να ξέρει πως πρόκειται για το ίδιο πρόσωπο, αποκαλύπτει το σχέδιο φυγής.
Μετά την καταιγίδα, ο Φίγκαρο και ο Αλμαβίβα μπαίνουν από το μπαλκόνι. Η Ροζίνα τούς υποδέχεται οργισμένη, πιστεύοντας ότι ο Λιντόρο την έχει προδώσει. Ο Κόμης αποκαλύπτει τότε την αληθινή του ταυτότητα και η παρεξήγηση λύνεται: ο Λιντόρο και ο Αλμαβίβα είναι ο ίδιος άνθρωπος. Οι τρεις ετοιμάζονται να φύγουν, αλλά ανακαλύπτουν ότι λείπει η σκάλα. Την ίδια ώρα φτάνει ο συμβολαιογράφος που είχε καλέσει ο Μπάρτολο. Ο Φίγκαρο τον στρέφει προς τον γάμο των ερωτευμένων, ενώ ο Κόμης εξασφαλίζει τη μαρτυρία του Μπαζίλιο με ένα δώρο και μια απειλή. Όταν ο γιατρός επιστρέφει με τις αρχές, το συμβόλαιο έχει ήδη υπογραφεί. Ο ίδιος παραδέχεται τότε ότι απομάκρυνε τη σκάλα για να εμποδίσει τη φυγή· άθελά του, όμως, έδωσε στους ερωτευμένους τον χρόνο να παντρευτούν.
Μέρη του έργου / Δομή
Η πράξη ανοίγει και κλείνει στο σπίτι του Μπάρτολο. Στο πρώτο τμήμα, ο διάλογος του επισκέπτη με τον οικοδεσπότη διευρύνεται σε μάθημα, αριέτα και κουιντέτο. Στο δεύτερο, η σόλο φωνή της Μπέρτας παραχωρεί τη θέση της στην ορχήστρα και από εκεί περνάμε στο νυχτερινό τρίο και στη δημόσια λύση. Ο πίνακας χρησιμοποιεί την αρίθμηση 10–18, όπου η συνοδευόμενη σκηνή και η άρια του Κόμη αποτελούν τον αρ. 17.
| Αριθμός | Μουσική ενότητα | Θέση στη δράση |
|---|---|---|
| 10 | Ντουέτο «Pace e gioia» — Αλμαβίβα και Μπάρτολο | Η επίσκεψη του δον Αλόνσο |
| 11 | «Contro un cor che accende amore» — Ροζίνα και Αλμαβίβα | Το μάθημα τραγουδιού και η συνομιλία των ερωτευμένων |
| 12 | Αριέτα «Quando mi sei vicina» — Μπάρτολο | Το τραγούδι του γιατρού και η άφιξη του Φίγκαρο |
| 13 | Κουιντέτο «Don Basilio!» — Ροζίνα, Αλμαβίβα, Φίγκαρο, Μπάρτολο, Μπαζίλιο | Ο αποχαιρετισμός του Μπαζίλιο, το ξύρισμα και η αποκάλυψη του τεχνάσματος |
| 14 | Άρια «Il vecchiotto cerca moglie» — Μπέρτα | Η υπηρέτρια σχολιάζει όσα συμβαίνουν στο σπίτι |
| 15 | Temporale — ορχήστρα | Η μετάβαση στη νυχτερινή συνάντηση |
| 16 | Τρίο «Ah! qual colpo inaspettato!» / «Zitti, zitti» — Ροζίνα, Αλμαβίβα, Φίγκαρο | Η αναγνώριση και η απόπειρα φυγής |
| 17 | Συνοδευόμενη σκηνή και άρια «Cessa di più resistere» — Αλμαβίβα, Μπάρτολο και χορωδία | Η δημόσια αναγνώριση του γάμου |
| 18 | Finaletto «Di sì felice innesto» — σύνολο και χορωδία | Ο αποχαιρετισμός και η ευχή στους νεονύμφους |
Καθοριστικές ανατροπές συμβαίνουν συχνά ανάμεσα στους αριθμούς. Στα ρετσιτατίβα ο Κόμης παραδίδει το γράμμα, η Ροζίνα μαθαίνει την πραγματική ταυτότητα του Λιντόρο και ο Φίγκαρο διαπιστώνει ότι η σκάλα έχει εξαφανιστεί. Οι μεγαλύτερες μουσικές ενότητες δίνουν χρόνο στις αντιδράσεις και στα σχέδια που γεννούν αυτά τα γεγονότα. Στο «Zitti, zitti», για παράδειγμα, οι τρεις συνεννοούνται για τη φυγή τους· αρκεί όμως μια σύντομη φράση του επόμενου ρετσιτατίβου για να φανεί ότι το σχέδιο δεν μπορεί να πραγματοποιηθεί.
Ανάλυση
«Pace e gioia» — Η ευχή που αρνείται να τελειώσει
Πριν ακουστεί ο δον Αλόνσο, τα χαμηλότερα έγχορδα έχουν κιόλας βάλει σε κίνηση το Andantino moderato. Πάνω σ’ αυτή την ήπια συνοδεία, μικρές φράσεις περνούν από τα πρώτα βιολιά στο κλαρινέτο, με το φαγκότο να στηρίζει την απάντησή του. Ο Κόμης αρχίζει την ευχή του με επανάληψη της ίδιας νότας. Ο Μπάρτολο απαντά πριν προλάβει η συζήτηση να αποκτήσει θέμα. Η επάνοδος του ορχηστρικού σχήματος κρατά τον επισκέπτη στην ίδια τροχιά και αφήνει στον οικοδεσπότη όλο και λιγότερο χώρο να πάρει τον λόγο.
Η εναλλαγή φωνών είναι αρχικά σχεδόν υποδειγματική. Η κωμική απόσταση μεγαλώνει όταν, ανάμεσα στις φιλοφρονήσεις, ακούμε τις σκέψεις των δύο ανδρών. Ο Μπάρτολο προσπαθεί να θυμηθεί πού έχει ξαναδεί το πρόσωπο του ξένου. Ο Κόμης χρειάζεται χρόνο και τον κερδίζει μ’ άλλη μία ευχή. Στην εκτέλεση, η διατήρηση του ήπιου βηματισμού κάνει πιο αισθητή την ανυπομονησία του γιατρού. Η πρώτη πραγματική πρόοδος έρχεται στο ρετσιτατίβο, όπου ο Αλμαβίβα κατορθώνει επιτέλους να μιλήσει για το γράμμα της Ροζίνας.
«Contro un cor» — Τραγούδι μπροστά στον κηδεμόνα
Η έναρξη του μαθήματος έχει σχεδόν την επισημότητα μιας μικρής θεατρικής παράστασης. Στο Maestoso σε Ρε μείζονα, τα έντονα ορχηστρικά χτυπήματα αφήνουν κενά και οι γρήγορες κινήσεις μοιράζονται ανάμεσα στα βιολιά και στα ξύλινα πνευστά. Ο Στερμπίνι βάζει τον Κόμη να καθίσει στο πιάνο. Στην ορχηστρική παρτιτούρα υπάρχει χωριστό πεντάγραμμο πιάνου σε μέρος της εισαγωγής. Στην είσοδο της Ροζίνας, η ορχήστρα έχει ήδη προετοιμάσει ένα εύρος ήχου πολύ μεγαλύτερο από εκείνο ενός ιδιωτικού μαθήματος.
Η φωνή παίρνει το «Contro un cor» από την άρση και πολύ γρήγορα απλώνει τις συλλαβές σε ομάδες από σύντομες νότες. Έπειτα οι παρεμβάσεις της συνοδείας αραιώνουν και ο λόγος μπορεί να γίνει πιο άμεσος. Ο Μπάρτολο αποκοιμιέται, η Ροζίνα παρακαλεί τον Λιντόρο να τη βοηθήσει και ο Κόμης τής απαντά μέσα στον ίδιο μουσικό αριθμό. Το λιμπρέτο ονομάζει το τραγούδι άρια και το παρουσιάζει μέσα στη δράση ως ροντό μιας καινούργιας όπερας. Η παλαιά ορχηστρική έκδοση το επιγράφει ντουέτο, αποδίδοντας εύστοχα τη θέση της συνομιλίας των ερωτευμένων στη μουσική του.
Όταν ο Μπάρτολο ξυπνά, η Ροζίνα μπορεί να επιστρέψει στον ρόλο της μαθήτριας. Στο «Cara immagine ridente», η αλλαγή της φραστικής και η ελαφριά συνοδεία, με περάσματα σε pizzicato, κάνουν την επάνοδο στο τραγούδι αναγνωρίσιμη με το αυτί. Η σκηνή έχει αφήσει την επίσημη επίδειξη να εξελιχθεί σε πραγματική ανταλλαγή και ξαναβρίσκει εγκαίρως την όψη του μαθήματος.
«Quando mi sei vicina» — Το τραγούδι που ο Μπάρτολο θυμάται
Ο γιατρός βρίσκει τη μουσική της Ροζίνας ανιαρή και επικαλείται τον περίφημο τραγουδιστή του 18ου αιώνα Καφαρέλλι. Τα διαιρεμένα βιολιά εισάγουν την αριέτα με μικρές τρίλιες και η φωνή του Μπάρτολο ξεκινά πάνω στη λιτή συνοδεία των εγχόρδων. Η γραφή είναι ζωηρή και έχει τη συμμετρία ενός μικρού τραγουδιού που μπορεί κανείς να θυμηθεί και να ξαναπιάσει εύκολα. Το μενουέτο ανήκει εδώ στα λόγια και στη σκηνική κίνηση του γιατρού. Η μουσική φέρει ένδειξη Allegro και δίσημο βηματισμό σε 6/8.
Ο Μπάρτολο σταματά για να εξηγήσει ότι το τραγούδι έλεγε «Τζαννίνα» και ότι ο ίδιος έβαλε στη θέση της το όνομα της Ροζίνας. Η πρώτη αγωγή επανέρχεται όταν ξαναρχίζει. Ο Φίγκαρο έχει ήδη φτάσει πίσω του με τη λεκάνη του ξυρίσματος και τον μιμείται, έτσι ώστε η επανάληψη να έχει τώρα κι έναν δεύτερο, σιωπηλό εκτελεστή. Η Ροζίνα βλέπει την παρωδία, ο Μπάρτολο συνεχίζει το τραγούδι του και η ορχήστρα κρατά ακριβώς το μέτρο που χρειάζονται και οι δύο.
«Don Basilio!» — Από πέντε αντιδράσεις σε έναν αποχαιρετισμό
Ο Μπαζίλιο μπαίνει ξαφνικά στο δωμάτιο, ενώ όλοι υποτίθεται πως γνωρίζουν ότι είναι άρρωστος. Το κουιντέτο αρχίζει με μια απότομη, δυνατή ορχηστρική επίθεση και με διαδοχικές, χωριστές φωνητικές εισόδους. Η Ροζίνα τον αναγνωρίζει αμέσως· ο Κόμης και ο Φίγκαρο αντιλαμβάνονται τον κίνδυνο· ο Μπάρτολο απορεί· και ο ίδιος ο Μπαζίλιο απλώς χαιρετά. Τα μικρά διαστήματα ανάμεσα στις φράσεις επιτρέπουν να ακουστεί καθαρά η αμηχανία καθενός, πριν οι πέντε φωνές αρχίσουν να συντονίζονται.
Η διάγνωση του πυρετού επιτρέπει στον Κόμη και στον Φίγκαρο να πάρουν τον έλεγχο της συνομιλίας. Πριν από τον αποχαιρετισμό, η παρτιτούρα σημειώνει ακριβώς την κίνηση με την οποία ο Κόμης δίνει το πουγκί στον Μπαζίλιο. Στο επόμενο Moderato, τα έγχορδα περνούν σε pizzicato και ο Κόμης ανοίγει το «Buona sera» με μια καλοσχηματισμένη, ήπια φράση. Οι άλλοι την παραλαμβάνουν με μικρές αποκλίσεις στον χρόνο και στην προσωδία. Ο άνθρωπος που αγνοούσε γιατί έπρεπε να φύγει έχει τώρα δικό του λόγο να συμμετάσχει. Η σκηνή είναι αστεία ακόμη και σε ηχογράφηση, επειδή το πέρασμα από τις κοφτές αντιδράσεις στη μουσική ευγένεια ακούγεται τόσο καθαρά.
Το ξύρισμα — Τα βιολιά πίσω από τον διάλογο
Το ξύρισμα εκτυλίσσεται μέσα στο ίδιο κουιντέτο. Στο νέο Allegro, καθώς ο Φίγκαρο δένει την πετσέτα στον λαιμό του Μπάρτολο, τα πρώτα βιολιά ξεκινούν μόνα τους μια κίνηση σε δέκατα έκτα, με τις ενδείξεις piano και leggero. Στο πέμπτο μέτρο εμφανίζεται το al ponticello: το δοξάρι κινείται κοντά στον καβαλάρη και η χροιά γίνεται λεπτή και αιχμηρή. Δεύτερα βιολιά και βιόλες προσθέτουν σύντομα επαναλαμβανόμενα σχήματα, ενώ βιολοντσέλα και κοντραμπάσα στηρίζουν την κίνηση με αραιές παρεμβάσεις. Στο όγδοο μέτρο ο Μπάρτολο προλαβαίνει να πει «Stringi». Η φωνή του διακόπτει για μια στιγμή την ορχηστρική κινητικότητα, καθώς ο ίδιος ασχολείται ακόμη με την πετσέτα.

Πάνω σ’ αυτή την κινούμενη συνοδεία, ο Κόμης και η Ροζίνα ορίζουν την ώρα της συνάντησης, ενώ ο Φίγκαρο επινοεί ένα πρόβλημα με το μάτι του για να στρέψει αλλού την προσοχή του γιατρού. Οι ερωτευμένοι φτάνουν μέχρι να προσποιηθούν ότι κάνουν σολφέζ. Η τακτική λειτουργεί όσο οι γραμμές του διαλόγου μπορούν να μένουν χωριστές. Μια λέξη, «travestimento», ξεφεύγει από τον Κόμη, ο Μπάρτολο την επαναλαμβάνει και η μουσική περνά από τη μυστική συνεννόηση στην ανοιχτή σύγκρουση. Το ίδιο σύνολο περιλαμβάνει έτσι και την επιτυχημένη απομάκρυνση του Μπαζίλιο και την αποτυχία της επόμενης απόκρυψης.
«Il vecchiotto cerca moglie» — Η Μπέρτα βρίσκει τον δικό της χρόνο
Το Allegretto της Μπέρτας στη Λα μείζονα και σε 2/4 αρχίζει με δύο μέτρα σύντομων, ήπιων κινήσεων των εγχόρδων. Έπειτα το φλάουτο, το κλαρινέτο και τα πρώτα βιολιά φέρνουν ψηλότερα ένα ανάλαφρο σχήμα με χωριστές νότες. Η σοπράνο μπαίνει σ’ ένα μουσικό περιβάλλον που έχει ήδη τον χαρακτήρα της παρατήρησής της. Οι λέξεις για τον γέρο που ζητά γυναίκα και την κοπέλα που ζητά άντρα ακούγονται σαν δύο συμμετρικές όψεις του ίδιου προβλήματος.
Όταν η Μπέρτα αναρωτιέται τι είναι αυτός ο έρωτας που τους κάνει όλους να παραλογίζονται, η ορχήστρα επισημαίνει τη στροφή με παύση, ενώ η φωνή πιάνει την απάντηση μέσα από αλλεπάλληλες συλλαβές. Στη συνέχεια η ίδια γυναίκα που σχολίαζε τους άλλους παραδέχεται ότι γνωρίζει αυτή την ανησυχία και από τη δική της ζωή. Το ζωηρό τέμπο και η ευκινησία της φωνής αφήνουν χώρο γι’ αυτή τη μικρή αλλαγή προοπτικής. Όταν επιστρέφει ο Μπάρτολο στο ρετσιτατίβο, ξαναρχίζει η διαχείριση των υποθέσεων του σπιτιού. Για λίγα λεπτά, η μουσική είχε επιτρέψει να το ακούσουμε από τη θέση μιας γυναίκας που ζει μέσα σ’ αυτό χωρίς να αποφασίζει για κανέναν.
Temporale — Η ορχήστρα ανάμεσα στις δύο συναντήσεις
Το γράμμα έχει μόλις μετατρέψει την προσμονή της Ροζίνας σε θυμό. Η ορχήστρα παίρνει τη σκηνή μ’ ένα Allegro σε τετράσημο μέτρο, με βιόλες και βιολοντσέλα σε sottovoce. Το φλάουτο παρεμβάλλει δύο σύντομα ανοδικά τρίηχα, στο τέλος του δεύτερου και του πέμπτου μέτρου. Στο έβδομο μέτρο προστίθενται τα βιολιά και οι αραιές κινήσεις γίνονται ένα σταθερότερο πλέγμα από νότες και παύσεις. Τα κοντραμπάσα παραμένουν σιωπηλά στο πρώτο σύστημα. Η αίσθηση ότι πλησιάζει κάτι βαρύτερο αρχίζει από την κατανομή του ήχου και από τις αποστάσεις ανάμεσα στις εισόδους.

Στη συνέχεια οι γρήγορες κινήσεις περνούν χαμηλότερα, στα έγχορδα και στα φαγκότα, ενώ το πίκκολο, το φλάουτο και τα κλαρινέτα ενισχύουν τις ψηλές επαναλήψεις. Τα κόρνα και οι τρομπέτες προσθέτουν βάρος στις ισχυρές επιθέσεις. Η συσσώρευση εκτονώνεται σε κύματα. Προς το τέλος, το φλάουτο και οι σύντομες νότες των εγχόρδων διακρίνονται ξανά πάνω από κρατημένους χαμηλούς φθόγγους. Η μεγάλη καταιγίδα καταλήγει στην ίδια σχεδόν κλίμακα λεπτομέρειας από την οποία ξεκίνησε. Στη σιωπή που απομένει, ο Φίγκαρο και ο Κόμης μπορούν να μπουν από το μπαλκόνι και η πρώτη τους δυσκολία είναι να βρουν φως.
«Ah! qual colpo inaspettato!» — Από την αναγνώριση στη συνεννόηση
Η αποκάλυψη της ταυτότητας του Κόμη ανήκει στο ρετσιτατίβο. Στο Andante του τρίο, ο Ροσσίνι αφήνει πρώτα τη Ροζίνα να αντιδράσει. Η ορχηστρική έμφαση στην αρχή καταλήγει σε κράτημα και ακολουθεί μια πολύ πιο ήπια κίνηση των εγχόρδων. Η φωνή πιάνει την έκπληξή της σε σύντομα ξεσπάσματα που ανοίγουν σε μεγαλύτερες φράσεις. Όταν τραγουδήσει κι ο Αλμαβίβα, οι δύο φωνές μπορούν επιτέλους να εκφράσουν την ίδια χαρά. Ο Φίγκαρο, που βλέπει ταυτόχρονα τι συμβαίνει στο δωμάτιο και τι μπορεί να συμβεί έξω απ’ αυτό, τους ξαναφέρνει στην ώρα και στον κίνδυνο της διαφυγής.
Στο Allegro «Zitti, zitti» η γραφή γίνεται πολύ πιο μετρημένη. Τα έγχορδα περνούν σε pizzicato, με ισόχρονους, ήπιους παλμούς, και τα ξύλινα πνευστά απαντούν με μικρές κατερχόμενες φράσεις. Ο Κόμης προφέρει πρώτος την προτροπή, που περνά στη Ροζίνα και στον Φίγκαρο και καταλήγει σε κοινό τραγούδι. Το σύνολο ακούγεται σαν δοκιμή της κίνησης που ετοιμάζονται να κάνουν. Μόλις τελειώσει, ο Φίγκαρο διαπιστώνει στο ρετσιτατίβο ότι λείπει η σκάλα. Η απόσταση ανάμεσα στην οργανωμένη έξοδο που μόλις ακούσαμε και στην απλή φράση του κουρέα κάνει την ανατροπή ακαριαία.
«Cessa di più resistere» — Από το έγγραφο στη δημόσια διακήρυξη
Ο συμβολαιογράφος φέρνει τα χαρτιά και ο Μπαζίλιο δέχεται να γίνει μάρτυρας, αφού ο Κόμης τού προσφέρει δαχτυλίδι και του δείχνει το πιστόλι του. Η υπογραφή γίνεται μέσα στον ρυθμό του ρετσιτατίβου. Η είσοδος του Μπάρτολο με τις αρχές αλλάζει τη δημόσια σημασία της πράξης. Στη συνοδευόμενη σκηνή ο Κόμης παραδίδει το έγγραφο στον αξιωματούχο και δηλώνει ποια είναι η σύζυγός του. Τα έγχορδα άλλοτε διακόπτουν τον λόγο με σύντομες επιθέσεις και άλλοτε αφήνουν φθόγγους να διαρκέσουν κάτω από τη φωνή. Η στιγμή της επίσημης αναγνώρισης έχει πλέον τη δική της ορχηστρική βαρύτητα.
Η άρια έχει τρεις διακριτές ενότητες. Στο Maestoso ο Αλμαβίβα απευθύνεται στον Μπάρτολο. Η ισχυρή ανοδική κίνηση της ορχήστρας καταλήγει σε κοφτή συγχορδία, αφήνοντας εκτεθειμένη την πρώτη προσταγή του τενόρου. Στο τρίσημο Andante, «E tu, infelice vittima», στρέφεται προς τη Ροζίνα. Ο οπλισμός περνά από δύο σε τέσσερις υφέσεις και επιστρέφει στις δύο με την τελευταία ενότητα. Τα τρίηχα των βιολιών κινούνται κάτω από μια περισσότερο συνδεδεμένη φωνητική γραμμή. Ύστερα από τη σύντομη ανταλλαγή με τη χορωδία, το Moderato «Ah, il più lieto, il più felice» ανοίγει χώρο για εκτεταμένα περάσματα κολορατούρας. Στην αρχή του, τα έγχορδα εναλλάσσουν pizzicato και arco. Αργότερα η χορωδία κρατά πιο απλές, κοινές φράσεις, πάνω στις οποίες ο τενόρος μπορεί να συνεχίσει τις γρήγορες κινήσεις του.
Η διαφορά ανάμεσα στον νεαρό που έπρεπε να τραγουδά με ξένο όνομα και στον άντρα που έχει τώρα όλη την προσοχή της αίθουσας γίνεται αντιληπτή από την αλλαγή των μουσικών αναλογιών. Για πρώτη φορά στη Β΄ Πράξη ο Αλμαβίβα μπορεί να παρατείνει μια δήλωσή του τόσο πολύ, γνωρίζοντας ότι κανείς στη σκηνή δεν έχει τη δυνατότητα να τον διακόψει.
«Di sì felice innesto» — Το φως του Φίγκαρο σβήνει
Η μεγάλη άρια ακολουθείται από ρετσιτατίβο. Εκεί ο Μπάρτολο παραδέχεται ότι πήρε τη σκάλα και ο Κόμης τού παραχωρεί την προίκα. Στο σύντομο Finaletto ο Φίγκαρο τραγουδά πρώτος και σβήνει το φανάρι του. Η Ροζίνα και ο Αλμαβίβα παίρνουν στη συνέχεια από μία στροφή, ενώ η χορωδία επιστρέφει στην ίδια ευχή. Η διαδοχή είναι απλή και ευδιάκριτη μετά τα σύνολα όπου κάθε φωνή έπρεπε να υπηρετεί άλλο σκοπό. Η Ροζίνα μνημονεύει το κόστος της ευτυχίας της και ο Κόμης επαναφέρει για τελευταία φορά το όνομα του Λιντόρο. Αυτή τη φορά το όνομα μπορεί να ακουστεί μπροστά σε όλους.
Στη ζωντανή παράσταση της Pacific Northwest Opera, στο McIntyre Hall του Μάουντ Βέρνον (6 Μαρτίου 2022), διευθύνει ο Γκρέγκορι Μπούχαλτερ και σκηνοθετεί ο Μίτσελ Καν. Η Β΄ Πράξη αρχίζει στο 1:29:23. Η παραγωγή προχωρά στο Finaletto χωρίς τη μεγάλη άρια «Cessa di più resistere». Αμέσως μετά το βίντεο ακολουθεί μια ξεχωριστή εκτέλεσή της, ενώ η ηχογράφηση του Ρικάρντο Σαγί στις Προτεινόμενες Ακροάσεις την περιλαμβάνει επίσης.
Συμπληρωματική ακρόαση — «Cessa di più resistere». Ο τενόρος Χουάν Ντιέγκο Φλόρες (Juan Diego Flórez) ερμηνεύει την άρια του Αλμαβίβα, η οποία στη ρωμαϊκή διάταξη βρίσκεται ανάμεσα στην υπογραφή του γάμου και στο Finaletto. Πρόκειται για διαφορετική εκτέλεση από την παραπάνω σκηνική παραγωγή: εδώ ακούγεται η εκτεταμένη δεξιοτεχνική γραφή του Κόμη, που παραλείπεται από εκείνη. Η παρουσία της αλλάζει αισθητά τις μουσικές αναλογίες του τέλους, ενώ η ιστορική της διαδρομή παρουσιάζεται στην ενότητα «Από τη ζωή του έργου». Προβολή στο YouTube.
Όταν η μουσική ακούγεται μέσα στη σκηνή
Η Ροζίνα παρουσιάζει το τραγούδι της ως ροντό από μια νέα όπερα που λέγεται L’inutile precauzione. Ο τίτλος ήταν ήδη γνωστός στον θεατή της πρώτης παράστασης, επειδή τον είχε μπροστά του στο λιμπρέτο της όπερας που παρακολουθούσε. Το παιχνίδι έχει πρακτική συνέχεια. Ο Μπάρτολο ακούει ένα τραγούδι του ρεπερτορίου της μαθήτριάς του, ο Κόμης αντιλαμβάνεται την αναφορά στη δική τους κατάσταση και ο θεατής μπορεί να συνδέσει και τα δύο επίπεδα. Μόλις ο γιατρός αποκοιμηθεί, η συνομιλία παύει να χρειάζεται την προστασία των δανεισμένων στίχων και περνά μέσα στην ίδια μουσική σκηνή με τα ονόματα και τις αγωνίες των ερωτευμένων.
Αυτή η κατασκευή εξηγεί και κάτι που συνέβη στην ιστορία του έργου. Η Ροζίνα καλείται από τον δάσκαλό της να διαλέξει τι θα τραγουδήσει. Η ερώτηση αφήνει ένα σημείο στο οποίο, ιστορικά, η τραγουδίστρια μπορούσε να φέρει μια δική της άρια. Το μάθημα εξακολουθούσε να έχει λόγο ύπαρξης στη σκηνή. Άλλαζε όμως ο τρόπος με τον οποίο το τραγούδι συνδεόταν με όσα έπρεπε να πουν οι ερωτευμένοι. Η αντικατάσταση ενός κομματιού σ’ αυτή τη θέση επηρέαζε, πέρα από τη φωνητική επίδειξη, και τη μορφή της σκηνής.
Οι δύο αναλογίες του τέλους
Στις εκτελέσεις που περιλαμβάνουν το «Cessa», ο γάμος έχει ήδη υπογραφεί όταν αρχίζει η μεγάλη άρια. Ο επιπλέον χρόνος παραχωρείται στην αλλαγή του δημόσιου ρόλου του Αλμαβίβα. Έχει πια το όνομα, το έγγραφο και τη χορωδία με το μέρος του. Η δεξιοτεχνία αναπτύσσεται πάνω σε μια κατάσταση που έχει σταθεροποιηθεί και η γιορτή παίρνει τον χρόνο να γίνει ατομική υπόθεση πριν περάσει στην ομάδα.
Στη συντομότερη εκδοχή, το αποτέλεσμα του τεχνάσματος και η κοινή ευχή σχεδόν εφάπτονται. Το σβήσιμο του φαναριού του Φίγκαρο φαίνεται έτσι πιο κοντά στη στιγμή που ο συμβολαιογράφος σώζει την κατάσταση. Η σύγκριση γίνεται ιδιαίτερα καθαρή αν ακούσει κανείς στις δύο εκτελέσεις τη διαδρομή από την υπογραφή ως την πρώτη φράση του Finaletto. Η μουσική που προστίθεται στη μία εκδοχή δίνει στην ίδια δραματική λύση διαφορετικό κέντρο βάρους.
🪶 Από τη ζωή του έργου
Η άρια που άλλαξε φωνή
Τον Αύγουστο του 1816, η Τζελτρούντε Ριγκέττι-Τζόρτζι επέστρεψε στον ρόλο της Ροζίνας στο Teatro Contavalli της Μπολόνιας, της γενέτειράς της. Η κοντράλτο είχε πρωτοτραγουδήσει τον ρόλο λίγους μήνες νωρίτερα, στις 20 Φεβρουαρίου, στο Teatro Argentina της Ρώμης, δίπλα στον Ισπανό τενόρο Μανουέλ Γκαρθία, τον πρώτο Κόμη Αλμαβίβα. Εκείνος ήταν μάλιστα το πρόσωπο που έδινε τότε το όνομά του στην όπερα: Almaviva, o sia L’inutile precauzione. Στη Μπολόνια, ωστόσο, συνέβη κάτι που άλλαζε το τέλος της παράστασης. Η μεγάλη άρια του Κόμη, το «Cessa di più resistere», πέρασε στη Ροζίνα. Η Ριγκέττι-Τζόρτζι την τραγούδησε σε μεταφερμένη τονικότητα.
Στη ρωμαϊκή διάταξη, ο γάμος έχει ήδη εξασφαλιστεί όταν ο Αλμαβίβα αρχίζει αυτή την εκτενή άρια: έχει πλέον την ευκαιρία να απευθυνθεί δημόσια στον Μπάρτολο, στη Ροζίνα και στους παρισταμένους. Στο Contavalli, τον ίδιο μεγάλο μουσικό λόγο τον αναλάμβανε η γυναίκα που λίγο νωρίτερα είχε προσπαθήσει, μέσα στο μάθημα τραγουδιού, να μιλήσει κρυφά στον αγαπημένο της. Ούτε το μάθημα είχε μείνει αμετάβλητο. Αντί για το «Contro un cor», η πρώτη Ροζίνα τραγουδούσε το «La mia pace, la mia calma». Το φθινόπωρο του ίδιου χρόνου, στο Teatro della Pergola της Φλωρεντίας, το τραγούδι του μαθήματος αντικαταστάθηκε ξανά. Από το λιμπρέτο εκείνης της παραγωγής απουσίαζε, πλέον, και το «Cessa di più resistere». Μέσα σε λίγους μήνες, η ίδια όπερα είχε αποκτήσει αισθητά διαφορετικά τέλη.
Η διαδρομή της άριας δεν σταμάτησε εκεί. Στις 25 Ιανουαρίου 1817, η Ριγκέττι-Τζόρτζι ανέβηκε στη σκηνή του Teatro Valle της Ρώμης ως Αντζελίνα, στην πρεμιέρα μιας άλλης όπερας του Ροσσίνι, της Σταχτοπούτας. Στο τέλος της, η ηρωίδα αντιμετωπίζει την οικογένεια που την είχε ταπεινώσει και επιλέγει να τη συγχωρήσει. Για το καταληκτικό ροντό της, το «Non più mesta», ο συνθέτης χρησιμοποίησε μουσική από την τελευταία ενότητα της άριας του Αλμαβίβα. Δεν μεταφέρθηκε αυτούσια ολόκληρη η άρια: ένα μέρος της απέκτησε νέα λόγια και διαφορετική δραματική θέση. Η ίδια τραγουδίστρια, που είχε ήδη ερμηνεύσει το «Cessa» στη Μπολόνια, βρέθηκε έτσι να συνδέει τις δύο σκηνικές ζωές της μουσικής.
Οι μεταβολές αυτές δεν ήταν εύκολο να ανασυντεθούν από την ιστορία των παραστάσεων και μόνο. Πολύ αργότερα, ο μαέστρος και επιμελητής Αλμπέρτο Τζέντα μελέτησε χειρόγραφα, παλαιά αντίγραφα και εκδοτικά τεκμήρια για να φωτίσει τις διαφορετικές μορφές του Κουρέα. Η σιωπή των κριτικών για τις πρώτες επαναλήψεις στη Ρώμη τον οδήγησε στην υπόθεση ότι η άρια του Κόμη ίσως είχε περικοπεί πολύ νωρίς· δεν γνωρίζουμε όμως την ακριβή παράσταση στην οποία θα μπορούσε να συνέβη αυτό. Για τη Μπολόνια υπήρχαν σαφέστερα στοιχεία. Η αναθεωρημένη κριτική έκδοση του 2009 συγκέντρωσε υλικό που επιτρέπει την ανασύνθεση της παραγωγής του Contavalli. Έτσι, η σημερινή ακρόαση μπορεί να ακολουθήσει δύο πραγματικές διαδρομές: να ακούσει το «Cessa» στη θέση του στη ρωμαϊκή εκδοχή και να αναγνωρίσει την καταληκτική μουσική του στη Σταχτοπούτα, εκεί όπου η πρώτη Ροζίνα τραγούδησε ως Αντζελίνα.
🎧 Οδηγός Ακρόασης
Στο «Pace e gioia», περίμενε πρώτα την απάντηση του κλαρινέτου στο σχήμα των εγχόρδων. Παρατήρησε έπειτα πόσο λίγο αλλάζει ο τόνος της ευχής του επισκέπτη καθώς ο Μπάρτολο βιάζεται όλο και περισσότερο. Στο μάθημα, άκου πότε η περίτεχνη γραμμή της Ροζίνας αφήνει χώρο στην εμπιστευτική συνομιλία. Η επιστροφή στο «Cara immagine ridente» έχει αρκετά διαφορετική συνοδεία ώστε να εντοπίζεται ακόμη και χωρίς υπέρτιτλους.
Στο «Don Basilio!», μέτρησε με το αυτί τις διαδοχικές φωνητικές αντιδράσεις και κράτησε στη μνήμη σου την απόσταση ανάμεσά τους. Στο «Buona sera», οι είσοδοι παραμένουν χωριστές, αλλά οι φωνές έχουν πια κοινή φράση. Ύστερα, στο ξύρισμα, άκου πρώτα τα βιολιά μόνα τους και μετά την πιο οξεία χροιά που παίρνει η κίνησή τους. Τα δύο ηχητικά σημεία ανήκουν στο ίδιο κουιντέτο και αντιστοιχούν σε διαφορετικά στάδια του σχεδίου.
Στην καταιγίδα, κράτησε ως σημείο αναφοράς τις πρώτες σύντομες ανόδους του φλάουτου. Αφού η ορχήστρα φτάσει στις ισχυρές επιθέσεις της, περίμενε να ξεχωρίσει πάλι το λεπτό άκουσμα του φλάουτου και των εγχόρδων. Στο νυχτερινό τρίο, τα pizzicato του «Zitti, zitti» δίνουν ένα εξίσου εύκολο σήμα. Η πιο ήπια άρθρωση βοηθά να αντιληφθείς πότε οι τρεις φωνές συμφωνούν στον τρόπο με τον οποίο θα κινηθούν.
Σύγκρινε, τέλος, τα δύο περάσματα προς το «Di sì felice innesto». Στην παράσταση της Pacific Northwest Opera το τέλος έρχεται γρήγορα μετά την υπογραφή. Στην ηχογράφηση του Σαγί, παρακολούθησε τις τρεις ενότητες αγωγής της άριας του Κόμη και το σημείο όπου η χορωδία αποκτά δική της φράση. Θα ακούσεις πόσος επιπλέον χρόνος μεσολαβεί ώσπου να σβήσει ο Φίγκαρο το φανάρι του.
🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις
- Κλάουντιο Αμπάντο, 1971 · London Symphony Orchestra, Τερέσα Μπεργκάνθα, Λουίτζι Άλβα, Χέρμαν Πράι και Έντσο Ντάρα (Deutsche Grammophon). Παρακολούθησε τις διαφορετικές αποχρώσεις της συνομιλίας στο «Contro un cor» και την ακρίβεια με την οποία περνά η ευχή από φωνή σε φωνή στο κουιντέτο.
- Αλτσέο Γκαλλιέρα, 1957 · Philharmonia Orchestra, Μαρία Κάλλας, Λουίτζι Άλβα και Τίτο Γκόμπι (EMI). Η άρθρωση της Κάλλας στο μάθημα και οι αποκρίσεις του Γκόμπι προσφέρονται για να ακούσεις πώς οι χαρακτήρες ξεχωρίζουν ακόμη και σε μικρές φράσεις του διαλόγου.
- Ρικάρντο Σαγί, 1982 · Ορχήστρα του Teatro alla Scala, Μέριλιν Χορν, Πάολο Μπαρμπατσίνι και Λέο Νούτσι (Sony Classical). Η ηχογράφηση περιλαμβάνει το «Cessa di più resistere». Άκου πώς αλλάζει η γραμμή του τενόρου όταν από τον Μπάρτολο περνά στη Ροζίνα και ύστερα τραγουδά με τη χορωδία.
📚 Περαιτέρω Μελέτη
- Hilary Poriss, «Che vuol cantare? The Lesson Scene of Il barbiere di Siviglia», στο Changing the Score (Oxford University Press, 2009). Η σκηνή του μαθήματος ως συγκεκριμένο παράδειγμα της ελευθερίας με την οποία οι τραγουδίστριες προσάρμοζαν την όπερα στο ρεπερτόριό τους.
- Saverio Lamacchia, Il vero Figaro o sia il falso factotum (EDT, 2008). Μελέτη της σχέσης ανάμεσα στον Φίγκαρο και τον Αλμαβίβα, με αφετηρία το έργο, τους πρώτους ερμηνευτές και την ιστορία της σκηνής.
- Philip Gossett, Divas and Scholars: Performing Italian Opera (University of Chicago Press, 2006). Εξηγεί πώς οι πηγές και οι πρακτικές των τραγουδιστών μεταβάλλουν τις αποφάσεις που παίρνονται σε μια σύγχρονη παραγωγή.
🔗 Σχετικά Έργα
- Τζοβάννι Παϊζιέλλο — Ο Κουρέας της Σεβίλλης (1782). Η προγενέστερη μελοποίηση του ίδιου θεατρικού θέματος επιτρέπει να συγκριθούν οι διαφορετικοί ρυθμοί με τους οποίους οργανώνεται μια κωμική συνομιλία.
- Βόλφγκανγκ Αμαντέους Μότσαρτ — Οι Γάμοι του Φίγκαρο, K. 492 (1786). Η συνέχεια της ιστορίας του Μπωμαρσαί δίνει ξανά στη Ροζίνα, στον Κόμη και στον Φίγκαρο διαφορετικές πληροφορίες μέσα στην ίδια σκηνή, ιδιαίτερα στο νυχτερινό φινάλε.
- Τζοακίνο Ροσσίνι — Η Σταχτοπούτα (1817). Το «Non più mesta» επιτρέπει να ακούσουμε πώς το καταληκτικό υλικό του «Cessa di più resistere» αλλάζει δραματική σημασία όταν το τραγουδά η Αντζελίνα.
- Γκαετάνο Ντονιτσέττι — Ντον Πασκουάλε (1843). Ένας ψεύτικος γάμος και ένας συμβολαιογράφος δίνουν στη μεταγενέστερη κωμική όπερα ανάλογη αφετηρία για να εξετάσει τι συμβαίνει όταν το τέχνασμα γίνεται δημόσια υπόθεση.
🎼 Μουσική Σκέψη
Στο τέλος, ο Φίγκαρο σβήνει το φανάρι του πριν τελειώσει το τραγούδι. Όση ώρα κρατούσε το φως, έπρεπε κάποιος να βρίσκει την πόρτα, να βλέπει ποιος έρχεται ή να προσέχει πού πατά. Τώρα το δωμάτιο μπορεί να σκοτεινιάσει. Οι άνθρωποι που θα μείνουν μέσα γνωρίζουν επιτέλους με ποιο όνομα να φωνάξουν ο ένας τον άλλο.
📖 Βιβλιογραφία & Πηγές
Η διάταξη των αριθμών και οι παρατηρήσεις για τη φωνητική γραφή και την ενορχήστρωση ελέγχθηκαν στην παλαιά ορχηστρική έκδοση της Ricordi. Οι σκηνικές ενέργειες και η ακολουθία του διαλόγου διασταυρώθηκαν με το ρωμαϊκό λιμπρέτο και τη μεταγραφή της Β΄ Πράξης. Για τις πρώτες εκτελέσεις και τις μεταβολές της καταληκτικής άριας χρησιμοποιήθηκαν η τεκμηρίωση των κριτικών εκδόσεων και οι μελέτες για την πρώτη Ροζίνα και τη σκηνή του μαθήματος.
Παρτιτούρες
Gioachino Rossini, Il barbiere di Siviglia. Ορχηστρική παρτιτούρα, G. Ricordi, περ. 1920, αρ. πλάκας 112118. Ανατύπωση Dover, 1989. Β΄ Πράξη, σ. 281–432. Ψηφιακό αντίγραφο IMSLP.
Πρωτογενείς πηγές
Cesare Sterbini, Alma viva, o sia, L’inutile precauzione. Ρώμη, Giunchi e Mordacchini, 1816. Β΄ Πράξη. Ψηφιακό αντίγραφο, Library of Congress, και μεταγραφή, Libretti d’Opera Italiani.
Δευτερογενείς πηγές
Saverio Lamacchia, «Righetti, Geltrude», Dizionario Biografico degli Italiani, τόμ. 87, 2016.
Alberto Zedda, «Almaviva-Figaro», Archivio Alberto Zedda.
Hilary Poriss, «Che vuol cantare? The Lesson Scene of Il barbiere di Siviglia», στο Changing the Score: Arias, Prima Donnas, and the Authority of Performance. Oxford University Press, 2009, σ. 135–150. Εκδοτική περίληψη.
Ψηφιακές πηγές
Ricordi και Fondazione Rossini, παρουσίαση της κριτικής έκδοσης του Il barbiere di Siviglia σε επιμέλεια Αλμπέρτο Τζέντα και της αναθεώρησης του 2009.
Bibliothèque nationale de France, καταλογογραφική εγγραφή έργου Il barbiere di Siviglia.
Rossini Opera Festival, Il barbiere di Siviglia, στοιχεία πρώτης παράστασης και σύνοψη.

Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου