Φραντς Λιστ: «Όνειρο Αγάπης» (Liebestraum) αρ. 3 - Ανάλυση

Ο Φραντς Λιστ παίζει πιάνο σε μουσικό δωμάτιο της Βαϊμάρης γύρω στο 1850.
Στο τρίτο Liebestraum, μια εσωτερική τραγουδιστή γραμμή διευρύνεται σε μεγάλη πιανιστική κορύφωση και επιστρέφει ήρεμα, έχοντας αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο ακούμε την ίδια μελωδία.

Ελάχιστα πιανιστικά έργα αναγνωρίζονται τόσο γρήγορα όσο το τρίτο Liebestraum. Η γνώριμη μελωδία του έχει περάσει έξω από τις αίθουσες συναυλιών και έχει αποκτήσει μια σχεδόν ανεξάρτητη ζωή. Αυτή ακριβώς η οικειότητα συχνά οδηγεί σε μια απλουστευμένη εικόνα του έργου: ένα γλυκό ρομαντικό νυχτερινό, με δύο δεξιοτεχνικές καντέντσες και μια μεγάλη κορύφωση. Η παρτιτούρα αποκαλύπτει έναν πολύ πιο προσεκτικό σχεδιασμό, στον οποίο κάθε μεταβολή της υφής και της αρμονίας αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ίδια μελωδία.

Η εξέλιξη προκύπτει από ένα βασικό τραγουδιστικό υλικό, το οποίο ο Λιστ ακολουθεί σε διαδοχικές καταστάσεις: αρχικά ακούγεται ήρεμο και προσωπικό, ύστερα απομακρύνεται από την αρχική τονικότητα, αποκτά μεγαλύτερη ένταση και έκταση, φτάνει σε μια πλατιά συγχορδιακή κορύφωση και επιστρέφει χαμηλόφωνα. Η μεταμόρφωση της ίδιας μελωδίας είναι το πραγματικό θέμα της σύνθεσης.

Η εξήγηση βρίσκεται εν μέρει στην καταγωγή του έργου. Το 1843 ο Λιστ μελοποίησε για φωνή και πιάνο το ποίημα του Φέρντιναντ Φράιλιγκρατ O lieb, so lang du lieben kannst — «Αγάπα όσο ακόμη μπορείς να αγαπάς». Το τραγούδι εκδόθηκε το 1847 και λίγα χρόνια αργότερα αποτέλεσε τη βάση του τρίτου από τα Liebesträume. Drei Notturnos, S.541. Το 1850 ο εκδοτικός οίκος Friedrich Kistner κυκλοφόρησε τα τρία έργα τόσο σε φωνητική όσο και σε πιανιστική μορφή.

Η λέξη «μεταγραφή» περιγράφει μόνο ένα μέρος αυτής της διαδικασίας. Στο τραγούδι, η ανθρώπινη φωνή ξεχωρίζει φυσικά από τη συνοδεία και το κείμενο ορίζει τις αναπνοές, τους τονισμούς και το νόημα των φράσεων. Στην πιανιστική εκδοχή, όλες αυτές οι λειτουργίες περνούν σε ένα μόνο όργανο. Το πιάνο διατηρεί την καθαρότητα της φωνητικής γραμμής, δημιουργεί το αρμονικό περιβάλλον της και, συγχρόνως, αναπτύσσει ένα εύρος μεγαλύτερο από εκείνο του αρχικού Lied: μεγάλες αποστάσεις, πολλαπλά επίπεδα ήχου, οκτάβες, συγχορδιακές πυκνώσεις και ελεύθερες καντέντσες.

Το αποτέλεσμα είναι μια ουσιαστική ανασύνθεση. Η πιανιστική μορφή θυμάται διαρκώς το τραγούδι από το οποίο προήλθε και υπερβαίνει την απλή αναπαραγωγή του. Δείχνει πώς μια μελωδία μπορεί να παραμείνει αναγνωρίσιμη, ακόμη και όταν αλλάζουν γύρω της η τονικότητα, η θέση της μέσα στην υφή, η δυναμική και ολόκληρη η κλίμακα της έκφρασης.

Μέρη του έργου/Δομή

Η μορφή μπορεί να αποδοθεί ως ελεύθερη, διευρυμένη τριμερής διάταξη. Ο παρακάτω χάρτης καταγράφει μόνο τις μεγάλες ενότητες και τις μεταξύ τους αρθρώσεις· η λεπτομερής πορεία των φράσεων, των τονικοτήτων και της υφής εξετάζεται στην «Ανάλυση».

1. Αρχική ενότητα στη Λα ύφεση μείζονα (μ. 1–24)

Η κύρια μελωδία παρουσιάζεται σε ήρεμη, τραγουδιστή υφή και αναπτύσσεται σε μια ολοκληρωμένη πρώτη ενότητα. Από το μ. 15 η κίνηση εντείνεται και η τονική σταθερότητα υποχωρεί, οδηγώντας στην πρώτη μεγάλη άρθρωση του έργου.

2. Πρώτη καντέντσα (μ. 25)

Η σύντομη quasi cadenza αναστέλλει τον μετρημένο παλμό και συνδέει την αρχική ενότητα με τη μεταμορφωμένη επανεμφάνιση της μελωδίας στη Σι μείζονα.

3. Μεταμορφωμένη παρουσίαση και ανάπτυξη (μ. 26–37)

Με την ένδειξη più animato con passione, το βασικό υλικό επιστρέφει στη Σι μείζονα, σε υψηλότερη θέση και με ζωηρότερη συνοδεία. Οι επόμενες φράσεις διευρύνουν το τονικό πεδίο και προετοιμάζουν τη συγχορδιακή κλιμάκωση.

4. Κλιμάκωση και τονική επάνοδος (μ. 38–περίπου 57)

Η μελωδία περνά σε οκτάβες και συγχορδίες, ενώ οι αρπισμοί καταλαμβάνουν όλο και μεγαλύτερη έκταση. Στο μ. 50 επανέρχεται ο οπλισμός της Λα ύφεση μείζονας και η κορύφωση εξακολουθεί να αναπτύσσεται: η τονική επάνοδος προηγείται της επιστροφής της αρχικής υφής.

5. Δεύτερη καντέντσα, επιστροφή και coda (έως το μ. 82)

Η δεύτερη καντέντσα αποφορτίζει τη μεγάλη κορύφωση και οδηγεί στην επάνοδο της αρχικής, διαφανούς υφής. Από το μ. 76 αρχίζει η coda, όπου σύντομα μελωδικά ίχνη και ήρεμες συγχορδιακές καταλήξεις ολοκληρώνουν το έργο στη Λα ύφεση μείζονα.

Ανάλυση

Η ανάλυση που ακολουθεί διαβάζει το έργο με τη σειρά της παρτιτούρας. Παρακολουθεί πώς η ίδια μελωδική ιδέα μεταβάλλεται μέσα από τη φραστική οργάνωση, τη χρωματική αρμονία, τις μετατροπίες, την αλλαγή θέσης των φωνών και τη σταδιακή διεύρυνση του πιανιστικού ήχου.

Η αρχική περίοδος: Λα ύφεση μείζονα, φραστική και εσωτερική φωνή (μ. 1–14)

Η ένδειξη Poco allegro, con affetto και το μέτρο 6/4 καθορίζουν από την αρχή έναν πλατύ παλμό με εσωτερική κίνηση. Το dolce cantando αφορά τη βασική μελωδία, η οποία τοποθετείται κυρίως στη μεσαία περιοχή του πιάνου. Πάνω και γύρω της κινούνται οι σπασμένες συγχορδίες της συνοδείας, ενώ οι χαμηλές νότες του μπάσου ορίζουν το αρμονικό έδαφος. Έτσι σχηματίζονται τρία ακουστικά επίπεδα: θεμέλιο, τραγουδιστή γραμμή και αρπιστικό περίβλημα.

Η Λα ύφεση μείζονα εδραιώνεται αμέσως. Η τονική συγχορδία αποτελεί την αφετηρία μιας διαρκώς κινούμενης αρμονικής ακολουθίας. Οι μακρές αξίες της μελωδίας παραμένουν πάνω από περισσότερες από μία συγχορδίες και αλλάζουν χρώμα καθώς μετακινείται το μπάσο. Προετοιμασμένες διαφωνίες, περαστικοί χρωματικοί φθόγγοι και σύντομες αποκλίσεις προς συγγενικές περιοχές δημιουργούν μικρές εσωτερικές εντάσεις μέσα σε μια κατά βάση διατονική επιφάνεια.

Η φραστική βασίζεται σε σύντομα μελωδικά κύτταρα που επανέρχονται με διαφορετική αρμονική στήριξη. Κάθε νέο κύτταρο ακούγεται ως συνέχεια της ίδιας σκέψης, καθώς η άφιξη στον ισχυρό φθόγγο προετοιμάζεται από τη συνοδεία και η λύση του οδηγεί αμέσως στην επόμενη κίνηση. Η περιοδικότητα παραμένει ευδιάκριτη, χωρίς να αποκτά μηχανική συμμετρία: η αρμονία επιμηκύνει ορισμένες αναπνοές και κρατά τη μελωδική καμπύλη ανοιχτή.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η θέση της μελωδίας μέσα στην υφή. Εφόσον η κύρια γραμμή δεν ταυτίζεται σταθερά με την υψηλότερη νότα, ο ακροατής καλείται να την ακολουθήσει μέσα από τις αλλαγές της συνοδείας. Αυτή η εσωτερική φωνή διατηρεί τον χαρακτήρα του Lied και γίνεται συγχρόνως ο πυρήνας της πιανιστικής πολυφωνίας που θα αναπτυχθεί αργότερα.

Χρωματική αποσταθεροποίηση και πρώτη καντέντσα (μ. 15–25)

Στο μ. 15 η ένδειξη poco cresc. ed agitato φανερώνει μια μεταβολή που έχει ήδη αρχίσει στην αρμονία. Η γραμμή του μπάσου αποκτά εντονότερη χρωματική κίνηση, οι εσωτερικές φωνές προχωρούν συχνά κατά ημιτόνιο και οι αλλοιωμένοι φθόγγοι δυσκολεύουν όλο και περισσότερο την άμεση αναγνώριση του τονικού κέντρου. Οι συγχορδίες διατηρούν συνδέσεις μέσω κοινών φθόγγων, την ίδια στιγμή που αλλάζει η αρμονική τους σημασία. Αυτή η λιστική χρήση της χρωματικότητας επιτρέπει στη μουσική να απομακρύνεται από τη Λα ύφεση μείζονα με συνεχή, ακουστικά ομαλό τρόπο.

Η φράση γίνεται πιο ανήσυχη και οι καταλήξεις της χάνουν την προηγούμενη αίσθηση πληρότητας. Μικρές κορυφώσεις ακολουθούν η μία την άλλη, η δυναμική αυξάνεται και οι παύσεις κοντά στο τέλος της ενότητας αποκτούν δραματικό βάρος. Η μελωδία παραμένει αναγνωρίσιμη, ενώ η αρμονική βάση της βρίσκεται πλέον σε διαρκή μετατόπιση. Το αποτέλεσμα ακούγεται ως επιτάχυνση της συναισθηματικής έντασης ακόμη και όταν ο γραπτός παλμός εξακολουθεί να είναι ο ίδιος.

Στο μ. 25, η ένδειξη quasi cadenza αίρει προσωρινά τη μετρική κανονικότητα. Οι διαδοχές διπλών φθόγγων κινούνται σε μεγάλη έκταση και μεταφέρουν το ενδιαφέρον από τη φραστική άρθρωση προς τη γραμμική ορμή. Η καντέντσα συγκεντρώνει τη χρωματική αστάθεια των προηγούμενων μέτρων, την οδηγεί σε ένα ελεύθερο πέρασμα και καταλήγει ακριβώς στο νέο τονικό περιβάλλον. Η Σι μείζονα που ακολουθεί ακούγεται έτσι ως προορισμός μιας διαδικασίας, παρότι η απόστασή της από την αρχική τονικότητα είναι αισθητή.

Η Σι μείζονα και η μεταμορφωμένη επανεμφάνιση (μ. 26–37)

Ο οπλισμός των πέντε διέσεων στο μ. 26 σηματοδοτεί καθαρά τη Σι μείζονα. Πρόκειται για ένα μακρινό, χρωματικά συγγενικό τονικό πεδίο, το οποίο προσφέρει στην ίδια μελωδία καινούργια ηχητική προοπτική. Η ένδειξη più animato con passione ενισχύει αυτή την αλλαγή: ο παλμός αποκτά περισσότερη ορμή, η δυναμική αναπνέει σε ευρύτερες καμπύλες και η φράση τοποθετείται ψηλότερα.

Η διάταξη των φωνών έχει επίσης αλλάξει. Η μελωδία προβάλλει καθαρότερα στην επάνω περιοχή, ενώ η συνεχής αρπιστική κίνηση μοιράζεται ανάμεσα στα δύο χέρια και καλύπτει μεγαλύτερο μέρος του πληκτρολογίου. Ο Λιστ διατηρεί τα βασικά περιγράμματα του θέματος και ανανεώνει τον τρόπο με τον οποίο αυτό αρθρώνεται: οι συνοδευτικές γραμμές γίνονται δραστικότερες, οι φράσεις συνδέονται πιο στενά και η αρμονία αποκτά μεγαλύτερη κινητικότητα.

Στα πρώτα μέτρα η Σι μείζονα προσφέρει ένα σχετικά σαφές σημείο αναφοράς. Σύντομα εμφανίζονται αλλοιωμένοι φθόγγοι, μετακινούμενοι μπάσοι και ακολουθίες που μεταφέρουν το ίδιο φραστικό σχήμα σε νέα αρμονικά επίπεδα. Η επανάληψη λειτουργεί ως ανάπτυξη: κάθε επιστροφή της ιδέας αυξάνει την έκταση, τη δυναμική ή την πυκνότητα της γραφής.

Από το μ. 32, το crescendo και οι εντονότερες χρωματικές μεταβολές επιταχύνουν την πορεία. Προς το τέλος της ενότητας, οι τονισμοί και το sempre stringendo συμπιέζουν την αίσθηση του χρόνου. Η ρευστή αρπιστική υφή βρίσκεται πλέον στα όριά της και η μελωδία ετοιμάζεται να περάσει σε οκτάβες και συγχορδίες.

Από τη γραμμική κίνηση στη συγχορδιακή κορύφωση (μ. 38–περίπου 57)

Στο μ. 38 αλλάζει η φυσιογνωμία της γραφής. Η μελωδία παύει να αιωρείται μέσα σε μια σχετικά λεπτή αρπιστική επιφάνεια και προβάλλεται με οκτάβες και συγχορδιακές ενισχύσεις στην επάνω περιοχή. Τα μεγάλα αρπίσματα που τη στηρίζουν συνδέουν το χαμηλό μπάσο με το υψηλό άκρο του πληκτρολογίου. Η οριζόντια λογική του τραγουδιού αποκτά έτσι κάθετη ισχύ, χωρίς να χάνει το γνώριμο μελωδικό της περίγραμμα.

Η κλιμάκωση οργανώνεται σε διαδοχικά κύματα. Το ίδιο θεματικό σχήμα επαναλαμβάνεται σε μετατοπισμένα αρμονικά επίπεδα, με ευρύτερη έκταση και ισχυρότερη δυναμική κάθε φορά. Στο μ. 41 το fortissimo δηλώνει ότι η μουσική έχει περάσει σε νέο επίπεδο έντασης, ενώ οι μεταβολές του μπάσου και οι χρωματικές συνδέσεις ανάμεσα στις συγχορδίες κρατούν την πορεία ανοιχτή. Η κορύφωση παίρνει τη μορφή μιας ακολουθίας από όλο και πιο απαιτητικές αφίξεις.

Η ένδειξη sempre più rinforzando στο μ. 47 εντείνει αυτή τη συσσώρευση. Οι μελωδικοί φθόγγοι ακούγονται τώρα στην κορυφή πυκνών συγχορδιών, οι οκτάβες διευρύνουν τη γραμμή και οι αρπισμοί μεταφέρουν την ενέργεια σε ολόκληρο το όργανο. Μέσα στον αυξημένο όγκο του ήχου, η σύνταξη εξακολουθεί να καθορίζεται από τις αναπνοές της αρχικής μελωδίας. Η κορύφωση αποτελεί τη μέγιστη μεγέθυνση του τραγουδιστικού υλικού.

Στο μ. 50 επανέρχεται ο οπλισμός της Λα ύφεση μείζονας μαζί με την ένδειξη appassionato assai. Η τονική επάνοδος συμβαίνει στο εσωτερικό της πιο εξωστρεφούς περιοχής του έργου. Η Λα ύφεση μείζονα έχει αποκατασταθεί ως αρμονικό κέντρο, ενώ η δυναμική, η θέση της μελωδίας και η συγχορδιακή πυκνότητα διατηρούν ακόμη την ένταση της κεντρικής κλιμάκωσης.

Αυτή η χρονική απόσταση ανάμεσα στην τονική και την υφολογική επιστροφή αποτελεί κεντρικό στοιχείο της μορφής. Ο ακροατής αναγνωρίζει πρώτα το αρμονικό έδαφος της αρχής μέσα σε μια ριζικά διευρυμένη ηχητική εικόνα. Η οικεία, διαφανής υφή θα επανέλθει αργότερα, αφού ολοκληρωθούν οι τελευταίες συγχορδιακές φράσεις και η δεύτερη καντέντσα απορροφήσει την ενέργεια της κορύφωσης.

Δεύτερη καντέντσα, επαναφορά και coda

Μετά τις τελευταίες συγχορδιακές εξάρσεις, η δεύτερη καντέντσα μετατρέπει ξανά τον συμπαγή ήχο σε γρήγορη γραμμική κίνηση. Η ροή απελευθερώνεται από τον σταθερό παλμό και διατρέχει το πληκτρολόγιο, αυτή τη φορά με κατεύθυνση προς την αποφόρτιση. Η πρώτη καντέντσα είχε συγκεντρώσει την ένταση πριν από τη Σι μείζονα· η δεύτερη διαχέει την ενέργεια της κορύφωσης και ανοίγει χώρο για την επανεμφάνιση της αρχικής υφής.

Όταν επιστρέφει η μελωδία στη μεσαία περιοχή, η Λα ύφεση μείζονα είναι ήδη εδραιωμένη. Η συνοδεία ξαναβρίσκει τη διαφάνειά της, το μπάσο ανακτά τον ήρεμο υποστηρικτικό του ρόλο και οι φράσεις αποκτούν μεγαλύτερα διαστήματα αναπνοής. Από το μ. 67 η συγγένεια με το ξεκίνημα γίνεται ιδιαίτερα σαφής. Η επαναφορά είναι συντομευμένη και προσανατολισμένη προς την κατάληξη, επειδή η κεντρική ανάπτυξη έχει ήδη εξαντλήσει τις δυνατότητες μεγάλης κλιμάκωσης.

Οι ενδείξεις poco a poco ritenuto στο μ. 70, smorzando στο μ. 71 και più smorzando e ritardando λίγο αργότερα οργανώνουν μια σταδιακή απόσυρση. Η αρμονική κίνηση αραιώνει, οι καταλήξεις αποκτούν περισσότερο χρόνο και η μελωδία περιορίζεται σε μικρότερα ίχνη. Η διαδικασία οδηγεί στην coda του μ. 76.

Η coda αρχίζει με έναν ανοδικό αρπισμό που διασχίζει ξανά μεγάλη έκταση του πιάνου, αυτή τη φορά μέσα σε χαμηλή δυναμική και χωρίς νέα κλιμάκωση. Ακολουθούν αραιές συγχορδίες, σύντομες κινήσεις στις εσωτερικές φωνές και ολοένα μεγαλύτερες παύσεις ανάμεσα στις αρμονικές αφίξεις. Οι τελευταίες συγχορδίες, με τη χρονική διεύρυνση της fermata, συγκεντρώνουν το έργο στην τονική. Η μελωδία έχει πλέον αποσυρθεί και η Λα ύφεση μείζονα παραμένει ως τελικός ηχητικός απόηχος.

Από το Lied στο πιανιστικό νυχτερινό

Η πιανιστική εκδοχή βασίζεται στο τραγούδι O lieb, so lang du lieben kannst, S.298, που ο Λιστ συνέθεσε το 1843 σε ποίηση Φέρντιναντ Φράιλιγκρατ. Στο Lied, η φωνή έχει φυσική χρωματική αυτονομία και το κείμενο καθορίζει τις αναπνοές, τους τονισμούς και την κατεύθυνση κάθε φράσης. Η συνοδεία υποστηρίζει αυτή τη φωνητική αφήγηση και οργανώνει την αρμονική της πορεία.

Στο έργο για σόλο πιάνο, ο Λιστ μεταφέρει όλες τις λειτουργίες στο ίδιο ηχητικό σώμα. Η μελωδία τοποθετείται συχνά ανάμεσα σε χαμηλότερες και υψηλότερες συνοδευτικές νότες, ώστε να διατηρεί την αίσθηση μιας ανθρώπινης φωνής που περιβάλλεται από το πιάνο. Η επιλογή της μεσαίας περιοχής εξυπηρετεί και μια ευρύτερη συνθετική ιδέα: αφήνει διαθέσιμο το επάνω μέρος του πληκτρολογίου για το αρπιστικό φως της συνοδείας και επιτρέπει αργότερα στη μελωδία να ανέβει, να ενισχυθεί με οκτάβες και να αποκτήσει μεγαλύτερη προβολή.

Η απουσία του τραγουδιστή δημιουργεί χώρο για μια πολύ εκτενέστερη πιανιστική αφήγηση. Οι αρμονικές μεταβάσεις διευρύνονται, οι τονικές αποστάσεις γίνονται πιο τολμηρές και οι δύο καντέντσες αναστέλλουν τη σύνταξη της φωνητικής φράσης. Στις κορυφώσεις, το πιάνο ξεπερνά την κλίμακα μιας συνοδείας: καλύπτει όλο το φάσμα, συνδυάζει μπάσο, εσωτερικές φωνές, αρπίσματα και μελωδικές οκτάβες, και παράγει την εντύπωση ενός πολυφωνικού συνόλου.

Η μεταμόρφωση διατηρεί σταθερή τη σχέση με το τραγούδι. Οι κύριες μελωδικές χειρονομίες παραμένουν αναγνωρίσιμες, η φραστική εξακολουθεί να θυμίζει αναπνοή και η κατεύθυνση προς τις μεγάλες αρμονικές αφίξεις ακολουθεί φωνητική λογική. Πάνω σε αυτόν τον πυρήνα ο Λιστ οικοδομεί μια νέα κλίμακα έκφρασης, στην οποία το πιάνο αναλαμβάνει συγχρόνως τη μελωδία, τη συνοδεία και τη δραματική διεύρυνση του υλικού.

Γι’ αυτό ο όρος «μεταγραφή» χρειάζεται να κατανοηθεί δημιουργικά. Το Liebestraum αρ. 3 αποτελεί ανασύνθεση του Lied ως αυτόνομου πιανιστικού νυχτερινού. Η φωνητική καταγωγή εξηγεί τον τρόπο με τον οποίο σχηματίζονται οι φράσεις· η πιανιστική επεξεργασία εξηγεί το εύρος της μορφής, τις αλλαγές της υφής και τη μεγάλη διαδρομή από την εσωτερική μελωδία προς τη συγχορδιακή κορύφωση και πίσω.

Η ποίηση ως δραματικό πλαίσιο

Στην πρώτη πιανιστική έκδοση, το ποίημα του Φράιλιγκρατ τυπώθηκε πριν από τη μουσική. Η θέση του στην έκδοση το διατηρεί ενεργό μέσα στο νέο, οργανικό έργο και προσκαλεί τον πιανίστα να γνωρίζει τις λέξεις που γέννησαν τη μελωδία.

Η επαναλαμβανόμενη προτροπή είναι άμεση: O lieb, so lang du lieben kannst — αγάπα όσο ακόμη μπορείς να αγαπάς. Στις επόμενες στροφές, το ποίημα εξηγεί γιατί αυτή η προτροπή δεν μπορεί να αναβληθεί. Η στιγμή θα έρθει που ο άνθρωπος θα σταθεί μπροστά σε τάφους και θα θρηνήσει· γι’ αυτό χρειάζεται να προσφέρει τώρα χαρά, φροντίδα και συγχώρεση σε εκείνον που του ανοίγει την καρδιά του.

Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτούν οι στίχοι που προειδοποιούν για μια σκληρή λέξη. Μπορεί να ειπωθεί χωρίς κακή πρόθεση, όμως ο άλλος άνθρωπος φεύγει πληγωμένος. Η αγάπη παρουσιάζεται επομένως ως έντονο συναίσθημα και καθημερινή ευθύνη. Το ποίημα συνδέει την τρυφερότητα με τη συμπεριφορά και τη μνήμη με όσα έμειναν αδιόρθωτα.

Αυτό το περιεχόμενο αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να ακουστεί η διάσημη μελωδία. Η γλυκύτητά της περιέχει από την αρχή την επίγνωση ότι ο χρόνος είναι περιορισμένος. Η αυξανόμενη ένταση του κεντρικού τμήματος μπορεί να γίνει κατανοητή ως διεύρυνση αυτής της επείγουσας προτροπής, ενώ η τελική επιστροφή φέρει τη γνώση όσων έχουν ήδη ειπωθεί.

Η σχέση ανάμεσα στις στροφές και στην πιανιστική μορφή παραμένει γενική, αφού ο Λιστ δεν σημείωσε αντιστοιχίες με συγκεκριμένα μέτρα. Το ποίημα λειτουργεί ως δραματικό πλαίσιο για ολόκληρη τη σύνθεση: η τρυφερότητα της αρχής, η ορμή της κορύφωσης και η ηρεμία του τέλους εντάσσονται στην ίδια σκέψη για την αγάπη και τον περιορισμένο ανθρώπινο χρόνο.

Η ερμηνεία ως οργάνωση φωνών, χρόνου και ηχητικού χώρου

Η βασική ερμηνευτική εργασία αρχίζει με την καταγραφή των ρόλων μέσα σε κάθε συγχορδία. Ο πιανίστας χρειάζεται να γνωρίζει ποιος φθόγγος συνεχίζει τη μελωδία, ποιοι σχηματίζουν τη συνοδεία και πού κατευθύνεται η γραμμή του μπάσου. Οι λειτουργίες αυτές αλλάζουν χέρι, θέση και δυναμικό βάρος, ενώ συχνά συνυπάρχουν κάτω από τα ίδια δάχτυλα. Η μελέτη σε χωριστές φωνές αποκαλύπτει τις συνδέσεις που η πλήρης υφή μπορεί εύκολα να κρύψει.

Στην αρχική ενότητα, η μεσαία φωνή προβάλλει με πυκνό, τραγουδιστό ήχο και η συνοδεία παραμένει ελαφρύτερη. Η ανεξαρτησία της μελωδίας στηρίζεται κυρίως στη συνέχεια από φθόγγο σε φθόγγο και στην προσεκτική αποδέσμευση των συνοδευτικών νοτών. Όταν η γραμμή περνά από το ένα χέρι στο άλλο, η χροιά, η άρθρωση και η χρονική αγωγή της μένουν ενιαίες. Ο ακροατής ακολουθεί έτσι μία φωνή, χωρίς να αντιλαμβάνεται τις αλλαγές της δακτυλοθεσίας ή της κατανομής.

Η ένδειξη Poco allegro, con affetto χρειάζεται τέμπο που επιτρέπει στις αρμονίες να συνδέονται σε μεγάλη καμπύλη. Το con affetto δίνει θέρμη και ευαισθησία στη φράση, ενώ το Poco allegro διατηρεί την προωθητική κίνηση. Το rubato εξυπηρετεί συγκεκριμένες λειτουργίες: αναδεικνύει μια μελωδική άφιξη, αφήνει χώρο σε μια αναπνοή ή προετοιμάζει μια μετατροπία. Μετά από κάθε τοπική διεύρυνση, ο βασικός παλμός επανέρχεται και συγκρατεί τη μεγάλη γραμμή.

Η κλιμάκωση απαιτεί προσεκτική διαχείριση αποθέματος. Οι πρώτες φράσεις κρατούν χώρο για το più animato con passione, και η ενότητα αυτή με τη σειρά της προετοιμάζει το appassionato assai. Στη συγχορδιακή κορύφωση, το βάρος του βραχίονα και η ελαστικότητα της κίνησης βοηθούν τις οκτάβες να αποκτήσουν εύρος χωρίς σκληρή επίθεση. Η επάνω μελωδική γραμμή παραμένει ευδιάκριτη πάνω από τους αρπισμούς και οι μεγάλες συγχορδίες συνεχίζουν να αρθρώνονται ως φράσεις.

Οι δύο καντέντσες χρειάζονται διαφορετική χρονική φορά. Στην πρώτη, οι ομάδες των διπλών φθόγγων συσσωρεύουν ενέργεια και κατευθύνονται προς την είσοδο της Σι μείζονας. Στη δεύτερη, η γραμμική κίνηση επιτρέπει στην προηγούμενη ένταση να υποχωρήσει. Η καθαρότητα των ομάδων, η διαβάθμιση της ταχύτητας και η γνώση του αρμονικού προορισμού δίνουν στις καντέντσες μορφή· η δεξιοτεχνία υπηρετεί τη μετάβαση ανάμεσα στις μεγάλες ενότητες.

Το πεντάλ οργανώνει τον αντηχητικό χώρο. Η ένδειξη sempre pedale στην αρχή περιγράφει ένα συνεχές ηχητικό αποτέλεσμα, το οποίο στο σύγχρονο πιάνο επιτυγχάνεται με ανανεώσεις προσαρμοσμένες στις αρμονικές αλλαγές και στην ακουστική της αίθουσας. Στην ήρεμη υφή, το πεντάλ συνδέει το μπάσο με τους αρπισμούς και αφήνει καθαρή την εσωτερική μελωδία. Καθώς η γραφή πυκνώνει, οι συχνότερες ή μερικές αλλαγές διατηρούν την άρθρωση των συγχορδιών και εμποδίζουν τη χρωματική αρμονία να θολώσει.

Στην επαναφορά, η ομοιότητα με την αρχή συνδυάζεται με πιο ήπιο χρώμα και μεγαλύτερη αίσθηση απόστασης. Οι ενδείξεις επιβράδυνσης και απόσβεσης προς την coda εφαρμόζονται ως μία συνεχής διαδικασία. Κάθε φράση χάνει λίγο από το βάρος και την κίνησή της, ώσπου οι τελευταίες συγχορδίες να ακουστούν ως φυσική κατάληξη της διαδρομής.

🪶 Από τη ζωή του έργου

Η παρτιτούρα που συνέχισε να αλλάζει στο τυπογραφείο

Το 1850, όταν ο εκδοτικός οίκος του Friedrich Kistner στη Λειψία ετοίμαζε τα Liebesträume, ο Λιστ είχε ήδη πίσω του αρκετά χρόνια δουλειάς πάνω στο υλικό τους. Το τραγούδι O lieb, so lang du lieben kannst είχε συντεθεί το 1843 και είχε κυκλοφορήσει το 1847. Τώρα θα εντασσόταν σε μια τριάδα έργων που θα εκδιδόταν παράλληλα σε δύο μορφές: για υψηλή φωνή και πιάνο, καθώς και για σόλο πιάνο.

Για να περάσει ένα έργο από τον συνθέτη στο τυπογραφείο, χρειαζόταν μια καθαρή χειρόγραφη παρτιτούρα. Από αυτήν ο χαράκτης μετέφερε το μουσικό κείμενο στις εκτυπωτικές πλάκες, σημειώνοντας τις νότες, τις δυναμικές, τις φράσεις και όλες τις λεπτομέρειες που θα έβλεπε ο αναγνώστης στην τυπωμένη σελίδα. Η πλήρης χειρόγραφη παρτιτούρα των τριών Liebesträume φαίνεται ότι υπηρέτησε ακριβώς αυτόν τον σκοπό: ήταν το αντίγραφο εργασίας για τη χάραξη της έκδοσης.

Όταν ολοκληρώθηκαν οι πλάκες, ακολούθησε το στάδιο των δοκιμίων. Ο συνθέτης μπορούσε τότε να ελέγξει το τυπωμένο αποτέλεσμα, να διορθώσει λάθη ή ακόμη και να αλλάξει ορισμένες μουσικές λεπτομέρειες. Για το τρίτο Liebestraum, αυτό το τελευταίο στάδιο αποδείχθηκε ιδιαίτερα σημαντικό. Η έκδοση που κυκλοφόρησε με τον αριθμό πλάκας 1751 δεν ταυτιζόταν σε όλα τα σημεία με τη χειρόγραφη παρτιτούρα που είχε δοθεί αρχικά στον χαράκτη.

Το χειρόγραφο δεν κατέληξε σε κάποια δημόσια συλλογή όπου θα μπορούσε να μελετηθεί εύκολα. Πέρασε σε ιδιωτικά χέρια και, για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα, οι ερευνητές γνώριζαν την ύπαρξή του χωρίς να έχουν κανονική πρόσβαση στο περιεχόμενό του. Στο μεταξύ, η πρώτη έκδοση του Kistner συνέχισε να ανατυπώνεται. Η ανατύπωση του 1886 παρουσίαζε ορισμένες διορθώσεις και διαφοροποιήσεις, αλλά η βασική μαρτυρία για το έργο παρέμενε το έντυπο του 1850.

Η ιστορία πήρε νέα τροπή το 1992. Η πλήρης χειρόγραφη παρτιτούρα εμφανίστηκε σε κατάλογο δημοπρασίας του Sotheby’s, με αριθμό 569. Για πρώτη φορά μετά από πολλά χρόνια υπήρχε μια αναλυτικότερη δημόσια περιγραφή της. Ο κατάλογος την αναγνώριζε ως το χειρόγραφο που είχε χρησιμοποιηθεί για τη χάραξη και κατέγραφε διαφορές ανάμεσα σε αυτό και στην πρώτη έκδοση.

Η εμφάνιση ενός τόσο σημαντικού χειρογράφου θα μπορούσε να λύσει πολλά εκδοτικά ερωτήματα. Η ευκαιρία ήταν σύντομη: η παρτιτούρα πουλήθηκε σε ιδιώτη και παρέμεινε μη διαθέσιμη για συστηματική μελέτη. Οι πληροφορίες του καταλόγου έπρεπε να αξιοποιηθούν χωρίς οι εκδότες να μπορούν να επιστρέφουν ελεύθερα στην ίδια την πηγή.

Ο κατάλογος επέτρεπε πλέον ένα βασικό συμπέρασμα. Εφόσον το χειρόγραφο είχε προηγηθεί της χάραξης και το τυπωμένο κείμενο περιείχε μεταγενέστερες διαφοροποιήσεις, οι αλλαγές της πρώτης έκδοσης έφεραν ίχνη της συνεχιζόμενης εργασίας του Λιστ στα δοκίμια, λίγο πριν από την κυκλοφορία του.

Αυτό ανέτρεπε την αυθόρμητη ιεράρχηση των πηγών. Ένα χειρόγραφο του συνθέτη έχει συνήθως εξαιρετική βαρύτητα· στη συγκεκριμένη περίπτωση αντιπροσώπευε ένα προγενέστερο στάδιο. Η πρώτη έκδοση του 1850 διατηρούσε αποφάσεις που είχαν ληφθεί αργότερα και βρισκόταν, επομένως, πλησιέστερα στην τελική μορφή που ο Λιστ ενέκρινε για δημοσίευση.

Όταν ο Ernst-Günter Heinemann προετοίμασε την έκδοση Urtext του Henle, έπρεπε να εργαστεί μέσα σε αυτή την ασυνήθιστη κατάσταση. Ως κύρια πηγή χρησιμοποίησε αντίτυπο της έκδοσης Kistner του 1850, με αριθμό πλάκας 1751, που φυλάσσεται στην Εθνική Βιβλιοθήκη Széchényi της Βουδαπέστης. Το συνέκρινε με την ανατύπωση του 1886 και με το πλούσιο υλικό σχεδίων που βρίσκεται στο Αρχείο Γκαίτε και Σίλλερ στη Βαϊμάρη.

Τα σχέδια αυτά επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε ορισμένες φάσεις της συνθετικής εργασίας. Η αποσπασματική τους φύση αφήνει αναντικατάστατη την πλήρη παρτιτούρα, η οποία εξακολουθεί να βρίσκεται εκτός δημόσιας έρευνας. Ο εκδότης χρειάστηκε να συνδυάσει διαφορετικά είδη μαρτυρίας: το έντυπο που είχε εγκρίνει ο Λιστ, τις μεταγενέστερες διορθώσεις, τα σωζόμενα σχέδια και τις πληροφορίες της δημοπρασίας. Η εργασία του αποτέλεσε κριτική σύνθεση αυτών των πηγών, καθώς ένα προσβάσιμο «οριστικό» χειρόγραφο δεν βρισκόταν στη διάθεσή του.

Η πρώτη έκδοση διατηρεί επίσης ορισμένες αμφιβολίες που γεννήθηκαν κατά τη χάραξη της σύνθετης πιανιστικής παρτιτούρας: μικρά σημάδια, αλλοιώσεις ή δυναμικές ενδείξεις μπορεί να επιδέχονται περισσότερες από μία αναγνώσεις. Σε παράλληλα σημεία της κορύφωσης, για παράδειγμα, το σχήμα μιας μικρής σφήνας μπορεί να εκληφθεί ως έμφαση σε έναν φθόγγο ή ως σύντομη ένδειξη μείωσης της έντασης. Η σύγκριση αντίστοιχων φράσεων και μεταγενέστερων διορθώσεων βοηθά να αποκατασταθεί η πιο πιθανή πρόθεση.

Πίσω από τη διάσημη μελωδία βρίσκεται επομένως μια λιγότερο γνωστή ιστορία: ο Λιστ συνέχισε να αλλάζει το έργο καθώς αυτό μεταφερόταν από τη χειρόγραφη παρτιτούρα στις πλάκες του τυπογραφείου. Το χειρόγραφο εμφανίστηκε ξανά σχεδόν ενάμιση αιώνα αργότερα και επέστρεψε σύντομα σε ιδιωτική συλλογή, ενώ η πρώτη έκδοση —ένα έντυπο που θα μπορούσε εύκολα να θεωρηθεί δευτερεύον απέναντι στο χέρι του συνθέτη— έγινε η σημαντικότερη μαρτυρία της τελικής του σκέψης.

Η ιστορία αυτή φτάνει μέχρι τον σημερινό πιανίστα. Μια έμφαση, μια δυναμική διαβάθμιση ή η θέση μιας φράσης μέσα στην κορύφωση μπορεί να εξαρτάται από αποφάσεις που ο Λιστ πήρε επάνω στα δοκίμια του Kistner. Μια προσεγμένη σημερινή έκδοση του Liebestraum μεταφέρει μαζί με τις νότες του 1850 και το αποτέλεσμα μιας μακράς αλυσίδας από χειρόγραφα, χάραξη, διορθώσεις, ιδιωτικές συλλογές και σύγχρονη εκδοτική έρευνα.

🎧 Οδηγός Ακρόασης

Το έργο γίνεται ακόμη πιο καθαρό όταν η ακρόαση ακολουθεί τη θέση και τη μεταμόρφωση της μελωδίας, αντί να περιορίζεται στις δύο εντυπωσιακές καντέντσες.

  • Η αρχική εσωτερική φωνή: Στα πρώτα μέτρα, η μελωδία ακούγεται στη μεσαία περιοχή, ενώ λεπτότερες νότες της συνοδείας κινούνται πάνω και γύρω της. Η ήρεμη επιφάνεια κρύβει αρκετές αρμονικές μεταβολές.

  • Η πρώτη αύξηση της πίεσης: Πριν από την πρώτη καντέντσα, το poco cresc. ed agitato συνοδεύει μια σταδιακή επιτάχυνση της εσωτερικής έντασης. Η φράση αποφεύγει μια πλήρη κατάληξη και στρέφεται προς τη μετάβαση.

  • Η αλλαγή χρώματος στη Σι μείζονα: Μετά την πρώτη καντέντσα, η μελωδία παραμένει γνώριμη, όμως ο νέος τονικός χώρος την κάνει να ακούγεται πιο φωτεινή και πιο μακρινή. Ο χαρακτήρας γίνεται περισσότερο κινητικός με το più animato con passione.

  • Η σταδιακή μεγέθυνση: Η μελωδία περνά από την εσωτερική φωνή σε οκτάβες και συγχορδίες. Οι αρπισμοί καταλαμβάνουν όλο και μεγαλύτερη έκταση, μέχρι ο προσωπικός τόνος της αρχής να αποκτήσει σχεδόν συμφωνικές διαστάσεις.

  • Η επιστροφή της Λα ύφεση μείζονας μέσα στην κορύφωση: Το αρχικό τονικό κέντρο επανέρχεται πριν η μουσική ξαναβρεί την αρχική της υφή. Για λίγα μέτρα συνυπάρχουν η αρμονική αίσθηση επιστροφής και η εξωστρεφής δύναμη του κεντρικού τμήματος.

  • Η διαφορετική λειτουργία των δύο καντεντσών: Η πρώτη κατευθύνει τη μουσική προς έναν νέο χώρο. Η δεύτερη έρχεται μετά την κορύφωση και αφήνει σταδιακά την έντασή της να διαλυθεί.

  • Η coda: Στις τελευταίες φράσεις, το smorzando και το ritardando μειώνουν την κίνηση χωρίς να διακόπτουν τη γραμμή. Η τελική Λα ύφεση μείζονα ακούγεται ως ολοκλήρωση της διαδρομής και όχι απλώς ως επιστροφή στην αρχική συγχορδία.

🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις

Οι ακόλουθες ερμηνείες αναδεικνύουν διαφορετικές πλευρές του ίδιου έργου: τη μεγάλη φραστική καμπύλη, την ευελιξία του rubato και την ισορροπία ανάμεσα στην τραγουδιστή γραμμή και στην πιανιστική λαμπρότητα.

  • Claudio Arrau — Η ηχογράφηση του 1989 για τη Philips συνδυάζει πυκνό, θερμό ήχο με σταθερή αίσθηση της συνολικής μορφής. Η κορύφωση αναπτύσσεται ως φυσική διεύρυνση της αρχικής φράσης και οι εσωτερικές φωνές διατηρούν το βάρος τους ακόμη στις πυκνότερες σελίδες.
  • Artur Rubinstein — Η μελωδική ροή χαρακτηρίζεται από φυσικότητα και κομψότητα. Το rubato παραμένει ευέλικτο χωρίς να διαλύει τον παλμό, ενώ η μετάβαση προς την κεντρική κορύφωση διατηρεί αίσθηση αυθορμητισμού.
  • Daniel Barenboim — Η καθαρή ανάδειξη της μεσαίας φωνής και η ελεγχόμενη δυναμική κλιμάκωση κρατούν ευδιάκριτη τη δομή. Ακόμη και στα πιο εξωστρεφή σημεία, η ερμηνεία διατηρεί τη σύνδεση με τον τραγουδιστικό πυρήνα του έργου.

📚 Περαιτέρω Μελέτη

Για μια βαθύτερη προσέγγιση, οι παρακάτω τίτλοι καλύπτουν τέσσερις διαφορετικές ανάγκες: το ίδιο το μουσικό κείμενο, το ιστορικό περιβάλλον, τη λιστική πρακτική της μεταγραφής και τη συνολική εικόνα της δημιουργίας του συνθέτη.

  • Franz Liszt: Liebesträume — 3 Notturnos, επιμ. Ernst-Günter Heinemann, G. Henle Verlag, HN 634. Η σημαντικότερη πρακτική αφετηρία για την πρώτη έκδοση, τα σωζόμενα σχέδια, τις εκδοτικές διαφορές και τη μελέτη της παρτιτούρας.

  • Alan Walker, Franz Liszt, Volume Two: The Weimar Years, 1848–1861. Παρουσιάζει το δημιουργικό περιβάλλον των χρόνων κατά τους οποίους ο Λιστ εγκατέλειψε τη ζωή του περιοδεύοντος βιρτουόζου και αναθεώρησε μεγάλο μέρος παλαιότερου υλικού.

  • Jonathan Kregor, Liszt as Transcriber. Εξετάζει τη μεταγραφή ως δημιουργική πράξη στη μουσική του Λιστ και βοηθά να κατανοηθεί γιατί η πιανιστική μορφή του Liebestraum υπερβαίνει την απλή μεταφορά του Lied.

  • Ben Arnold (επιμ.), The Liszt Companion. Συλλογικός τόμος με μελέτες για τη μουσική γλώσσα, τα είδη, την πιανιστική γραφή και το ευρύτερο ιστορικό πλαίσιο του συνθέτη.

🔗 Σχετικά Έργα

Τα έργα που ακολουθούν συνδέονται με το τρίτο Liebestraum μέσα από την cantabile γραφή, τη μεταμόρφωση της μελωδίας ή τη ρομαντική ιδέα του πιάνου ως φορέα ενός τραγουδιού χωρίς φωνή.

  • Φραντς Λιστ — Consolation αρ. 3 σε Ρε ύφεση μείζονα, S.172/3: Μια πιο εσωστρεφής προσέγγιση στην τραγουδιστή γραμμή και στην ισορροπία ανάμεσα στη μελωδία και στην αρπιστική συνοδεία.

  • Φρεντερίκ Σοπέν — Νυχτερινό σε Ρε ύφεση μείζονα, έργο 27αρ. 2: Η μεγάλη cantabile καμπύλη, η διακόσμηση και η ελαστικότητα του χρόνου αναπτύσσονται μέσα σε διαφορετική, αλλά συγγενική, πιανιστική ποιητική.

  • Φέλιξ Μέντελσον — Τραγούδι χωρίς λόγια σε Μι μείζονα, έργο 19b αρ. 1: Χαρακτηριστικό παράδειγμα της ρομαντικής αντίληψης ότι ένα οργανικό έργο μπορεί να διατηρεί τη σύνταξη και την αναπνοή του τραγουδιού.

  • Ρόμπερτ Σούμαν — Träumerei, από τις Kinderszenen, έργο 15: Μια πολύ πιο συμπυκνωμένη διερεύνηση της εσωτερικότητας, της μνήμης και της μελωδίας ως προσωπικού λόγου.

  • Γκαμπριέλ Φορέ — Νυχτερινό αρ. 6 σε Ρε ύφεση μείζονα, έργο 63: Μεταγενέστερη εξέλιξη του νυχτερινού, με σύνθετη αρμονική γλώσσα και δραματουργία που αναπτύσσεται μέσα από τη συνεχή μεταμόρφωση του υλικού.

🎼 Μουσική Σκέψη

Η μελωδία του τρίτου Liebestraum παραμένει εύκολα αναγνωρίσιμη επειδή ο Λιστ δεν την εγκαταλείπει ποτέ. Την αφήνει να περάσει από διαφορετικές αποστάσεις, εντάσεις και ηχητικές διαστάσεις, ώσπου η τελική της επιστροφή να περιέχει ολόκληρη τη διαδρομή. Ο ακροατής ακούει τις ίδιες νότες, αλλά δεν βρίσκεται πια στο ίδιο σημείο.

📖 Βιβλιογραφία & Πηγές

Η τεκμηρίωση του άρθρου στηρίχθηκε στη σύγκριση της πρώτης έντυπης έκδοσης με τη σύγχρονη έκδοση Urtext, στα εκδοτικά σχόλια για το μη διαθέσιμο χειρόγραφο του χαράκτη και στα σωζόμενα σχέδια του έργου. Για το ποιητικό και ιστορικό πλαίσιο χρησιμοποιήθηκαν το πρωτότυπο κείμενο του Φράιλιγκρατ, η αρχική φωνητική εκδοχή και μελέτες για τη δημιουργική πρακτική της μεταγραφής στον Λιστ.

Παρτιτούρες και πρωτογενείς πηγές

  • Liszt, Franz. Liebesträume. Drei Notturnos für das Pianoforte, S.541. Leipzig: Friedrich Kistner, 1850, αρ. πλάκας 1751.
  • Liszt, Franz. O lieb, so lang du lieben kannst, S.298, για φωνή και πιάνο. Leipzig: Friedrich Kistner, 1847 και αναθεωρημένη έκδοση 1850.
  • Freiligrath, Ferdinand. «O lieb, so lang du lieben kannst».
  • Liszt, Franz. Σχέδια για τα Liebesträume, Goethe- und Schiller-Archiv, Βαϊμάρη, N5, U23, U24 και Z12.

Κριτικές και εκδοτικές πηγές

  • Liszt, Franz. Liebesträume — 3 Notturnos. Επιμέλεια Ernst-Günter Heinemann· δακτυλισμοί Klaus Schilde. München: G. Henle Verlag, HN 634.
  • Heinemann, Ernst-Günter. Πρόλογος και κριτικές παρατηρήσεις στην έκδοση HN 634. München: G. Henle Verlag.

Μελέτες

  • Arnold, Ben, επιμ. The Liszt Companion. Westport, CT: Greenwood Press, 2002.
  • Kregor, Jonathan. Liszt as Transcriber. Cambridge: Cambridge University Press, 2010.
  • Walker, Alan. Franz Liszt, Volume Two: The Weimar Years, 1848–1861. Ithaca, NY: Cornell University Press, 1989.

Δισκογραφία

  • Arrau, Claudio. Liszt: Liebestraum No. 3 in A-flat major, S.541/3. Philips.
  • Rubinstein, Artur. Liszt: Liebestraum No. 3 in A-flat major, S.541/3. RCA Victor.
  • Barenboim, Daniel. Liszt: Liebestraum No. 3 in A-flat major, S.541/3. Deutsche Grammophon.

Ψηφιακές συλλογές και κατάλογοι

  • G. Henle Verlag: περιγραφή, πρόλογος, κριτικές παρατηρήσεις και δείγμα παρτιτούρας της HN 634.
  • IMSLP / Petrucci Music Library: ψηφιοποιημένα αντίτυπα της πρώτης έκδοσης του S.541 και εκδοτικά στοιχεία του S.298.
  • Oxford Song: πρωτότυπο κείμενο και αγγλική μετάφραση του ποιήματος του Φράιλιγκρατ.

Εκδοτική σημείωση

Η πρώτη έκδοση του Kistner χρησιμοποιείται ως κύρια μαρτυρία της τελικής μορφής του έργου, επειδή οι διαφορές από το χειρόγραφο του χαράκτη δείχνουν ότι ο Λιστ συνέχισε τις διορθώσεις στα δοκίμια. Η ανατύπωση του 1886 και τα σωζόμενα σχέδια λειτουργούν ως συμπληρωματικές πηγές για τον έλεγχο επιμέρους σημείων.

Σχόλια

Δημοσίευση σχολίου