 |
| Στην κλασική κιθάρα, η λεπτή κατασκευή του καπακιού και η άμεση επαφή των δαχτύλων με τις χορδές επιτρέπουν σε έναν μόνο εκτελεστή να συνδυάζει μελωδία, αρμονία και ρυθμό. |
| Οργανολογική οικογένεια | Σύνθετο χορδόφωνο· νυκτό έγχορδο με λαιμό, τάστα και κιβωτιόσχημο ηχείο |
|---|---|
| Παραγωγή ήχου | Οι χορδές νύσσονται με τα δάχτυλα ή με πένα και μεταδίδουν την ενέργειά τους μέσω της γέφυρας στο καπάκι |
| Χορδές | Συνήθως έξι· νάιλον στην κλασική κιθάρα, μεταλλικές στις περισσότερες ακουστικές και ηλεκτρικές |
| Καθιερωμένο κούρδισμα | Μι2–Λα2–Ρε3–Σολ3–Σι3–Μι4, από τη χαμηλότερη προς την υψηλότερη χορδή |
| Τυπική έκταση | Περίπου Μι2–Σι5 για κλασική κιθάρα 19 τάστων· επεκτείνεται με πρόσθετα τάστα, φυσικούς και τεχνητούς αρμονικούς ή διαφορετικά κουρδίσματα |
| Σημειογραφία | Κλειδί του Σολ· ακούγεται μία οκτάβα χαμηλότερα από τη γραφή |
| Χαρακτηριστική χροιά | Άμεση και καθαρή έναρξη, θερμός πυρήνας, ευδιάκριτη άρθρωση και μεγάλη ποικιλία χρωμάτων ανάλογα με το σημείο και τον τρόπο νύξης |
| Μουσικός ρόλος | Σολιστικό, συνοδευτικό και σύνολο μουσικής δωματίου· βασική φωνή στο φλαμένκο, στην τζαζ, στα μπλουζ, στη λαϊκή, ποπ και ροκ μουσική |
Εισαγωγή
Η κιθάρα είναι νυκτό έγχορδο όργανο με λαιμό, ταστιέρα και συνήθως έξι χορδές, των οποίων η δόνηση ξεκινά από τα δάχτυλα ή την πένα. Στην ακουστική της μορφή, η ενέργεια των χορδών περνά σε ένα ξύλινο ηχείο· στην ηλεκτρική, μετατρέπεται κυρίως σε ηλεκτρικό σήμα. Αυτή η κοινή αρχή γέννησε όργανα με πολύ διαφορετική κατασκευή, ένταση και μουσική λειτουργία.
Λίγα όργανα μπορούν να συνδέσουν τόσο φυσικά μια μελωδική γραμμή, την αρμονία που τη στηρίζει και τον ρυθμό που την κινεί. Η κιθάρα μπορεί να ψιθυρίσει μια εσωτερική φράση, να συνοδεύσει τη φωνή, να οργανώσει μια πολυφωνική υφή ή να γίνει ο ηχητικός πυρήνας ενός ηλεκτρικού συγκροτήματος. Η ιστορία της δεν είναι μία απλή πορεία από ένα «αρχαίο πρότυπο» προς το σημερινό όργανο, αλλά η συνάντηση διαφορετικών ευρωπαϊκών και μεσογειακών παραδόσεων οργανοποιίας και εκτέλεσης.
Η ιστορία της κιθάρας
Η αναζήτηση ενός μοναδικού, μακρινού «προγόνου» της κιθάρας είναι παραπλανητική. Λαουτοειδή με λαιμό και χορδές εμφανίζονται σε πολλούς πολιτισμούς, όμως η ιστορικά τεκμηριωμένη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής κιθάρας γίνεται σαφέστερη στην Ιβηρική χερσόνησο της Αναγέννησης. Τον 16ο αιώνα συνυπήρχαν η vihuela, συνήθως με έξι ζεύγη χορδών και ρεπερτόριο υψηλών πολυφωνικών απαιτήσεων, και η μικρότερη τετράχορδη κατά ζεύγη αναγεννησιακή κιθάρα. Ήταν συγγενικά, αλλά όχι ταυτόσημα όργανα.
Κατά τον 17ο αιώνα επικράτησε σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης η μπαρόκ κιθάρα με πέντε ζεύγη χορδών. Η τεχνική της κινούνταν ανάμεσα στο ρυθμικό rasgueado, όπου τα δάχτυλα διατρέχουν τις χορδές σχηματίζοντας συγχορδίες, και στο πιο γραμμικό punteado. Έργα και εγχειρίδια του Gaspar Sanz, του Francesco Corbetta και του Robert de Visée δείχνουν ότι το όργανο μπορούσε να υπηρετήσει τόσο τον χορό και τη συνοδεία όσο και λεπτοδουλεμένες σολιστικές υφές.
Στα τέλη του 18ου και στις αρχές του 19ου αιώνα, τα ζεύγη υποχώρησαν σταδιακά και καθιερώθηκαν έξι μονές χορδές. Η αλλαγή βελτίωσε την καθαρότητα των γραμμών και ευνόησε μια νέα δεξιοτεχνική και διδακτική παράδοση. Οι Φερνάντο Σορ, Μάουρο Τζουλιάνι και Ντιονίσιο Αγουάδο συνέδεσαν τη συναυλιακή πράξη με συστηματικές μεθόδους και ρεπερτόριο που αξιοποιούσε την πολυφωνία, τους αρπισμούς και την καθαρή άρθρωση του οργάνου.
Η μορφή της σύγχρονης κλασικής κιθάρας αποκρυσταλλώθηκε στην Ισπανία του 19ου αιώνα. Ο Antonio de Torres Jurado δεν «εφηύρε» μόνος του την κιθάρα, αλλά η εργασία του υπήρξε καθοριστική: αύξησε και σταθεροποίησε τις αναλογίες του σώματος, ανέπτυξε αποτελεσματικές διατάξεις ακτινωτών καμαριών και ανέδειξε το καπάκι ως κύριο ακουστικό φορέα. Ο Φρανθίσκο Τάρρεγα και οι μαθητές του αξιοποίησαν αυτή τη νέα ισορροπία δύναμης, ευαισθησίας και χρώματος, ενώ τον 20ό αιώνα ο Andrés Segovia διεύρυνε το συναυλιακό κύρος και το διεθνές ρεπερτόριο του οργάνου.
Οι παλαιότερες κιθάρες χρησιμοποιούσαν εντέρινες χορδές. Οι χορδές νάιλον διαδόθηκαν από τα μέσα του 20ού αιώνα, προσφέροντας μεγαλύτερη ομοιομορφία και αντοχή χωρίς να καταργήσουν την ανάγκη για λεπτές επιλογές τάσης και υλικού. Παράλληλα, η αμερικανική ακουστική κιθάρα με μεταλλικές χορδές απέκτησε ισχυρότερη κατασκευή και διαφορετικά καμάρια, ενώ η ηλεκτρική ενίσχυση των δεκαετιών του 1930 και 1940 οδήγησε στα συμπαγή σώματα και στη νέα ηχητική γλώσσα της μεταπολεμικής δημοφιλούς μουσικής.
Η κατασκευή της κλασικής κιθάρας
Το σώμα της κλασικής κιθάρας σχηματίζεται από το καπάκι, την πλάτη και τα πλαϊνά. Το καπάκι, συνήθως από ερυθρελάτη ή κέδρο, είναι λεπτό και ελαστικό, ώστε να ανταποκρίνεται στην περιορισμένη ενέργεια των χορδών νάιλον. Στην εσωτερική του πλευρά, τα καμάρια ενισχύουν τη δομή και ταυτόχρονα κατευθύνουν τους τρόπους δόνησης. Η πλάτη και τα πλαϊνά, συχνά από παλίσανδρο, σφένδαμο ή άλλα πυκνότερα ξύλα, συμβάλλουν στη μηχανική σταθερότητα και στη συνολική ακουστική συμπεριφορά.
Ο λαιμός συναντά το σώμα περίπου στο δωδέκατο τάστο. Επάνω του βρίσκεται η ταστιέρα, συνήθως από έβενο, με μεταλλικά τάστα τοποθετημένα σύμφωνα με τις αναλογίες της ισοσυγκερασμένης κλίμακας. Στο ένα άκρο, το κόκαλο της κεφαλής ορίζει την αρχή του ενεργού μήκους των χορδών· στο άλλο, ο καβαλάρης επάνω στη γέφυρα μεταφέρει την ενέργειά τους στο καπάκι. Η απόσταση ανάμεσα στα δύο σημεία —η κλίμακα του οργάνου— είναι συνήθως περίπου 650 χιλιοστά, χωρίς αυτό να αποτελεί απόλυτο πρότυπο.
 |
| Η σχισμοειδής κεφαλή με τους μηχανικούς κυλίνδρους επιτρέπει την ακριβή ρύθμιση της τάσης των έξι χορδών. |
Οι τρεις υψηλότερες χορδές της σύγχρονης κλασικής κιθάρας είναι συνήθως από μονόκλωνο νάιλον ή φθορανθρακικό υλικό. Οι τρεις χαμηλότερες έχουν εύκαμπτο πυρήνα και μεταλλική περιέλιξη, ώστε να αποκτούν την απαιτούμενη μάζα χωρίς υπερβολικό πάχος. Η ακουστική κιθάρα με μεταλλικές χορδές δέχεται πολύ μεγαλύτερη τάση και χρειάζεται ισχυρότερο καπάκι, διαφορετική στήριξη και συνήθως ενισχυμένο λαιμό· γι’ αυτό οι χορδές των δύο τύπων δεν είναι εναλλάξιμες.
Πώς παράγει ήχο η κιθάρα
Όταν η χορδή νύσσεται, κινείται αρχικά σε σύνθετη παλμική τροχιά. Το ύψος του φθόγγου εξαρτάται κυρίως από το ενεργό μήκος, τη μάζα ανά μονάδα μήκους και την τάση της. Πιέζοντας τη χορδή πίσω από ένα τάστο, ο εκτελεστής μικραίνει το ενεργό μήκος της και παράγει υψηλότερο φθόγγο. Η θέση του δεξιού χεριού αλλάζει το φάσμα: κοντά στη γέφυρα ο ήχος γίνεται λαμπρότερος και πιο αιχμηρός, ενώ κοντά στην ταστιέρα μαλακότερος και πλουσιότερος σε θεμελιώδη.
Η ίδια η χορδή μετακινεί πολύ λίγο αέρα. Μέσω του καβαλάρη και της γέφυρας, όμως, η ενέργειά της φτάνει στο καπάκι, το οποίο θέτει σε κίνηση πολύ μεγαλύτερη επιφάνεια. Το καπάκι, τα καμάρια, η πλάτη, τα πλαϊνά και ο αέρας της κοιλότητας αποτελούν ένα συζευγμένο σύστημα συντονισμών. Η ηχητική οπή δεν είναι ένα απλό «μεγάφωνο»: συμμετέχει στην ανταλλαγή πίεσης ανάμεσα στον εσωτερικό και τον εξωτερικό αέρα, ενώ το μεγαλύτερο μέρος της ακτινοβολίας στις μεσαίες και υψηλότερες συχνότητες προέρχεται από τις δονούμενες ξύλινες επιφάνειες.
Ο εκτελεστής διαμορφώνει την έναρξη, την ένταση και το χρώμα με το νύχι ή τη σάρκα του δαχτύλου, με πένα, με μεταβολές της γωνίας επαφής και με τεχνικές όπως apoyando, tirando, αρπισμός, tremolo, αρμονικοί και κρούσεις στο σώμα. Μετά τη νύξη δεν μπορεί να τροφοδοτήσει διαρκώς τη χορδή όπως το δοξάρι στο βιολί· γι’ αυτό η κιθαριστική φράση βασίζεται στην ποιότητα της έναρξης, στη διαχείριση της φυσικής απόσβεσης και στην ψευδαίσθηση συνέχειας που δημιουργούν οι διαδοχικοί φθόγγοι.
 |
| Η ενέργεια της παλλόμενης χορδής μεταφέρεται μέσω της γέφυρας στο καπάκι και στα καμάρια, ενώ ο αέρας του ηχείου συμπιέζεται και εκτονώνεται· μαζί, οι ξύλινες επιφάνειες και η κοιλότητα ακτινοβολούν τον ήχο. Τα βέλη αποδίδουν σχηματικά τη διαδικασία και όχι στιγμιότυπο ενός μοναδικού τρόπου δόνησης. |
Η έκταση και το κούρδισμα της κιθάρας
Το καθιερωμένο κούρδισμα της εξάχορδης κιθάρας είναι Μι2–Λα2–Ρε3–Σολ3–Σι3–Μι4. Τα διαστήματα είναι καθαρές τέταρτες, εκτός από τη μεγάλη τρίτη ανάμεσα στις χορδές Σολ και Σι. Αυτή η ασυμμετρία διευκολύνει τον σχηματισμό συγχορδιών και τις δακτυλοθεσίες, αν και μεταβάλλει τα σχήματα των ίδιων διαστημάτων επάνω στην ταστιέρα.
Σε κλασική κιθάρα με 19 τάστα, η αντιπροσωπευτική πρακτική έκταση εκτείνεται περίπου από Μι2 έως Σι5. Όργανα με περισσότερα τάστα, κουρδίσματα όπως το drop D, scordatura και φυσικοί ή τεχνητοί αρμονικοί μπορούν να υπερβούν αυτά τα όρια. Στο πεντάγραμμο η κιθάρα γράφεται στο κλειδί του Σολ μία οκτάβα ψηλότερα από τον ήχο της, ώστε να αποφεύγονται οι πολλές βοηθητικές γραμμές.
Η πορτοκαλί ζώνη δείχνει την τυπική πρακτική έκταση της κλασικής κιθάρας 19 τάστων, από Μι2 έως Σι5.
Η ηχητική ταυτότητα και ο μουσικός ρόλος της κιθάρας
Ο ήχος της κλασικής κιθάρας έχει καθαρή έναρξη και σχετικά γρήγορη απόσβεση. Οι χαμηλές χορδές προσφέρουν θερμό και στρογγυλό θεμέλιο, η μεσαία περιοχή διαθέτει τη μεγαλύτερη ευελιξία για μελωδία και εσωτερικές φωνές, ενώ οι υψηλές νότες μπορούν να είναι λαμπρές, εύθραυστες ή σχεδόν κρουστικές. Η μικρή μετατόπιση του δεξιού χεριού επάνω στη χορδή αρκεί για να αλλάξει αισθητά το ηχόχρωμα, κάτι που δίνει στον κιθαριστή έναν εξαιρετικά άμεσο έλεγχο της άρθρωσης.
Η πολυφωνική της φύση επιτρέπει σε έναν εκτελεστή να διατηρεί μπάσο, εσωτερικές φωνές, συγχορδίες και μελωδία στην ίδια υφή. Στο κλασικό ρεπερτόριο αυτή η δυνατότητα στηρίζει από μινιατούρες και παραλλαγές έως σονάτες και κοντσέρτα. Στο φλαμένκο, το όργανο συνομιλεί με τη φωνή και τον χορό μέσω σύνθετων ρυθμικών κύκλων, τονισμών και κρουστικών χειρονομιών. Στα μπλουζ, στην τζαζ, στη λαϊκή και στη δημοφιλή μουσική λειτουργεί άλλοτε ως αρμονικό θεμέλιο και άλλοτε ως αυτοδύναμη σολιστική φωνή.
Η περιορισμένη φυσική ένταση της κλασικής κιθάρας απαιτεί προσεκτική ισορροπία σε σύνολα μουσικής δωματίου και με ορχήστρα. Αυτή η φαινομενική αδυναμία γίνεται συχνά αισθητικό πλεονέκτημα: ο ακροατής στρέφεται προς τη λεπτομέρεια, τη σιωπή ανάμεσα στους φθόγγους και τις μικρές μεταβολές του χρώματος. Η κιθάρα δεν επιβάλλεται πάντοτε με όγκο· δημιουργεί εγγύτητα.
Από την κλασική στην ακουστική και την ηλεκτρική κιθάρα
Η λέξη «κιθάρα» καλύπτει σήμερα μια οικογένεια με κοινή διάταξη χορδών, λαιμού και ταστιέρας, αλλά με διαφορετικές ακουστικές λύσεις. Η κλασική κιθάρα χρησιμοποιεί χορδές νάιλον, πλατύτερο λαιμό και κατασκευή προσαρμοσμένη στη λεπτή δυναμική απόκριση των δαχτύλων. Η φλαμένκο κιθάρα συγγενεύει στενά μαζί της, αλλά συνήθως ευνοεί ταχύτερη απόκριση, ξηρότερη απόσβεση και καθαρή ρυθμική προβολή.
Η ακουστική κιθάρα με μεταλλικές χορδές διαθέτει ισχυρότερη εσωτερική στήριξη, στενότερο λαιμό και συχνά μεγαλύτερο σώμα. Ο λαμπρότερος ήχος και η αυξημένη προβολή της εξυπηρετούν τη συνοδεία τραγουδιού, το flatpicking και το σύγχρονο fingerstyle. Στο ακόλουθο σόλο του Maneli Jamal, ακούστε πώς ο αντίχειρας οργανώνει τη χαμηλή γραμμή ενώ τα υπόλοιπα δάχτυλα πλέκουν μελωδία, συγχορδίες, αρμονικούς και κρουστικούς χρωματισμούς.
Στην ηλεκτρική κιθάρα, οι ηλεκτρομαγνητικοί μαγνήτες ανιχνεύουν κυρίως την κίνηση των μεταλλικών χορδών μέσα σε μαγνητικό πεδίο. Το σήμα ενισχύεται και διαμορφώνεται από τον ενισχυτή, τα μεγάφωνα και τα εφέ. Έτσι, η χροιά δεν ανήκει μόνο στο ξύλο και στη χορδή, αλλά σε ολόκληρη την ηλεκτροακουστική αλυσίδα. Η παραμόρφωση, η ανάδραση και η παρατεταμένη διάρκεια έγιναν δημιουργικά μέσα, μεταβάλλοντας ριζικά τον ρόλο της κιθάρας στον 20ό αιώνα.
Δείτε την κιθάρα σε δράση
Στην ερμηνεία της Ana Vidović στο Asturias (Leyenda) του Ισαάκ Αλμπένιθ —έργο αρχικά γραμμένο για πιάνο και αργότερα ταυτισμένο με την κιθάρα μέσω μεταγραφών— προσέξτε την εναλλαγή ανάμεσα στον επίμονο ρυθμικό παλμό, στη μελωδία που προβάλλει επάνω από τη συνοδεία και στις απότομες αλλαγές χρώματος. Η εκτέλεση αποκαλύπτει πώς δύο χέρια μπορούν να δημιουργήσουν την εντύπωση πολλών ανεξάρτητων φωνών.
🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις
Οι ακόλουθες ακροάσεις φωτίζουν διαφορετικές ιστορικές μορφές, τεχνικές και ηχητικές ταυτότητες της κιθάρας.
- Gaspar Sanz — Canarios: η μπαρόκ κιθάρα συνδυάζει χορευτικό παλμό, συγχορδιακές κινήσεις και ζωηρή άρθρωση.
- Φερνάντο Σορ — Εισαγωγή και παραλλαγές πάνω στο «O cara armonia» του Μότσαρτ, έργο 9: κλασική ισορροπία, καθαρή φραστική και δεξιοτεχνική μεταμόρφωση ενός θεματικού υλικού.
- Φρανθίσκο Τάρρεγα — Recuerdos de la Alhambra: το tremolo δημιουργεί την ψευδαίσθηση μιας συνεχούς μελωδίας επάνω από αρπισμένη συνοδεία.
- Χεϊτόρ Βίλα-Λόμπος — Étude αρ. 1: ένα επαναλαμβανόμενο αρπιστικό σχήμα μετατρέπεται σε μελέτη αρμονίας, αντοχής και ηχητικής διαβάθμισης.
- Χοακίν Ροντρίγο — Concierto de Aranjuez: η εύθραυστη προβολή της κιθάρας δοκιμάζεται και αναδεικνύεται μέσα στη διαφάνεια της ορχήστρας.
- Λέο Μπρόουερ — El Decamerón Negro: σύγχρονη αφηγηματική γραφή, έντονα χρωματικά πεδία και λεπτή ισορροπία ανάμεσα σε ρυθμό και σιωπή.
📚 Περαιτέρω Μελέτη
Για βαθύτερη προσέγγιση της ιστορίας, της οργανοποιίας και του ρεπερτορίου, τα παρακάτω βιβλία προσφέρουν συμπληρωματικές οπτικές.
- Harvey Turnbull — The Guitar from the Renaissance to the Present Day: συνοπτική αλλά ουσιαστική ιστορική επισκόπηση της εξέλιξης του οργάνου και του ρεπερτορίου του.
- James Tyler & Paul Sparks — The Guitar and Its Music: From the Renaissance to the Classical Era: τεκμηριωμένη μελέτη των πρώιμων κιθαρών, των κουρδισμάτων, των πηγών και των πρακτικών εκτέλεσης.
- José L. Romanillos — Antonio de Torres: Guitar Maker—His Life & Work: θεμελιώδης έρευνα για τον σημαντικότερο οργανοποιό της κιθάρας του 19ου αιώνα.
- Graham Wade — Traditions of the Classical Guitar: οδηγός στην ιστορία του ρεπερτορίου και στις ερμηνευτικές παραδόσεις της κλασικής κιθάρας.
🔗 Σχετικά Όργανα
Οι συγγένειες της κιθάρας γίνονται πιο καθαρές όταν συγκριθούν η μορφολογία, το κούρδισμα και ο τρόπος νύξης διαφορετικών χορδόφωνων.
- Λαούτο: οικογένεια νυκτών χορδόφωνων με βαθύ, κυρτό ηχείο και μεγάλη ιστορική σημασία στη δυτική έντεχνη μουσική.
- Μαντολίνο: μικρότερο νυκτό έγχορδο, συνήθως με ζεύγη μεταλλικών χορδών και λαμπρή, γρήγορα αποσβενόμενη χροιά.
- Βιχουέλα: ιβηρικό αναγεννησιακό όργανο με κιθαρόσχημο σώμα και κούρδισμα συγγενικό προς εκείνο του λαούτου.
- Ούτι: άταστο λαουτοειδές της Μέσης Ανατολής και της Ανατολικής Μεσογείου, με διαφορετική μορφολογία, τροπική γλώσσα και τεχνική πένας.
🎼 Μουσική Σκέψη
Η κιθάρα κρατά τη μουσική σε απόσταση αναπνοής από το σώμα: το ένα χέρι ορίζει το ύψος και το άλλο γεννά τον ήχο. Ανάμεσά τους, μια χορδή μετατρέπει μια ελάχιστη χειρονομία σε μελωδία, αρμονία και ρυθμό. Ίσως γι’ αυτό το όργανο ανήκει εξίσου στη σκηνή και στο σπίτι· μπορεί να γεμίσει έναν μουσικό κόσμο χωρίς να χάνει την αίσθηση της προσωπικής εξομολόγησης.
📖 Βιβλιογραφία & Πηγές
Η ιστορική αφήγηση βασίστηκε στη διασταύρωση πρώιμων έντυπων μεθόδων και μουσικών συλλογών με σύγχρονες οργανολογικές μελέτες, καταλόγους μουσείων και έρευνα για την ακουστική της κιθάρας. Η σύγκριση ήταν αναγκαία ώστε να διακριθούν τα αναγεννησιακά και μπαρόκ όργανα από τη σύγχρονη κιθάρα, να αποδοθεί χωρίς μύθους η συμβολή του Antonio de Torres και να εξηγηθεί με ακρίβεια η συνεργασία χορδών, καπακιού και ηχείου.
Πρώιμες πηγές και μέθοδοι
- Gaspar Sanz. Instrucción de música sobre la guitarra española. Zaragoza, 1674.
- Fernando Sor. Méthode pour la guitare. Paris, 1830.
- Dionisio Aguado. Nuevo método para guitarra. Madrid, 1843.
Ιστορία, οργανολογία και ρεπερτόριο
- Harvey Turnbull. The Guitar from the Renaissance to the Present Day. London: Batsford, 1974.
- James Tyler and Paul Sparks. The Guitar and Its Music: From the Renaissance to the Classical Era. Oxford: Oxford University Press, 2002.
- José L. Romanillos. Antonio de Torres: Guitar Maker—His Life & Work. Shaftesbury: Element Books, 1987.
- Graham Wade. Traditions of the Classical Guitar. London: John Calder, 1980.
- Grove Music Online. “Guitar.” Oxford University Press.
Ακουστική, συλλογές και τεκμηρίωση οργάνων
- Fletcher, Neville H., and Thomas D. Rossing. The Physics of Musical Instruments. 2nd ed. New York: Springer, 1998.
- Jansson, Erik V. Acoustics for Guitar and Violin Makers. Stockholm: KTH, 2002.
- The Metropolitan Museum of Art. Heilbrunn Timeline of Art History and Musical Instruments Collection: European guitars and plucked string instruments.
- Musical Instrument Museums Online. Guitar-family instruments and Hornbostel–Sachs classification records.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου