Φραντς Σούμπερτ: Η Μελαγχολία ως Μορφή Ομορφιάς

Υπάρχουν δημιουργοί που αναζητούν στη μουσική την έκρηξη του πάθους, τη θριαμβευτική επιβεβαίωση της ζωής ή την ένταση της σύγκρουσης. Άλλοι αφήνουν κάθε έργο να εξελιχθεί ως μια πορεία προς την κάθαρση, οδηγώντας τον ακροατή μέσα από διαδοχικές κορυφώσεις μέχρι τη στιγμή της λύσης. Η μουσική του Φραντς Σούμπερτ ακολουθεί μια διαφορετική διαδρομή.

Από τις πρώτες κιόλας νότες ενός Lied, μιας σονάτας ή ενός έργου μουσικής δωματίου γίνεται αισθητό πως η μουσική του δεν βιάζεται να αφηγηθεί μια ιστορία με αρχή, μέση και τέλος. Μοιάζει περισσότερο να ανοίγει έναν χώρο, έναν ήσυχο εσωτερικό τόπο όπου ο χρόνος κυλά διαφορετικά και τα συναισθήματα δεν χρειάζεται να υψώσουν τη φωνή τους για να γίνουν αντιληπτά. Εκεί, η χαρά και η λύπη δεν εμφανίζονται ως αντίπαλες δυνάμεις· συνυπάρχουν με μια φυσικότητα που θυμίζει τις μεταβολές του φωτός μέσα σε ένα τοπίο, όταν το απόγευμα παραχωρεί αργά τη θέση του στο σούρουπο χωρίς να μπορεί κανείς να προσδιορίσει την ακριβή στιγμή της αλλαγής.

Η λέξη που επιστρέφει συχνότερα όταν προσπαθεί κανείς να περιγράψει τη μουσική του είναι η μελαγχολία. Όχι όμως με τη συνηθισμένη έννοια της θλίψης ή της απογοήτευσης. Η μελαγχολία του Σούμπερτ δεν αποτελεί συναισθηματική έξαρση ούτε αποτέλεσμα μιας συγκεκριμένης απώλειας. Είναι ένας τρόπος να αντικρίζει κανείς τον κόσμο, μια διακριτική επίγνωση ότι κάθε όμορφη στιγμή κουβαλά ήδη μέσα της τη σκιά της παροδικότητας και ότι ακριβώς αυτή η επίγνωση κάνει την ομορφιά ακόμη πιο πολύτιμη.

Η σκέψη αυτή δεν γεννήθηκε μόνο από την προσωπική του ζωή, όσο δραματική κι αν υπήρξε. Ο Σούμπερτ γνώρισε την οικονομική ανασφάλεια, τις απογοητεύσεις και, στα τελευταία χρόνια της ζωής του, την ασθένεια που θα τον οδηγούσε σε πρόωρο θάνατο. Η μουσική του δεν μπορεί να διαβαστεί ως ένα ημερολόγιο προσωπικών δοκιμασιών. Κάτι τέτοιο θα περιόριζε έναν δημιουργό που κατόρθωσε να μεταμορφώσει τις πιο ιδιωτικές εμπειρίες σε μια γλώσσα βαθιά ανθρώπινη και παγκόσμια.

Αυτό που συγκινεί στον Σούμπερτ δεν είναι ότι μας επιτρέπει να παρακολουθήσουμε τη δική του ζωή. Ακούγοντάς τον, αναγνωρίζουμε στιγμές της δικής μας. Εκείνες τις ανεπαίσθητες ώρες όπου η μνήμη επιστρέφει χωρίς θόρυβο, όπου μια γνώριμη εικόνα αποκτά ξαφνικά διαφορετικό βάθος ή όπου μια απλή μελωδία μοιάζει να γνωρίζει κάτι για τον άνθρωπο προτού ακόμη εκείνος βρει τις κατάλληλες λέξεις για να το εκφράσει.

Η μουσική του δεν ζητά από τον ακροατή να ταυτιστεί με έναν ήρωα ούτε να ακολουθήσει μια δραματική αφήγηση. Του προτείνει κάτι πιο σπάνιο: να παραμείνει για λίγο μέσα σε μια κατάσταση εσωτερικής παρατήρησης, εκεί όπου τα συναισθήματα δεν χρειάζεται να εξηγηθούν για να αποκτήσουν νόημα. Η μελαγχολία στον Σούμπερτ δεν αποτελεί το αντίθετο της ευτυχίας. Είναι μια ήρεμη συνείδηση της ανθρώπινης ευαισθησίας, μια μορφή προσοχής απέναντι σε όσα συνήθως περνούν απαρατήρητα.

Από αυτή την ατμόσφαιρα γεννιέται και μια διαφορετική αντίληψη για την ομορφιά. Δεν στηρίζεται στην έκπληξη ούτε στην εντυπωσιακή κορύφωση. Αναδύεται αργά, σχεδόν ανεπαίσθητα, καθώς η μουσική αφήνει χώρο στον χρόνο να αποκαλύψει τις πιο λεπτές μεταβολές του. Όπως ένας πίνακας που αλλάζει όψη καθώς μεταβάλλεται το φυσικό φως, έτσι και οι σελίδες του Σούμπερτ μοιάζουν να αποκαλύπτουν νέα νοήματα κάθε φορά που επιστρέφουμε σε αυτές.

Η ομορφιά που γεννιέται από τη διάρκεια

Η σχέση του Σούμπερτ με τον χρόνο αποτελεί ίσως ένα από τα πιο ιδιαίτερα γνωρίσματα της μουσικής του. Στην παράδοση του Κλασικισμού, η μουσική πορεύεται συνήθως προς έναν σαφή προορισμό. Οι θεματικές ιδέες παρουσιάζονται, αναπτύσσονται, συγκρούονται και τελικά βρίσκουν μια νέα ισορροπία. Ο ακροατής αισθάνεται ότι κάθε στιγμή οδηγεί οργανικά στην επόμενη, σαν να ακολουθεί μια αφήγηση που γνωρίζει από την αρχή πού θέλει να καταλήξει.

Ο Σούμπερτ σπάνια αρνείται αυτή την κληρονομιά· περισσότερο την μεταμορφώνει. Οι μεγάλες μελωδίες του μοιάζουν να ενδιαφέρονται λιγότερο για τον τελικό προορισμό και περισσότερο για το ίδιο το ταξίδι. Απλώνονται με φυσικότητα, επιστρέφουν διακριτικά σε γνώριμες ιδέες, επιτρέπουν στις αρμονίες να φωτίσουν διαφορετικές όψεις της ίδιας σκέψης και δημιουργούν την αίσθηση ότι ο χρόνος δεν πιέζει ποτέ τη μουσική να προχωρήσει γρηγορότερα απ' όσο χρειάζεται.

Αυτό γίνεται ιδιαίτερα αισθητό στα μεγάλα οργανικά έργα του, αλλά ακόμη περισσότερο στα Lied. Ένα τραγούδι όπως το Gute Nacht από τον κύκλο Winterreise δεν συγκλονίζει επειδή αφηγείται ένα δραματικό γεγονός. Η δύναμή του γεννιέται από τον τρόπο με τον οποίο ο οδοιπόρος συνεχίζει αθόρυβα την πορεία του μέσα σε έναν χειμωνιάτικο κόσμο όπου κάθε βήμα μοιάζει να βαθαίνει την εμπειρία αντί να την οδηγεί προς μια λύση. Η μουσική δεν επιταχύνει για να φτάσει στο τέλος· περπατά με τον ίδιο ρυθμό που περπατά και η ανθρώπινη σκέψη όταν προσπαθεί να συμφιλιωθεί με όσα δεν μπορούν να αλλάξουν.

Η διάρκεια παύει να είναι απλώς μέτρο του χρόνου και μετατρέπεται σε εκφραστικό στοιχείο. Όσο περισσότερο παραμένει μια μελωδία κοντά μας, τόσο περισσότερο μεταβάλλεται η σχέση μας μαζί της. Δεν αλλάζει μόνο η μουσική· αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο την ακούμε.

Κάπως έτσι αρχίζει να διαμορφώνεται η ιδιαίτερη αισθητική του. Η ομορφιά δεν εμφανίζεται ως ανταμοιβή στο τέλος μιας διαδρομής. Υπάρχει ήδη μέσα στην ίδια τη διαδρομή, στις μικρές μεταβολές του φωτός, στις διακριτικές αλλαγές της αρμονίας και στην υπομονή με την οποία η μουσική επιτρέπει στον ακροατή να κατοικήσει για λίγο μέσα στον δικό της χρόνο.

Η ποίηση που γίνεται μουσική πριν ακόμη ειπωθούν οι λέξεις

Αν υπάρχει ένας τόπος όπου ο ιδιαίτερος κόσμος του Σούμπερτ αποκαλύπτεται με τη μεγαλύτερη καθαρότητα, αυτός είναι το Lied. Πριν από εκείνον, το γερμανικό τραγούδι είχε ήδη γνωρίσει σημαντική ανάπτυξη. Στα χέρια του, όμως, μεταμορφώθηκε σε κάτι πολύ ευρύτερο από μια μελοποιημένη ποιητική σελίδα. Έγινε ένας χώρος όπου η μουσική και η ποίηση παύουν να προηγούνται η μία της άλλης. Προχωρούν μαζί, σαν δύο φωνές που ανακαλύπτουν σταδιακά ότι μιλούν για την ίδια εμπειρία με διαφορετικά μέσα.

Η επιλογή των ποιητών του δεν ήταν ποτέ τυχαία. Τα ποιήματα του Γκαίτε, του Βίλχελμ Μίλερ, του Φρίντριχ Ρύκερτ και τόσων ακόμη δημιουργών δεν τον προσέλκυαν μόνο για τη λογοτεχνική τους αξία. Αναγνώριζε μέσα τους μια ευαισθησία συγγενική με τη δική του, έναν τρόπο να παρατηρούν τον κόσμο όπου τα πιο μικρά γεγονότα αποκτούσαν απρόσμενο συναισθηματικό βάθος.

Όταν αυτά τα ποιήματα περνούν μέσα από τη μουσική του Σούμπερτ, δεν εικονογραφούνται· μεταμορφώνονται. Οι λέξεις εξακολουθούν να υπάρχουν, όμως η μουσική ανοίγει γύρω τους έναν καινούργιο χώρο νοημάτων. Συχνά αρκεί μια απρόσμενη αρμονική μετατόπιση ή μια μελωδική καμπύλη που παρατείνεται λίγο περισσότερο για να φωτίσει έναν στίχο από μια εντελώς διαφορετική οπτική. Είναι σαν ο συνθέτης να διαβάζει το ποίημα όχι μόνο με τα μάτια, αλλά και με εκείνη τη βαθιά εσωτερική ακοή που αναζητά όσα παραμένουν ανείπωτα.

Αυτός είναι ίσως και ο λόγος που τα μεγάλα Lied του δεν εξαντλούνται ποτέ σε μία μόνο ακρόαση. Κάθε επιστροφή αποκαλύπτει μια νέα λεπτομέρεια, μια διαφορετική ισορροπία ανάμεσα στη φωνή και στο πιάνο, έναν υπαινιγμό που είχε περάσει απαρατήρητος. Η μουσική δεν εξηγεί το ποίημα· το αφήνει να συνεχίσει να ζει μέσα στον ακροατή, πολύ πέρα από τη στιγμή που η τελευταία λέξη έχει ήδη σβήσει.

Η μουσική και η ποίηση συναντώνται σε έναν κοινό δημιουργικό χώρο, όπου κάθε λέξη και κάθε νότα αποκτούν νέο νόημα.

Το πιάνο ως δεύτερη συνείδηση

Η συμβολή του Σούμπερτ στο Lied δεν βρίσκεται μόνο στη μελωδική του ευφυΐα. Βρίσκεται και στον τρόπο με τον οποίο αντιμετώπισε το πιάνο. Μέχρι τότε, το συνοδευτικό όργανο είχε συχνά έναν υποστηρικτικό ρόλο, σχεδόν διακριτικό. Στον Σούμπερτ το πιάνο αποκτά τη δική του φωνή, όχι για να ανταγωνιστεί τον τραγουδιστή, αλλά για να αποκαλύψει όσα οι λέξεις αδυνατούν να εκφράσουν.

Αρκεί να σκεφτεί κανείς την αδιάκοπη κίνηση του πιάνου στο Gretchen am Spinnrade. Ο τροχός της ρόκας δεν αποτελεί απλώς μια έξυπνη μουσική εικόνα. Καθώς επαναλαμβάνεται ασταμάτητα, γίνεται ο ίδιος ο παλμός της αγωνίας της Γκρέτχεν, η εμμονική επιστροφή της σκέψης στον απόντα αγαπημένο. Αν η φωνή αφηγείται όσα η ηρωίδα μπορεί να ομολογήσει, το πιάνο εκφράζει όσα ούτε η ίδια κατορθώνει να πει.

Το ίδιο συμβαίνει και στο Erlkönig. Οι αδιάκοπες ογδόες δεν περιγράφουν απλώς τον καλπασμό του αλόγου μέσα στη νύχτα. Δημιουργούν μια συνεχή αίσθηση αναπόφευκτης κίνησης, σαν ο χρόνος να κυλά χωρίς δυνατότητα επιστροφής. Ο ακροατής δεν παρακολουθεί μόνο μια ιστορία. Τη βιώνει σωματικά, καθώς η μουσική τον παρασύρει στον ίδιο αδυσώπητο ρυθμό.

Σε αυτά τα έργα γίνεται φανερό ότι ο Σούμπερτ αντιλαμβάνεται το πιάνο ως δεύτερη συνείδηση του τραγουδιού. Δεν συνοδεύει· δεν ανταγωνίζεται· δημιουργεί ένα δεύτερο επίπεδο αφήγησης, όπου οι ψυχικές μεταβολές αποκτούν ήχο πριν ακόμη μετατραπούν σε λόγο.

Η σχέση αυτή επηρέασε βαθιά ολόκληρη την ιστορία του Lied. Από τον Ρόμπερτ Σούμαν μέχρι τον Χούγκο Βολφ, δύσκολα μπορεί να φανταστεί κανείς τη γερμανική παράδοση του τραγουδιού χωρίς αυτόν τον νέο τρόπο διαλόγου ανάμεσα στη φωνή και στο πιάνο. Ο Σούμπερτ δεν πρόσθεσε απλώς ένα ακόμη κεφάλαιο στην ιστορία του είδους· άλλαξε τις ίδιες του τις δυνατότητες.

Η φύση ως καθρέφτης της εσωτερικής ζωής

Η φύση κατέχει μια ξεχωριστή θέση στον κόσμο του Σούμπερτ. Δεν εμφανίζεται ως σκηνικό που φιλοξενεί τα γεγονότα ούτε ως ειδυλλιακή εικόνα προορισμένη να προκαλέσει θαυμασμό. Τα δάση, τα ποτάμια, τα χιόνια, ο άνεμος και οι δρόμοι που διασχίζουν οι ήρωες των τραγουδιών του μοιάζουν να συμμετέχουν ενεργά στην ανθρώπινη εμπειρία, σαν να διαθέτουν τη δική τους αθόρυβη συνείδηση.

Αυτό γίνεται ιδιαίτερα αισθητό στον κύκλο Winterreise. Το χιονισμένο τοπίο μεταβάλλεται διαρκώς μαζί με τον εσωτερικό κόσμο του ταξιδιώτη. Η παγωμένη γη, τα γυμνά δέντρα και ο νυχτερινός ουρανός δεν αποτελούν σύμβολα που χρειάζεται να αποκωδικοποιηθούν· είναι η ίδια η μορφή που παίρνει η μοναξιά όταν μετατρέπεται σε μουσική.

Η φύση δεν παρηγορεί ούτε απειλεί. Απλώς υπάρχει, με την ίδια αδιατάρακτη συνέχεια που χαρακτηρίζει και τον χρόνο. Μέσα σε αυτή την αδιαφορία του φυσικού κόσμου, ο άνθρωπος ανακαλύπτει τη δική του ευαισθησία. Δεν αισθάνεται μικρός απέναντι στη φύση· αισθάνεται περισσότερο συνδεδεμένος μαζί της, επειδή αναγνωρίζει ότι και οι δύο υπακούουν στους ίδιους κύκλους γέννησης, μεταβολής και φθοράς.

Ίσως γι' αυτό τα τοπία του Σούμπερτ εξακολουθούν να συγκινούν ακόμη και όταν ο ακροατής δεν γνωρίζει ούτε μία λέξη από τα ποιήματα που μελοποιεί. Η μουσική έχει ήδη μεταφέρει αυτή την εμπειρία σε ένα βαθύτερο επίπεδο, εκεί όπου ο ήχος γίνεται φορέας μνήμης και η φύση παύει να είναι εικόνα. Μετατρέπεται σε έναν εσωτερικό τόπο όπου η ανθρώπινη ύπαρξη μπορεί να αναγνωρίσει πιο καθαρά τον ίδιο της τον εαυτό.

Στον κόσμο του Σούμπερτ, η φύση δεν αποτελεί σκηνικό της αφήγησης· γίνεται ο χώρος όπου η σιωπή, η μνήμη και η ανθρώπινη εμπειρία συναντώνται.

Η μοναξιά που μετατρέπεται σε ακρόαση

Όσο περισσότερο γνωρίζει κανείς τον κόσμο του Σούμπερτ, τόσο δυσκολότερο γίνεται να αντιμετωπίσει τη μοναξιά του ως ένα απλό βιογραφικό στοιχείο. Η πρόωρη απώλεια φίλων, η εύθραυστη υγεία, οι οικονομικές δυσκολίες και η διαρκής αίσθηση ότι η αναγνώριση βρισκόταν πάντοτε λίγο πιο μακριά ασφαλώς άφησαν το αποτύπωμά τους στη ζωή του. Κι όμως, η μουσική του δεν εγκλωβίζεται ποτέ σε μια προσωπική εξομολόγηση.

Η μοναξιά στον Σούμπερτ μοιάζει περισσότερο με μια κατάσταση βαθύτερης ακρόασης. Όταν απομακρύνονται οι θόρυβοι της καθημερινότητας, η μουσική αποκτά τον χώρο που χρειάζεται για να αποκαλύψει τις πιο ανεπαίσθητες αποχρώσεις της. Οι μικρές αρμονικές μεταβολές, μια απροσδόκητη αλλαγή χρώματος ή η επιστροφή μιας γνώριμης μελωδίας γίνονται αισθητές με μια καθαρότητα που δύσκολα θα μπορούσε να υπάρξει μέσα στη διαρκή ένταση της εξωτερικής ζωής.

Ίσως γι' αυτό οι ήρωες των Lied του περπατούν τόσο συχνά μόνοι. Δεν αναζητούν απαραιτήτως κάποιον προορισμό· αναζητούν εκείνη τη σιωπηλή κατάσταση όπου ο άνθρωπος αρχίζει να ακούει όχι μόνο όσα συμβαίνουν γύρω του, αλλά και όσα συμβαίνουν μέσα του. Το ταξίδι γίνεται έτσι μια μορφή εσωτερικής ακρόασης και η μοναξιά παύει να είναι απουσία ανθρώπων.

Η ποιότητα αυτή εξηγεί και γιατί η μουσική του δεν γίνεται ποτέ αυτάρεσκα μελαγχολική. Δεν εξιδανικεύει τη λύπη ούτε αναζητά τη συγκίνηση για τη συγκίνηση. Αφήνει τα συναισθήματα να υπάρχουν με την ίδια φυσικότητα που υπάρχει μια χειμωνιάτικη μέρα ή μια ανοιξιάτικη αυγή.

___________________________

🔗 Σχετικά άρθρα

• Φραντς Σούμπερτ – Ζωή, Μουσική και Κληρονομιά 
• Φρεντερίκ Σοπέν – Η Ευθραυστότητα ως Έκφραση
• Λούντβιχ βαν Μπετόβεν – Η Σιωπή ως Πράξη Δύναμης