| Ονομασία | Εκκλησιαστικό όργανο· διεθνώς pipe organ. Η ελληνική ονομασία δηλώνει την ισχυρή σύνδεσή του με τη δυτική εκκλησιαστική μουσική, μολονότι χρησιμοποιείται και σε αίθουσες συναυλιών. |
|---|---|
| Οργανολογική οικογένεια | Αερόφωνο με αυλούς, που ελέγχεται από πληκτρολόγια· στο πρακτικό ευρετήριο εντάσσεται στα πληκτροφόρα. |
| Παραγωγή ήχου | Αέρας υπό ελεγχόμενη πίεση διεγείρει αυλούς με στόμιο ή με παλλόμενη μεταλλική γλωττίδα. |
| Χειρισμός | Ένα ή περισσότερα χειροπληκτρολόγια, συχνά ποδοπληκτρολόγιο, ρεζίστρα και, όπου υπάρχουν, χειριστήρια έκφρασης. |
| Βασικά μέρη | Πάγκος χειρισμού, σύστημα παροχής αέρα, αεροκιβώτια και βαλβίδες, σειρές αυλών, μηχανισμός σύνδεσης πλήκτρων και βαλβίδων. |
| Υλικά | Ξύλο και διάφορα μεταλλικά κράματα στους αυλούς· ξύλο, μέταλλο, δέρμα και άλλα υλικά στους μηχανισμούς, ανάλογα με την εποχή και την κατασκευή. |
| Έκταση | Διαφέρει ανά όργανο· η γραπτή έκταση των πλήκτρων και η ηχητική έκταση των αυλών δεν ταυτίζονται. |
| Ρόλος | Σόλο ρεπερτόριο, συνοδεία φωνών και συνόλων, λειτουργική μουσική, αυτοσχεδιασμός και επιλεγμένα ορχηστρικά έργα. |
| Ηχητική ταυτότητα | Από έναν λεπτό, σχεδόν μοναχικό αυλό έως πυκνή πολυφωνία και λαμπρούς συνδυασμούς πολλών σειρών αυλών. |
Ο οργανίστας πιέζει ένα πλήκτρο και ο φθόγγος μένει ζωντανός όσο διαρκεί η πίεση. Μπορεί να ακουστεί μόνος του, με το ήπιο χρώμα μιας ομάδας αυλών, ή να ενωθεί με άλλους αυλούς και να αποκτήσει βάθος και λάμψη. Τα χέρια παίζουν τις νότες, τα πόδια μπορούν να αναλάβουν μια ανεξάρτητη γραμμή μπάσου, και η επιλογή των ρεζίστρων καθορίζει ποιες φωνές θα ενεργοποιηθούν. Αν η ίδια φράση επαναληφθεί με άλλον συνδυασμό, οι νότες παραμένουν ίδιες, αλλά η μουσική αποκτά άλλη προοπτική.
Το εκκλησιαστικό όργανο είναι αερόφωνο που παίζεται από πληκτρολόγια. Η διάκριση έχει σημασία: ο μουσικός χειρίζεται πλήκτρα, όμως ο ήχος παράγεται από αέρα που διοχετεύεται σε αυλούς. Από την αρχαία ύδραυλη μέχρι τα σύγχρονα όργανα άλλαξαν οι μηχανισμοί, οι διαθέσιμες χροιές και οι χώροι όπου ακουγόταν η μουσική. Κάθε ιστορικό όργανο συγκροτείται ως ξεχωριστή κατασκευή· η διάταξή του, οι αυλοί και η αίθουσα ή ο ναός όπου βρίσκεται επηρεάζουν το πώς θα ακουστεί ακόμη και το ίδιο έργο.
Η ιστορία του εκκλησιαστικού οργάνου
Η ιστορία αρχίζει στην Αλεξάνδρεια του 3ου αιώνα π.Χ., όπου η επινόηση της ύδραυλης αποδίδεται στον μηχανικό Κτησίβιο. Στην αρχαία κατασκευή το νερό βοηθούσε να διατηρείται σταθερή η πίεση του αέρα· ο αέρας ήταν εκείνος που εισερχόταν στους αυλούς και παρήγε τον ήχο. Αιώνες αργότερα ο Ρωμαίος αρχιτέκτονας Βιτρούβιος περιέγραψε λεπτομερώς ένα υδραυλικό όργανο στο δέκατο βιβλίο του De architectura. Η γραπτή μαρτυρία του, μαζί με τα σωζόμενα αρχαιολογικά τεκμήρια, μας φέρνει κοντά στον πραγματικό μηχανισμό αυτής της πρώιμης μορφής του οργάνου.
Η ύδραυλις χρησιμοποιήθηκε στον ελληνορωμαϊκό κόσμο σε δημόσιες και κοσμικές περιστάσεις. Αργότερα όργανα ακούγονταν στη βυζαντινή αυλή, ενώ στη δυτική Ευρώπη η παρουσία τους ενισχύθηκε ξανά κατά τον πρώιμο Μεσαίωνα. Η δωρεά ενός οργάνου από τον αυτοκράτορα Κωνσταντίνο Ε΄ στον Πιπίνο τον Βραχύ, το 757, έχει καταγραφεί ως σημαντικό επεισόδιο αυτής της επαφής. Η ένταξη του οργάνου στους δυτικούς ναούς πραγματοποιήθηκε σταδιακά, μέσα στους επόμενους αιώνες. Η ύδραυλις, λοιπόν, ανήκει στην ιστορία των προγόνων του οργάνου· ο χαρακτηρισμός «εκκλησιαστικό» προέρχεται από πολύ μεταγενέστερη χρήση του.
Τον Μεσαίωνα συναντούμε όργανα διαφορετικών μεγεθών και χρήσεων. Ο μουσικός μπορούσε να κρατήσει ένα μικρό φορητό όργανο (portative), κινώντας τη φυσούνα με το ένα χέρι και παίζοντας με το άλλο. Ένα μεγαλύτερο, τοποθετημένο σε σταθερό σημείο όργανο (positive) μπορούσε να συνοδεύσει τραγουδιστές ή να ηχήσει μόνο του. Στους μεγάλους ναούς χτίζονταν ολοένα συνθετότερες εγκαταστάσεις. Για να συνεχίσει να ρέει αέρας στους αυλούς, άνθρωποι εργάζονταν στις φυσούνες όσο ο οργανίστας έπαιζε. Η σταθερή μουσική φωνή στηριζόταν τότε σε μια ορατή συνεργασία εκτελεστή και βοηθών.
Στην Αναγέννηση και στο Μπαρόκ αναπτύχθηκαν διακριτές τοπικές παραδόσεις. Στη βόρεια Ευρώπη η ανάπτυξη ανεξάρτητων ποδοπληκτρολογίων και η συνύπαρξη διαφορετικών ομάδων αυλών επέτρεψαν σύνθετη πολυφωνία και έντονες εναλλαγές. Η γαλλική παράδοση διαμόρφωσε δικούς της καθιερωμένους συνδυασμούς ηχοχρωμάτων και ιδιαίτερη σχέση ανάμεσα στη μουσική γραφή και στα ρεζίστρα. Κάθε παρτιτούρα γεννήθηκε μέσα σε ένα τέτοιο ηχητικό περιβάλλον. Για να καταλάβουμε μια ιστορική ένδειξη εκτέλεσης, χρειάζεται να γνωρίζουμε τι μπορούσε να κάνει το όργανο που είχε στον νου του ο συνθέτης.
Ο Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ γνώριζε αυτή τη σχέση ως οργανίστας και ως συνθέτης. Στα έργα του οι φωνές μοιράζονται ανάμεσα στα δύο χέρια και στα πόδια, ενώ η γραμμή του μπάσου μπορεί να στηρίζει την αρμονία ή να αποκτά τη δική της θεματική ζωή. Στην Πασσακάλια σε Ντο ελάσσονα, BWV 582, ένα οκτάμετρο θέμα στο μπάσο επανέρχεται μέσα από είκοσι παραλλαγές και μετασχηματίζεται στη φούγκα που ακολουθεί. Ο ακροατής μπορεί να παρακολουθήσει την ίδια βασική ιδέα καθώς μεγαλώνει η μορφή και μεταβάλλεται το βάρος του ήχου.
Τον 19ο αιώνα η αύξηση του μεγέθους και η ανανέωση των μηχανισμών άλλαξαν τις δυνατότητες πολλών οργάνων. Στη Γαλλία ο οργανοποιός Αριστίντ Καβαγιέ-Κολ δημιούργησε όργανα με πλούσιους συνδυασμούς αυλών, ισχυρές ομάδες γλωσσοφόρων φωνών και ευρύτερες δυνατότητες διαβάθμισης της έντασης. Ο Σεζάρ Φρανκ, οργανίστας στην εκκλησία Sainte-Clotilde του Παρισιού, γνώρισε από κοντά αυτό το περιβάλλον. Στα έργα του οι μεγάλες μουσικές ενότητες αποκτούν διαφορετικό χρώμα και σταδιακά μεγαλύτερο ηχητικό βάρος. Αργότερα ο Σαρλ-Μαρί Βιντόρ και ο Λουί Βιέρν ανέπτυξαν την παράδοση της οργανικής «συμφωνίας», γράφοντας πολυμερή έργα για σόλο όργανο. Ο χαρακτηρισμός αφορά την κλίμακα και τη μορφική τους σκέψη, καθώς και τη χρωματική ποικιλία του οργάνου.
Στον 20ό αιώνα ο Ολιβιέ Μεσσιάν έδωσε στην ηχητική διάρκεια και στην επιλογή χρωμάτων κεντρικό ρόλο. Στο Apparition de l’Église éternelle του 1932, μια αργή διαδοχή συγχορδιών μεγαλώνει σταδιακά σε ένταση και ύστερα υποχωρεί. Εδώ ο τρόπος με τον οποίο ο ήχος γεμίζει και εγκαταλείπει τον χώρο είναι αναπόσπαστος από τη σύνθεση. Την ίδια εποχή, η μελέτη και η συντήρηση ιστορικών οργάνων τροφοδότησαν νέες αναγνώσεις παλαιότερης μουσικής. Η παράδοση συνεχίζεται με σύγχρονα έργα, αυτοσχεδιασμούς και καινούργιες κατασκευές, καθεμία προσαρμοσμένη στις απαιτήσεις του τόπου της.
Η κατασκευή: από τον πάγκο χειρισμού στους αυλούς
Η ορατή πλευρά του οργάνου είναι ο πάγκος χειρισμού. Μπροστά στον οργανίστα βρίσκεται ένα χειροπληκτρολόγιο ή περισσότερα, τοποθετημένα το ένα πάνω από το άλλο. Κάτω από τα πόδια του εκτείνεται, σε πολλά όργανα, το ποδοπληκτρολόγιο. Στα πλάγια ή πάνω από τα πλήκτρα βρίσκονται τα χειριστήρια των ρεζίστρων. Μερικές κατασκευές διαθέτουν και κουμπιά που επιτρέπουν την άμεση εναλλαγή προετοιμασμένων συνδυασμών, πολύτιμη όταν μια μουσική φράση απαιτεί αλλαγή χρώματος χωρίς παύση.
Τα χειροπληκτρολόγια ελέγχουν συνήθως διαφορετικές υποδιαιρέσεις του οργάνου, καθεμία με τις δικές της σειρές αυλών. Η μετακίνηση των χεριών από το ένα στο άλλο μπορεί έτσι να αλλάξει αμέσως το ηχόχρωμα ή να διαχωρίσει καθαρά δύο μελωδικές γραμμές. Όπου υπάρχουν συνδέτες, μια υποδιαίρεση μπορεί να ηχήσει και από άλλο πληκτρολόγιο, ακόμη και από τα ποδοπλήκτρα. Η ίδια διάταξη πλήκτρων προσφέρει τότε περισσότερους από έναν τρόπους να οργανωθούν οι φωνές.
Πίσω από τον πάγκο βρίσκεται ένα εκτεταμένο σύστημα παροχής αέρα. Οι ιστορικές φυσούνες κινούνταν με ανθρώπινη δύναμη· στα περισσότερα μεγάλα σύγχρονα όργανα την παροχή εξασφαλίζει ηλεκτρικός φυσητήρας, ενώ ρυθμιστικά συστήματα βοηθούν να διατηρείται η απαιτούμενη πίεση. Μέσα από αγωγούς ο αέρας φθάνει στα αεροκιβώτια, όπου βρίσκονται οι βαλβίδες και οι σειρές αυλών. Το πλήκτρο ορίζει ποιος φθόγγος θα ακουστεί. Η επιλογή των ρεζίστρων καθορίζει ποιοι από τους διαθέσιμους αυλούς του φθόγγου θα τροφοδοτηθούν. Μόνο όταν συναντηθούν οι δύο εντολές φθάνει αέρας στον κατάλληλο αυλό.
Μια σειρά αυλών έχει κοινό βασικό ηχοχρωματικό χαρακτήρα και περιλαμβάνει συνήθως έναν αυλό για κάθε φθόγγο της δικής της έκτασης. Ένας διακόπτης μπορεί να ενεργοποιεί μία σειρά ή περισσότερες συγχρόνως. Σε άλλα συστήματα μια σειρά μπορεί να αξιοποιείται με διαφορετικούς τρόπους από περισσότερα χειριστήρια. Γι’ αυτό ο αριθμός των ρεζίστρων δεν ταυτίζεται πάντοτε με τον αριθμό των ανεξάρτητων σειρών. Η πρόσοψη αποκαλύπτει μόνο ένα μέρος της κατασκευής: πίσω από τους ορατούς αυλούς μπορεί να υπάρχουν πολλές ακόμη ομάδες, τοποθετημένες σε διαφορετικά επίπεδα και θαλάμους.
Η κίνηση από το πλήκτρο στη βαλβίδα μπορεί να μεταδοθεί μηχανικά, με ενδιάμεσους συνδέσμους, ή με ηλεκτρικά και άλλα συστήματα. Σε ένα μηχανικό όργανο ο εκτελεστής αισθάνεται άμεσα την αντίσταση της σύνδεσης· σε ένα ηλεκτρικό σύστημα ο πάγκος μπορεί να τοποθετηθεί μακρύτερα από τους αυλούς. Καθεμία από αυτές τις λύσεις επηρεάζει την αίσθηση του παιξίματος και τις δυνατότητες διάταξης. Η ποιότητα του ήχου εξαρτάται από το σύνολο της κατασκευής, τη ρύθμιση των αυλών και τον χώρο, όχι από μία μόνο επιλογή μηχανισμού.
Πώς παράγεται και πώς διαμορφώνεται ο ήχος
Οι αυλοί χωρίζονται σε δύο κύριες ηχογόνες οικογένειες. Στους αυλούς με στόμιο, μια στενή ροή αέρα προσκρούει στο χείλος του στομίου και θέτει σε ταλάντωση τον αέρα μέσα στον αυλό. Στους γλωσσοφόρους αυλούς, μια μεταλλική γλωττίδα πάλλεται και ο συνδεδεμένος αντηχητήρας διαμορφώνει σημαντικά το αποτέλεσμα. Η δεύτερη κατηγορία δεν είναι γλωττίδες όμοιες με εκείνες του κλαρινέτου ή του όμποε στην κατασκευή τους· η συγγένεια αφορά τον γενικό μηχανισμό της παλλόμενης γλωττίδας. Ο οργανίστας έχει έτσι στη διάθεσή του φωνές απαλές, λαμπρές ή τραχιές, μερικές από τις οποίες φέρουν ονόματα ορχηστρικών οργάνων επειδή θυμίζουν τον χαρακτήρα τους.
Το μήκος ενός αυλού σχετίζεται με το ύψος του φθόγγου, όμως η πραγματική συμπεριφορά του εξαρτάται και από τη μορφή του. Η διάμετρος, η διαμόρφωση του στομίου και το αν το άνω άκρο είναι ανοικτό ή κλειστό επηρεάζουν ιδίως τους αυλούς με στόμιο. Στους γλωσσοφόρους καθοριστική είναι η συνεργασία της γλωττίδας με τον αντηχητήρα. Το ξύλο ή το μεταλλικό κράμα αποτελεί μέρος της κατασκευαστικής επιλογής, αλλά το υλικό μόνο του δεν προβλέπει τη χροιά: η κλίμακα των διαστάσεων και η προσεκτική ρύθμιση κάθε αυλού έχουν επίσης μεγάλη σημασία.
Οι ενδείξεις 8′, 4′, 16′ και 32′ δηλώνουν ιστορικά μεγέθη αυλών και, στην πράξη, σχέσεις τονικού ύψους. Με ενεργή μια φωνή 8′, ο φθόγγος ακούγεται στο συνηθισμένο γραπτό ύψος· μια φωνή 4′ ακούγεται μία οκτάβα ψηλότερα και μια φωνή 16′ μία οκτάβα χαμηλότερα. Η βαθμίδα 32′, όταν υπάρχει, κατεβαίνει δύο οκτάβες κάτω από την 8′. Οι αριθμοί δεν είναι μέτρηση του μήκους κάθε αυλού μιας σειράς: προέρχονται από το ονομαστικό μήκος του χαμηλότερου ανοικτού αυλού της αντίστοιχης βαθμίδας. Στα κλειστά ή στα ειδικά κατασκευασμένα ηχοχρώματα, ο πραγματικός αυλός μπορεί να έχει διαφορετικό μήκος.
Η τέχνη της επιλογής και του συνδυασμού ρεζίστρων λέγεται registration. Μια ήπια φωνή φλάουτου μπορεί να φέρει μια μελωδία μόνη της. Με την προσθήκη μιας φωνής 4′ αποκτά υψηλότερη λαμπρότητα, ενώ μια ομάδα κύριων αυλών μπορεί να δώσει καθαρή στήριξη σε ολόκληρη την πολυφωνική υφή. Οι μικτές φωνές ενεργοποιούν πολλές σειρές υψηλότερων φθόγγων, και άλλες επιλογές προσθέτουν διαστήματα διαφορετικά της οκτάβας. Στο αυτί ο συνδυασμός μπορεί να συγχωνευθεί σε μία ενιαία χροιά. Ένα απαιτητικό μέρος της ερμηνείας είναι να επιλεγούν οι φωνές που θα επιτρέψουν στη μουσική να ακουστεί καθαρά πάνω στο συγκεκριμένο όργανο.
Στο συνηθισμένο όργανο, το πιο δυνατό πάτημα ενός πλήκτρου δεν αυξάνει την ένταση του αυλού όπως συμβαίνει με τον μηχανισμό του πιάνου. Ο φθόγγος διαρκεί όσο η βαλβίδα παραμένει ανοιχτή και ο αέρας τροφοδοτεί τον αυλό. Η εκφραστική διαμόρφωση προκύπτει από την άρθρωση, τη διάρκεια, τις αλλαγές ηχοχρωμάτων και, σε ορισμένες υποδιαιρέσεις, από τις περσίδες ενός εκφραστικού θαλάμου. Το πετάλι που τις κινεί μεταβάλλει τον ήχο αυτής της συγκεκριμένης ομάδας αυλών και όχι γενικά την ένταση ολόκληρου του οργάνου.
Η έκταση του οργάνου
Στο πιάνο τα άκρα του πληκτρολογίου προσφέρουν ένα σχετικά σαφές μέτρο της έκτασης. Στο όργανο χρειάζονται δύο διαφορετικές απαντήσεις: ποιους φθόγγους μπορούν να επιλέξουν τα πλήκτρα και σε ποιο ύψος ηχούν οι ενεργοί αυλοί. Οι τιμές του πίνακα είναι ενδεικτικές. Ένα μικρό ιστορικό όργανο μπορεί να έχει λιγότερα πλήκτρα ή και να μη διαθέτει ποδοπληκτρολόγιο, ενώ ένα μεγάλο σύγχρονο όργανο συγκεντρώνει πολλές υποδιαιρέσεις και αυλούς διαφορετικών υψών.
| Περιοχή ή επιλογή | Ενδεικτική έκταση / αποτέλεσμα | Τι χρειάζεται να θυμόμαστε |
|---|---|---|
| Χειροπληκτρολόγιο | Συχνά 56 ή 61 πλήκτρα: περίπου 4½–5 οκτάβες | Η ακριβής έκταση μεταβάλλεται ανά εποχή και όργανο· περισσότερα πλήκτρα δεν συνεπάγονται περισσότερα ρεζίστρα. |
| Ποδοπληκτρολόγιο | Συχνά 30 ή 32 πλήκτρα, περίπου δυόμισι οκτάβες | Μπορεί να ελέγχει δικές του σειρές αυλών και, μέσω συνδετών, φωνές άλλων υποδιαιρέσεων. |
| Φωνή 8′ | Ύψος που αντιστοιχεί στη γραμμένη νότα | Σημείο αναφοράς για τη σύγκριση με άλλα ύψη αυλών. |
| Φωνές 4′ και 16′ | Αντίστοιχα μία οκτάβα ψηλότερα και μία οκτάβα χαμηλότερα από την 8′ | Η ίδια θέση του πλήκτρου μπορεί να αποδώσει διαφορετικό πραγματικό ύψος. |
| Φωνή 32′ | Δύο οκτάβες χαμηλότερα από την 8′· υπάρχει κυρίως σε μεγάλα όργανα | Στο χαμηλότερο Ντο η θεμελιώδης συχνότητα είναι περίπου 16 Hz· στην αίσθηση του φθόγγου συμβάλλουν και ανώτερες αρμονικές. |
| Συνολική ηχητική έκταση | Εξαρτάται από τις διαθέσιμες σειρές, τα ύψη των ρεζίστρων και τις μικτές φωνές | Δεν αποδίδεται αξιόπιστα με ένα ζεύγος σταθερών ακραίων φθόγγων για όλα τα όργανα. |
32′ → Ντο2: δύο οκτάβες κάτω από την 8′· μόνο όπου υπάρχει η φωνή.
16′ → Ντο3: μία οκτάβα κάτω από την 8′.
8′ → Ντο4: γραμμένος φθόγγος.
4′ → Ντο5: μία οκτάβα πάνω από την 8′.
Ας φανταστούμε ένα πλήκτρο στη μέση του πληκτρολογίου. Με ενεργές φωνές 8′ και 4′, ο ακροατής ακούει τον γραμμένο φθόγγο μαζί με την επάνω οκτάβα του. Αν προστεθεί φωνή 16′, η ίδια κίνηση ενεργοποιεί και έναν φθόγγο στην κάτω οκτάβα. Οι ήχοι μπορεί να ενωθούν σε μια σύνθετη χροιά, μολονότι ξεκινούν από το ίδιο πλήκτρο. Γι’ αυτό η έκταση των πλήκτρων, η έκταση της παρτιτούρας και το πραγματικό ηχητικό φάσμα χρειάζεται να διαβάζονται χωριστά.
Η ηχητική ταυτότητα και ο μουσικός ρόλος
Το πρώτο γνώρισμα που ξεχωρίζει το όργανο από το πιάνο είναι η διάρκεια του φθόγγου. Μια χορδή πιάνου αρχίζει να εξασθενεί μετά την κρούση, ενώ ένας αυλός μπορεί να συνεχίσει να ηχεί όσο τροφοδοτείται με αέρα. Έτσι ένας χαμηλός φθόγγος κρατιέται κάτω από κινούμενες μελωδίες, ή πολλές ανεξάρτητες γραμμές συναντιούνται χωρίς να χάνεται η παρουσία τους. Όταν τα πλήκτρα ελευθερωθούν, η αντήχηση του χώρου μπορεί να παραμείνει για λίγο ακόμη. Ο οργανίστας υπολογίζει και αυτή τη συνέχεια πριν αρχίσει την επόμενη φράση.
Η πολυφωνία αποκτά ιδιαίτερη σαφήνεια όταν οι φωνές μοιράζονται ανάμεσα στα χέρια και στα πόδια. Σε πολλές τρίο σονάτες του Μπαχ οι δύο επάνω γραμμές μπορούν να παιχτούν σε διαφορετικά χειροπληκτρολόγια, ενώ η τρίτη, χαμηλή γραμμή αναλαμβάνεται από τα ποδοπλήκτρα. Οι φωνές δεν έχουν υποχρεωτικά το ίδιο ηχόχρωμα: μια λεπτότερη επιλογή μπορεί να βοηθήσει τη μία να ακουστεί απέναντι στην άλλη. Σε ένα χορικό πρελούδιο, αντίθετα, μια μελωδία μπορεί να ξεχωρίσει πάνω από διακριτική συνοδεία. Οι επιλογές αυτές υπηρετούν τη μορφή και την άρθρωση του έργου.
Σε πολλές δυτικές εκκλησιαστικές παραδόσεις το όργανο στηρίζει το τραγούδι της κοινότητας ή της χορωδίας. Ο οργανίστας χρειάζεται εκεί να ακούει τις ανάσες των τραγουδιστών και να οργανώνει την αρμονία ώστε να τους οδηγεί χωρίς να τους καλύπτει. Στα ρεσιτάλ, η ίδια κατασκευή γίνεται αυτόνομος μουσικός κόσμος, ικανός να στηρίξει έργα μεγάλης διάρκειας. Υπάρχει ακόμη και ορχηστρικό ρεπερτόριο: στην Τρίτη Συμφωνία του Σαιν-Σανς, τη «Συμφωνία με όργανο», ο ήχος του οργάνου εντάσσεται σε συγκεκριμένες στιγμές της συμφωνικής πορείας. Το έργο δεν είναι κοντσέρτο στο οποίο το όργανο παίζει συνεχώς ως αντίπαλος της ορχήστρας.
Στο σόλο ρεπερτόριο και στον αυτοσχεδιασμό, η ερμηνεία διαμορφώνεται επίσης από τον χώρο. Μια δυνατή συγχορδία σε έναν μεγάλο ναό αφήνει πίσω της ηχητική ουρά· μια γρήγορη ακολουθία φθόγγων μπορεί να χρειάζεται καθαρότερες απολήξεις ώστε να διακριθεί. Σε μικρότερο χώρο, ο οργανίστας μπορεί να προτιμήσει άλλους συνδυασμούς και διαφορετική αναλογία ήχου και σιωπής. Το τέμπο, η άρθρωση και τα ρεζίστρα κρίνονται ξανά στο πραγματικό ακουστικό περιβάλλον, ακόμη και όταν η παρτιτούρα είναι γνωστή από πολλές προηγούμενες εκτελέσεις.
Το όργανο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών
Στην Αίθουσα Χρήστος Λαμπράκης του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, οι ορατοί αυλοί δείχνουν μόνο μέρος ενός πολύ μεγαλύτερου οργάνου. Η κατασκευή του από τον γερμανικό οίκο Johannes Klais Orgelbau άρχισε το 1990. Το καλοκαίρι του 1993 ειδικοί από τη Βόννη εργάστηκαν επί μήνες στη διαμόρφωση της φωνής του μέσα στην αίθουσα. Η διαδικασία είχε σημασία επειδή οι αυλοί έπρεπε να ακουστούν ως συνεκτικό σύνολο στον χώρο όπου θα έμεναν μόνιμα. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Μεγάρου, το όργανο διαθέτει 6.080 αυλούς, 76 ρεζίστρα, τέσσερα χειροπληκτρολόγια και ποδοπληκτρολόγιο 32 πλήκτρων.
Στις 23 Δεκεμβρίου 1993 ήχησε για πρώτη φορά στην αίθουσα, που τότε ονομαζόταν Αίθουσα Φίλων της Μουσικής. Οι συναυλίες και τα εκπαιδευτικά προγράμματα που ακολούθησαν έδωσαν στο ελληνικό κοινό την ευκαιρία να γνωρίσει συστηματικότερα το ρεπερτόριο και τη λειτουργία του οργάνου. Ο οργανίστας Νίκολας Κύναστον συνδέθηκε με αυτή την πρώτη περίοδο και με τη διδασκαλία νεότερων μουσικών· η Ουρανία Γκάσιου συνέχισε την παρουσία του οργάνου στη συναυλιακή ζωή του Μεγάρου. Η συγκεκριμένη ιστορία φωτίζει κάτι που ισχύει για πολλά όργανα: η ολοκλήρωση της κατασκευής είναι η αρχή μιας μακράς σχέσης με εκτελεστές, μαθητές και ακροατές.
Το σύντομο βίντεο Μέσα στο Εκκλησιαστικό Όργανο του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών, από το επίσημο κανάλι του Μεγάρου, προσφέρει μια ματιά στην κατασκευή πέρα από την ορατή πρόσοψη. Συμπληρώνει την εικόνα του οργάνου ως εγκατάστασης που έχει σχεδιαστεί για αυτή τη συγκεκριμένη αίθουσα.
Δείτε το όργανο σε δράση
Η Anna Lapwood παρουσιάζει το όργανο του St John’s Smith Square στο Λονδίνο. Περνά από τα χειροπληκτρολόγια και τα ποδοπλήκτρα στους διακόπτες, στις βαλβίδες και στους αυλούς, δείχνοντας πώς η επιλογή ρεζίστρων αλλάζει τον ήχο της ίδιας νότας. Το όργανο της επίδειξης διαθέτει τρία χειροπληκτρολόγια και 3.574 αυλούς. Η εικόνα των πλήκτρων και η ακουστή αλλαγή χροιάς βοηθούν να συνδεθεί ο εσωτερικός μηχανισμός με αυτό που φθάνει στον ακροατή.
🎼 Μουσική Σκέψη
Ο οργανίστας παίζει ένα όργανο που έχει ήδη σχεδιαστεί σε συνεργασία με τον χώρο του. Κάθε επιλογή ρεζίστρων φέρνει μπροστά μια διαφορετική δυνατότητα αυτής της κατασκευής, ενώ η διάρκεια των φθόγγων αφήνει τις γραμμές να συναντηθούν ή να απομακρυνθούν. Ακούγοντας το όργανο, ακούμε μαζί τη σύνθεση, την εκτέλεση και την ακουστική του τόπου.
🎶 Προτεινόμενες Ακροάσεις
Τρεις διαφορετικές ακροάσεις αποκαλύπτουν την πολυφωνική, συμφωνική και χωρική διάσταση του οργάνου.
- Γιόχαν Σεμπάστιαν Μπαχ — Πασσακάλια σε Ντο ελάσσονα, BWV 582 · Reitze Smits, όργανο Bätz του 1762, Netherlands Bach Society. Η οκτάμετρη γραμμή μπάσου επιστρέφει μέσα από είκοσι παραλλαγές και δίνει κατόπιν υλικό στη φούγκα. Η εκτέλεση επιτρέπει να ακουστεί ο ρόλος των ποδοπλήκτρων, η πυκνότερη πολυφωνία και η βαθμιαία αλλαγή του ηχητικού βάρους πάνω σε ένα ιστορικό όργανο.
- Σεζάρ Φρανκ — Χορικό αρ. 3 σε Λα ελάσσονα · Olivier Latry, όργανο της Παναγίας των Παρισίων. Οι εναλλαγές ανάμεσα σε ορμητικές και πιο εσωστρεφείς περιοχές αναδεικνύουν την ερμηνευτική σημασία των υποδιαιρέσεων και των αλλαγών ηχοχρώματος. Η εκτέλεση είναι διαθέσιμη και μέσα από την προσωπική επιλογή βίντεο του οργανίστα.
- Ολιβιέ Μεσσιάν — Apparition de l’Église éternelle · Olivier Latry. Η αργή διαδοχή συγχορδιών ανεβαίνει προς ένα μεγάλο ηχητικό αποκορύφωμα και ύστερα απομακρύνεται. Η ηχογράφηση προσφέρει ένα εντελώς διαφορετικό παράδειγμα οργανικής γραφής: η διάρκεια, η ένταση και η αντήχηση έχουν τον πρώτο ρόλο. Το διαθέσιμο βίντεο περιέχει την ηχογράφηση του Latry και δεν αποτελεί βιντεοσκοπημένη εκτέλεση.
📚 Περαιτέρω Μελέτη
Για μια πιο συστηματική γνωριμία με την ιστορία και τον μηχανισμό του, οι παρακάτω πηγές προσφέρουν διαφορετικές αφετηρίες.
- American Guild of Organists — A Young Person’s Guide to the Pipe Organ: Προσιτή και τεχνικά συγκεκριμένη παρουσίαση του αέρα, των αυλών, των ρεζίστρων, των υποδιαιρέσεων και της έκτασης των πληκτρολογίων.
- The Metropolitan Museum of Art — Renaissance Organs και Keyboard Instruments: Μουσειακή εισαγωγή στα ιστορικά όργανα και στην αρχαία ύδραυλη, με φωτογραφίες και τεκμήρια.
- Μέγαρο Μουσικής Αθηνών — Το εκκλησιαστικό όργανο: Ιστορία, στοιχεία κατασκευής και ελληνικό πλαίσιο συναυλιών και εκπαίδευσης για το συγκεκριμένο όργανο της αίθουσας.
- Netherlands Bach Society — Passacaglia in C minor, BWV 582: Εκτέλεση με αναλυτικές πληροφορίες για τη μορφή, τον οργανίστα και το ιστορικό όργανο της ηχογράφησης.
- Μουσικογραφίες — Μπαχ: Τοκάτα και Φούγκα σε Ρε ελάσσονα, BWV 565: Ανάλυση του γνωστού έργου, με ιδιαίτερη προσοχή στις ανοιχτές ερωτήσεις για τη χρονολόγηση και την πατρότητά του.
🔗 Σχετικά Όργανα
Οι ακόλουθες συγγένειες και διαφορές βοηθούν να τοποθετήσουμε το εκκλησιαστικό όργανο ανάμεσα στα πληκτροφόρα και στα αερόφωνα.
- Τσέμπαλο: Τα πλήκτρα του ενεργοποιούν νύγματα στις χορδές· η σύγκριση αναδεικνύει τον συνεχόμενο ήχο που διαθέτει το όργανο χάρη στην παροχή αέρα.
- Πιάνο: Η κρούση της χορδής δίνει στον πιανίστα άμεσο έλεγχο της έντασης από το πλήκτρο, ενώ ο ήδη παραγόμενος φθόγγος εξασθενεί φυσικά.
- Φλογέρα: Ο αέρας διεγείρει μια στήλη μέσα σε σωλήνα· ο μηχανισμός προσφέρει μια χρήσιμη ακουστική συγγένεια με τους αυλούς που έχουν στόμιο.
- Κοντσερτίνα: Πληκτροφόρο/κομβιοφόρο αερόφωνο με φυσούνα και ελεύθερες γλωττίδες· παράγει συνεχόμενο ήχο με διαφορετική κατασκευή από εκείνη των αυλών του εκκλησιαστικού οργάνου.
📖 Βιβλιογραφία & Πηγές
Η ιστορική διαδρομή ελέγχθηκε με αντιπαραβολή αρχαίας γραπτής μαρτυρίας, μουσειακών μελετών και εξειδικευμένης οργανολογίας. Ο μηχανισμός, η έκταση και η ακουστική εξετάστηκαν σε πηγές οργανιστών, κατασκευαστών και ερευνητών της ακουστικής. Τα στοιχεία του οργάνου της Αθήνας προέρχονται από το Μέγαρο Μουσικής Αθηνών· η ταυτότητα των ακροάσεων ελέγχθηκε από τους φορείς και τις εκδόσεις που τις παρουσιάζουν.
Πρωτογενής μαρτυρία και μουσικές πηγές
- Vitruvius. De architectura, βιβλίο X, κεφ. 8: περιγραφή υδραυλικού οργάνου της αρχαιότητας.
- Μπαχ, Γιόχαν Σεμπάστιαν. Passacaglia in C minor, BWV 582. Στοιχεία για τη μουσική πηγή, τη μορφή και την εκτέλεση στη Netherlands Bach Society, All of Bach.
- Φρανκ, Σεζάρ. Trois Chorals (1890), ιδίως το τρίτο Χορικό σε Λα ελάσσονα. Έργο αναφοράς για τη γαλλική ρομαντική γραφή για όργανο.
- Μεσσιάν, Ολιβιέ. Apparition de l’Église éternelle (1932). Στοιχεία έργου από το IRCAM και ηχογράφηση του Olivier Latry για τη Deutsche Grammophon.
Ιστορία και οργανολογία
- Thistlethwaite, Nicholas, και Geoffrey Webber, επιμ. The Cambridge Companion to the Organ. Cambridge University Press, 1999.
- Bush, Douglas, και Richard Kassel, επιμ. The Organ: An Encyclopedia. Routledge, 2004.
- The Metropolitan Museum of Art. Rebecca Arkenberg, “Renaissance Organs”, και The Metropolitan Museum of Art Bulletin, “Keyboard Instruments”, 1989.
- Williams, Peter. The Organ Music of J. S. Bach. 2η έκδοση. Cambridge University Press, 2003.
Ακουστική, κατασκευή και θεσμικές πηγές
- Angster, Judit, Péter Rucz και András Miklós. “Acoustics of Organ Pipes and Future Trends in the Research.” Acoustics Today 13, αρ. 1 (2017).
- American Guild of Organists. Sandra Soderlund, A Young Person’s Guide to the Pipe Organ (1994)· λήμματα και οδηγίες για αυλούς, ρεζίστρα και πληκτρολόγια.
- Yamaha Corporation. Musical Instrument Guide: Pipe Organ, τεχνικές ενότητες για αυλούς, αεροκιβώτιο και χειρισμό.
- Μέγαρο Μουσικής Αθηνών. “Το εκκλησιαστικό όργανο”: ιστορικό, τεχνικά στοιχεία και εκπαιδευτική δραστηριότητα.
- Classic FM. “How does a pipe organ actually work? | Anna Lapwood”, παρουσίαση του οργάνου του St John’s Smith Square.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου