| Βασική έννοια | Σταδιακή αύξηση της ηχητικής έντασης. |
|---|---|
| Προέλευση | Από το ιταλικό ρήμα crescere: «μεγαλώνω», «αυξάνομαι». |
| Λειτουργία | Κατευθύνει τη φράση, προετοιμάζει μια άφιξη ή στηρίζει μια ευρύτερη δυναμική πορεία. |
| Σημειογραφία | crescendo, cresc. ή δύο γραμμές που απομακρύνονται από αριστερά προς τα δεξιά. |
| Έκταση | Από έναν παρατεταμένο φθόγγο έως μια ολόκληρη φράση ή μεγάλη μουσική ενότητα. |
| Αντίθετη οδηγία | Diminuendo / decrescendo: σταδιακή μείωση της ηχητικής έντασης. |
Μια μελωδία ακούγεται αρχικά χαμηλόφωνα και, καθώς εξελίσσεται, ο ήχος της γίνεται σταδιακά ισχυρότερος. Στην ορχήστρα μπορεί να προστίθενται και άλλα όργανα· στο πιάνο, οι διαδοχικοί φθόγγοι παίζονται ολοένα δυνατότερα. Αυτή η σταδιακή αύξηση της ηχητικής έντασης ονομάζεται crescendo. Συχνά μας δίνει την αίσθηση ότι η μουσική πλησιάζει σε μια κορύφωση ή προετοιμάζει την είσοδο μιας νέας ιδέας.
Πρόκειται για έναν από τους πιο συνηθισμένους όρους της μουσικής σημειογραφίας, με εφαρμογές που εκτείνονται από έναν παρατεταμένο φθόγγο έως τη συνολική πορεία ενός ορχηστρικού έργου. Η σημασία του γίνεται ιδιαίτερα αισθητή όταν παρακολουθούμε πώς αλλάζει η ένταση μέσα στον χρόνο. Ένα crescendo μπορεί να δίνει βάρος σε μια λέξη, να κατευθύνει μια μελωδική φράση ή να μεταμορφώνει σταδιακά ένα επαναλαμβανόμενο μουσικό σχήμα.
Τι σημαίνει crescendo;
Το crescendo προέρχεται από το ιταλικό ρήμα crescere, «μεγαλώνω» ή «αυξάνομαι». Η λέξη δηλώνει μια αύξηση που βρίσκεται σε εξέλιξη. Στη μουσική αφορά τη δυναμική, δηλαδή την ένταση με την οποία εκτελείται και ακούγεται ένα πέρασμα. Η ελληνική απόδοση «σταδιακά δυνατότερα» αποδίδει πρακτικά την οδηγία.
Η διάκριση ανάμεσα σε επίπεδο και μεταβολή είναι ουσιαστική. Το forte δηλώνει μια δυνατή εκτέλεση· το crescendo περιγράφει την πορεία προς μια ισχυρότερη ηχητική στάθμη. Μπορεί να ξεκινά από pianissimo και να καταλήγει σε piano, ή από mezzo forte να οδηγεί σε fortissimo. Επομένως, ένα crescendo δεν χρειάζεται να καταλήγει σε πολύ δυνατό ήχο. Η έκτασή του εξαρτάται από το σημείο εκκίνησης, τον προορισμό και το μουσικό περιβάλλον.
Το crescendo μπορεί να εμφανιστεί σε οποιαδήποτε τονικότητα, μέτρο ή μορφή: σε μια αργή φράση σε ελάσσονα τονικότητα, σε ένα γρήγορο χορευτικό μέρος ή σε μουσική χωρίς τονικό κέντρο. Η θέση του μέσα στο έργο δείχνει ποια μουσική εξέλιξη υποστηρίζει και ποια σχέση αποκτά με τη δομή.
Πώς σημειώνεται στην παρτιτούρα;
Η οδηγία μπορεί να γραφτεί ολόκληρη, crescendo, ή με τη συντομογραφία cresc.. Ένας άλλος συνηθισμένος τρόπος είναι το σύμβολο με τις δύο γραμμές που απομακρύνονται μεταξύ τους από αριστερά προς τα δεξιά. Ανήκει στα σύμβολα που η διεθνής βιβλιογραφία ονομάζει hairpins. Η οριζόντια έκτασή του δείχνει το πέρασμα στο οποίο εφαρμόζεται η μεταβολή. Μετά τη λέξη ή τη συντομογραφία, μια διακεκομμένη γραμμή μπορεί να διευκρινίζει πόσο συνεχίζεται η οδηγία.
Όταν δηλώνεται και η τελική δυναμική, η κατεύθυνση είναι πιο συγκεκριμένη: ένα p στην αρχή και ένα f στο τέλος προσδιορίζουν μια πορεία από χαμηλή σε ισχυρότερη ένταση. Αν δεν υπάρχει τελική ένδειξη, ο εκτελεστής χρειάζεται να εκτιμήσει την έκταση της αύξησης μέσα στη φράση. Το τέλος του συμβόλου δεν συνεπάγεται από μόνο του επιστροφή στην αρχική δυναμική· η συνέχεια της παρτιτούρας δείχνει τι ακολουθεί.
Προσθήκες όπως poco a poco («λίγο λίγο») και molto («πολύ») εξειδικεύουν την οδηγία. Το crescendo poco a poco τονίζει τη βαθμιαία ανάπτυξη της αύξησης, ενώ το molto crescendo ζητά μεγαλύτερη αύξηση της έντασης. Η σημειογραφία αφήνει στον εκτελεστή την κατανομή αυτής της μεταβολής σύμφωνα με τη φράση· δεν απαιτεί να δυναμώνει κάθε επόμενη νότα κατά το ίδιο ποσό.
Πώς αναγνωρίζεται με το αυτί;
Η βασική ακουστική ένδειξη είναι η σταδιακή ενίσχυση του ήχου. Η μετάβαση προς τη μεγαλύτερη ένταση καταλαμβάνει χρόνο, έστω και σύντομο. Μια καινούργια φράση που ξεκινά αμέσως δυνατά δημιουργεί απότομη αλλαγή δυναμικής· για να ακούσουμε crescendo χρειάζεται να είναι αντιληπτή η πορεία της αύξησης.
Η επανάληψη κάνει συχνά αυτή τη μετάβαση ευκολότερα αντιληπτή. Όταν ένα ρυθμικό σχήμα ή μια μικρή μελωδία επανέρχεται, η μνήμη της προηγούμενης εμφάνισης μας βοηθά να ακούσουμε την ενίσχυση της επόμενης. Σε μια μελωδία που εξελίσσεται συνεχώς, η αύξηση αναγνωρίζεται μέσα από τη συνολική κατεύθυνση της φράσης, χωρίς να χρειάζεται να συγκρίνουμε κάθε νότα με την προηγούμενή της.
Χρειάζεται επίσης να ξεχωρίζουμε το crescendo από άλλες αλλαγές που προκαλούν διέγερση. Μια μελωδία μπορεί να ανεβαίνει σε ψηλότερες νότες, ο ρυθμός να πυκνώνει ή η αρμονία να γίνεται πιο ασταθής, χωρίς η εκτέλεση να δυναμώνει. Αυτές οι εξελίξεις συχνά συνδυάζονται με το crescendo, όμως το αυξανόμενο εκφραστικό βάρος και η αυξανόμενη ηχητική ένταση δεν ταυτίζονται πάντοτε.
Η διάκριση αφορά και την ταχύτητα. Το accelerando ζητά σταδιακή επιτάχυνση, ενώ το crescendo αύξηση της έντασης. Οι δύο οδηγίες μπορούν να συνυπάρχουν, καθεμία με τη δική της λειτουργία. Αντίστοιχα, το fortissimo είναι επίπεδο δυναμικής, το sforzando δηλώνει ιδιαίτερη έμφαση σε συγκεκριμένο σημείο και το diminuendo ή decrescendo ζητά υποχώρηση της έντασης.
Πώς δημιουργείται το crescendo;
Ο πιο άμεσος τρόπος είναι να δυναμώνει η εκτέλεση των ήδη ενεργών φωνών. Ένας βιολονίστας μπορεί να αυξήσει την ένταση μιας παρατεταμένης νότας· ένας πιανίστας να διαμορφώσει μια σειρά από ολοένα ισχυρότερες κρούσεις. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η μεταβολή μπορεί να πραγματοποιείται χωρίς να αλλάζει ο αριθμός των οργάνων ή των μουσικών φωνών.
Σε ένα σύνολο, η σύνθεση μπορεί να ενισχύει την ηχητική παρουσία προσθέτοντας όργανα, διπλασιασμούς ή νέες συνοδευτικές γραμμές. Η πύκνωση της υφής και ο εμπλουτισμός της ενορχήστρωσης συνεργάζονται συχνά με την αύξηση της δυναμικής στις επιμέρους φωνές. Το συνολικό αποτέλεσμα εξαρτάται από το πόσο δυνατά παίζουν τα όργανα, την τονική τους περιοχή, το ηχόχρωμα και τη μεταξύ τους ισορροπία.
Η διαφορά ακούγεται καθαρά σε δύο υποθετικές περιπτώσεις. Ένα κουαρτέτο εγχόρδων μπορεί να δυναμώνει σταδιακά με τα ίδια τέσσερα όργανα. Μια ορχήστρα μπορεί να προσθέτει φλάουτα και κλαρινέτα σε μια απαλή υφή, διατηρώντας συνολικά χαμηλή δυναμική. Στην πρώτη περίπτωση το crescendo είναι σαφές, στη δεύτερη η μεταβολή μπορεί να αφορά κυρίως το χρώμα και την πληρότητα του ήχου.
Από τον μεμονωμένο φθόγγο στη μεγάλη μουσική πορεία
Ένα crescendo μπορεί να εξελίσσεται μέσα σε έναν παρατεταμένο φθόγγο, εφόσον η φωνή ή το όργανο επιτρέπει τη συνεχή μεταβολή της έντασης. Μπορεί επίσης να εκτείνεται σε μια μικρή ομάδα νοτών ή σε ολόκληρη φράση. Στη δεύτερη περίπτωση, ο ακροατής αντιλαμβάνεται την κατεύθυνση μέσα από τη διαδοχή των ήχων.
Σε μεγαλύτερη κλίμακα, διαδοχικές φράσεις μπορούν να οργανωθούν σε μια ευρύτερη δυναμική άνοδο. Κάθε φράση ενδέχεται να έχει τις δικές της μικρές αυξομειώσεις, ενώ η συνολική περιοχή γίνεται προοδευτικά ισχυρότερη. Έτσι, το μεγάλο crescendo μπορεί να περιέχει μικρότερα δυναμικά κύματα. Η ύπαρξή τους δεν αναιρεί την ευρύτερη κατεύθυνση.
Η διάρκεια και το μέγεθος της αύξησης είναι διαφορετικά ζητήματα. Ένα σύντομο crescendo μπορεί να καλύπτει μεγάλη δυναμική απόσταση, ενώ ένα μακρύ να μεταβάλλει την ένταση ελάχιστα. Ο χρόνος που καταλαμβάνει και η διαφορά ανάμεσα στην αρχική και την τελική δυναμική συνδιαμορφώνουν τον χαρακτήρα του.
Η εκφραστική και μορφική λειτουργία του
Το crescendo συχνά κατευθύνει την προσοχή προς μια επερχόμενη άφιξη: μια ισχυρή συγχορδία, μια αρμονική λύση ή την είσοδο ενός νέου θέματος. Η προετοιμασία επιτρέπει στο σημείο άφιξης να αποκτήσει βάρος. Η κορύφωση γίνεται αντιληπτή σε σχέση με τη διαδρομή που οδήγησε σε αυτήν, όχι μόνο χάρη στην απόλυτη έντασή της.
Στο εσωτερικό μιας μελωδίας, η αύξηση μπορεί να αναδείξει μια σημαντική νότα ή μια λέξη του ποιητικού κειμένου. Σε μεγαλύτερες ενότητες μπορεί να βοηθήσει στη μετάβαση, να παρατείνει την προσμονή μιας κατάληξης ή να ενισχύσει την επιστροφή γνώριμου υλικού. Δεν αποτελεί αυτόνομη μουσική μορφή, αλλά μπορεί να συμβάλλει ουσιαστικά στην άρθρωση της μορφής.
Η κατεύθυνση μπορεί ακόμη να διακοπεί. Ένα crescendo που ακολουθείται από ξαφνικό piano μπορεί να αφήνει την αναμενόμενη εκτόνωση μετέωρη. Σε άλλη περίπτωση, μια περιορισμένη αύξηση αρκεί για να δώσει μεγαλύτερη παρουσία σε μια ήρεμη φράση. Το crescendo δεν έχει ένα σταθερό συναισθηματικό νόημα: αποκτά χαρακτήρα από τη μελωδία, την αρμονία, τον ρυθμό και όσα προηγήθηκαν.
Η εφαρμογή στη φωνή και στα όργανα
Φωνή, έγχορδα και πνευστά
Στη φωνή, η ένταση μπορεί να αλλάζει ενώ διατηρείται το ίδιο τονικό ύψος. Η messa di voce, όπως περιγράφεται στην παλαιότερη φωνητική διδασκαλία, συνδυάζει ένα crescendo και κατόπιν ένα diminuendo πάνω σε παρατεταμένο ήχο. Απαιτεί έλεγχο της δυναμικής με διατήρηση της ποιότητας και της σταθερότητας του φθόγγου. Το crescendo αποτελεί εδώ το πρώτο σκέλος μιας ολοκληρωμένης αυξομείωσης.
Στα έγχορδα με δοξάρι, η συνεχής διέγερση της χορδής επιτρέπει αντίστοιχη μεταβολή σε μια κρατημένη νότα. Η ταχύτητα του δοξαριού, η δύναμη με την οποία εφαρμόζεται στη χορδή και το σημείο επαφής συνεργάζονται στη διαμόρφωση του ήχου. Στα πνευστά, ο έλεγχος της αναπνοής συνδυάζεται με τις ιδιαίτερες απαιτήσεις παραγωγής του ήχου κάθε οργάνου. Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, η αύξηση της έντασης χρειάζεται να διατηρεί την ακρίβεια του τονικού ύψους και την επιθυμητή ποιότητα του ήχου.
Η ιδιαίτερη περίπτωση του πιάνου
Στο πιάνο, μετά την κρούση του σφυριού ο ήχος της χορδής κατά κανόνα εξασθενεί. Ο πιανίστας δεν μπορεί να κάνει την ίδια ήδη παιγμένη νότα να δυναμώσει απλώς πιέζοντας περισσότερο το πλήκτρο. Γι’ αυτό το crescendo πραγματοποιείται κυρίως μέσα από διαδοχικές κρούσεις, με αυξανόμενη δυναμική και προσεκτική ισορροπία ανάμεσα στη μελωδία, τη συνοδεία και τις εσωτερικές φωνές.
Το δεξί πεντάλ μεταβάλλει τη διάρκεια, την αντήχηση και τη συνήχηση των φθόγγων. Μπορεί να συμμετέχει στην αίσθηση πληρότητας μιας φράσης, όμως δεν αποτελεί μηχανισμό συνεχούς αύξησης της έντασης ενός απομονωμένου ήχου. Η γραφή σε οκτάβες, οι πληρέστερες συγχορδίες ή μια ενεργότερη συνοδεία μπορούν επίσης να ενισχύσουν μια δυναμική πορεία, εφόσον υποστηρίζονται από την εκτέλεση.
Σε μια λυρική φράση, το crescendo της μελωδίας δεν απαιτεί να δυναμώνει εξίσου κάθε νότα της συνοδείας. Η διατήρηση των αναλογιών επιτρέπει να ακούμε ποια φωνή κατευθύνει την αύξηση. Αν όλες οι φωνές ενισχυθούν χωρίς διάκριση, η μελωδική γραμμή μπορεί να χάσει τη θέση της ακριβώς τη στιγμή που θα έπρεπε να αναδειχθεί.
Η ιστορική διαδρομή: πριν και μέσα στο Μάνχαϊμ
Η ιστορία του crescendo περιλαμβάνει τρεις αλληλένδετες εξελίξεις: την πρακτική των σταδιακών αυξομειώσεων, τη γραπτή τους αποτύπωση και την οργάνωσή τους σε μεγάλη ορχηστρική κλίμακα. Η παρτιτούρα καταγράφει μέρος μόνο της ιστορικής εκτελεστικής πρακτικής. Οι διδακτικές πραγματείες και οι μαρτυρίες της εποχής συμπληρώνουν την εικόνα, ιδίως όταν οι δυναμικές αποχρώσεις δεν σημειώνονται αναλυτικά.
Στη συλλογή Sonate a violino solo e violoncello col cimbalo, έργο 1, του Τζοβάνι Αντόνιο Πιάνι, που δημοσιεύθηκε στο Παρίσι το 1712, συναντούμε πρώιμα σύμβολα για δυναμικές αυξομειώσεις. Η μελέτη της Mary Cyr τα εξετάζει μέσα στο πλαίσιο της γαλλικής και ιταλικής εκτελεστικής πρακτικής. Η έκδοση αποτελεί πρώιμο τεκμήριο της γραπτής αποτύπωσης αυτών των αποχρώσεων· η ίδια η πρακτική έχει διαφορετική ιστορία από τη σημειογραφία της.
Ο Πιερ Φραντσέσκο Τόζι περιγράφει στη φωνητική πραγματεία του 1723 τη βαθμιαία αύξηση και υποχώρηση του ήχου στη messa di voce. Στο The Art of Playing on the Violin του 1751, ο Φραντσέσκο Τζεμινιάνι εξηγεί επίσης πώς ένας παρατεταμένος φθόγγος μπορεί να αρχίζει απαλά, να δυναμώνει προς το μέσον και έπειτα να υποχωρεί. Οι δύο πηγές τεκμηριώνουν μια εκφραστική πρακτική μικρής κλίμακας, στη φωνή και στο βιολί.
Στα μέσα του 18ου αιώνα, η αυλική ορχήστρα του Μάνχαϊμ, με κεντρική μορφή τον Γιόχαν Στάμιτς, απέκτησε φήμη για το συντονισμένο παίξιμο και τη δυναμική της ευελιξία. Η βαθμιαία αύξηση της έντασης πραγματοποιούνταν από ολόκληρο το σύνολο με ακρίβεια και μεγάλη ακουστική επίδραση. Το crescendo του Μάνχαϊμ συνδέθηκε έτσι με μια ιδιαίτερη ορχηστρική δεξιοτεχνία. Η συμβολή της σχολής βρίσκεται στην ανάπτυξη και διάδοση αυτής της συλλογικής εκτέλεσης, ενώ οι παλαιότερες πηγές τεκμηριώνουν ήδη τη χρήση δυναμικών αυξομειώσεων στη φωνή και στα όργανα.
Ο Κρίστιαν Φρίντριχ Ντάνιελ Σούμπαρτ περιγράφει το crescendo της ορχήστρας με την εικόνα ενός καταρράκτη στις Ideen zu einer Ästhetik der Tonkunst. Το βιβλίο εκδόθηκε μετά τον θάνατό του, το 1806, με επιμέλεια του γιου του, Λούντβιχ Σούμπαρτ. Η μεταφορά αποτυπώνει τον θαυμασμό για τη δύναμη του συνόλου και τη δυνατότητά του να διαμορφώνει μεγάλες, συντονισμένες μεταβολές της έντασης.
Το περίφημο crescendo του Ροσσίνι
Στον Ροσσίνι, το crescendo αποκτά μια ιδιαίτερα αναγνωρίσιμη σχέση με την επανάληψη μικρών μουσικών σχημάτων. Μια σύντομη ιδέα επανέρχεται, η δυναμική αυξάνεται και η ηχητική παρουσία του συνόλου ενισχύεται. Η επιμονή στο γνώριμο υλικό επιτρέπει να ακούμε κυρίως την αλλαγή της δύναμης και της έκτασής του.
Η εισαγωγή που συνδέεται σήμερα με τον Κουρέα της Σεβίλλης είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα. Είχε χρησιμοποιηθεί προηγουμένως στις όπερες Aureliano in Palmira (1813) και Elisabetta, regina d’Inghilterra (1815), πριν συνδεθεί με τον Κουρέα του 1816. Η ιστορική αυτή διαδρομή δείχνει γιατί τα θέματά της δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται αυτομάτως ως μουσικές περιγραφές των προσώπων της συγκεκριμένης κωμωδίας.
Η αργή εισαγωγή ξεκινά στη Μι μείζονα και ακολουθεί ένα Allegro vivace στη Μι ελάσσονα, με δεύτερη θεματική περιοχή στη Σολ μείζονα. Η γρήγορη ενότητα ακολουθεί διάταξη μορφής σονάτας χωρίς χωριστή ενότητα ανάπτυξης. Ένα μακρύ crescendo ολοκληρώνει την έκθεση· έπειτα η δυναμική υποχωρεί και αρχίζει η επανέκθεση. Η αύξηση έχει, επομένως, συγκεκριμένη θέση μέσα στη μορφή: ενισχύει την ολοκλήρωση της έκθεσης πριν επιστρέψει το πρώτο θέμα.
Ο επαναλαμβανόμενος ρυθμός και η εναλλαγή τονικής και δεσπόζουσας στηρίζουν τη συσσώρευση. Η μουσική μοιάζει να αποκτά όλο και μεγαλύτερη ορμή, ακόμη και όταν η ταχύτητα του παλμού διατηρείται. Το «crescendo του Ροσσίνι» συνδυάζει έτσι την επανάληψη, την αύξηση της δυναμικής και την ενίσχυση του ορχηστρικού ήχου σε μια αναγνωρίσιμη συνθετική διαδικασία.
Δύο ακόμη παραδείγματα: μετάβαση και συνολικός σχεδιασμός
- Μπετόβεν — Η μετάβαση προς το φινάλε της Πέμπτης Συμφωνίας
Στη Συμφωνία αρ. 5 σε Ντο ελάσσονα, έργο 67, που ολοκληρώθηκε το 1808, το τρίτο μέρος συνδέεται χωρίς παύση με το τέταρτο. Η επίμονη παρουσία των τυμπάνων, η βαθμιαία αύξηση της έντασης και η ενίσχυση της ορχηστρικής υφής δημιουργούν προσμονή για τη νέα ενότητα. Το φινάλε εισέρχεται στη Ντο μείζονα.
Το crescendo αποκτά εδώ μεταβατική λειτουργία: συνδέει δύο μέρη και προετοιμάζει την αλλαγή του ηχητικού χώρου. Στο τέταρτο μέρος η ορχήστρα εμπλουτίζεται με πίκολο, κοντραφαγκότο και τρία τρομπόνια, που δεν χρησιμοποιούνται στα προηγούμενα μέρη. Η άφιξη στη Ντο μείζονα γίνεται αισθητή μέσα από τον συνδυασμό δυναμικής, αρμονίας και διευρυμένης ενορχήστρωσης.
- Ραβέλ — Το Boléro
Στο Boléro του 1928, η αύξηση της ηχητικής έντασης αποτελεί βασικό στοιχείο του συνολικού σχεδιασμού. Το έργο γράφτηκε για μπαλέτο κατόπιν παραγγελίας της Ίντα Ρουμπινστάιν. Σε μέτρο 3/4, οι δύο μελωδικές ιδέες επανέρχονται πάνω σε επίμονο ρυθμικό σχήμα του μικρού τυμπάνου, με διαφορετικά όργανα και συνδυασμούς.
Η πρώτη μελωδική εμφάνιση ανατίθεται στο φλάουτο. Ακολουθούν νέες παρουσιάσεις στα ξύλινα πνευστά και προοδευτικά πλουσιότεροι συνδυασμοί, με σαξόφωνα, χάλκινα, σελέστα και έγχορδα να συμμετέχουν στη διαμόρφωση του χρώματος. Η δυναμική άνοδος συνεργάζεται με την ενορχήστρωση, ενώ ο ρυθμικός πυρήνας παραμένει σταθερός.
Το τονικό κέντρο παραμένει κατά το μεγαλύτερο μέρος το Ντο, με τη Ντο μείζονα ως βασικό πλαίσιο· η δεύτερη μελωδία περιλαμβάνει χρωματικούς φθόγγους που εμπλουτίζουν αυτό το πεδίο. Κοντά στο τέλος εμφανίζεται μια σύντομη μετατόπιση στη Μι μείζονα, πριν από την επιστροφή στο Ντο. Το μεγάλο crescendo αποτελεί τη συνολική κατεύθυνση του έργου, μέσα στην οποία εντάσσονται οι επιμέρους δυναμικές ενδείξεις και οι αλλαγές της ενορχήστρωσης. Η επανάληψη προσφέρει το σταθερό υπόβαθρο που κάνει αυτές τις μεταβολές ιδιαίτερα αισθητές.
Η παρτιτούρα και η ερμηνευτική απόφαση
Η εκτέλεση ενός crescendo απαιτεί επιλογές για το σημείο έναρξης, την έκταση της αύξησης και την άφιξη. Αν η μέγιστη ένταση ακουστεί πολύ νωρίς, η συνέχεια μπορεί να χάσει την αίσθηση πορείας. Αν η αύξηση αναβληθεί υπερβολικά, το αποτέλεσμα μπορεί να μοιάσει με απότομη αλλαγή. Η κατανομή της δυναμικής εξαρτάται από τη δομή της φράσης και τις δυνατότητες της συγκεκριμένης φωνής ή του οργάνου.
Σε ένα σύνολο, η επιτυχία της αύξησης εξαρτάται και από τις αναλογίες ανάμεσα στις ομάδες. Μια συνοδεία που ενισχύεται υπερβολικά μπορεί να καλύψει το θέμα. Μια είσοδος χάλκινων που αποκαλύπτει πρόωρα όλη τη διαθέσιμη ηχητική δύναμη μπορεί να δυσκολέψει τη συνέχεια. Το ζητούμενο είναι η καθαρή παρουσίαση της μουσικής πορείας.
Η ιστορική εκτελεστική πρακτική προσθέτει μια ακόμη διάσταση. Ο David Hyun-Su Kim, εξετάζοντας παρτιτούρες του Μπραμς και ηχογραφήσεις των αρχών του 20ού αιώνα από μουσικούς κοντά στην παράδοσή του, υποστηρίζει ότι τα hairpins σε αυτό το περιβάλλον μπορούν να εκφράζουν μια ευρύτερη ενίσχυση ή υποχώρηση της φράσης, με μέσα που περιλαμβάνουν και χρονικές αποχρώσεις. Πρόκειται για ερμηνευτική θέση που αφορά συγκεκριμένο ιστορικό περιβάλλον. Αναδεικνύει την ανάγκη να διαβάζονται τα σύμβολα σε σχέση με τον συνθέτη και τις πηγές της εποχής του, διατηρώντας σαφή τη σύγχρονη διάκριση ανάμεσα στην αύξηση της έντασης και την επιτάχυνση.
🎧 Ακούγοντας το crescendo
Στην εισαγωγή του Κουρέα της Σεβίλλης, η προσοχή μπορεί να εστιάσει στη μεγάλη συσσώρευση της γρήγορης ενότητας. Το ενδιαφέρον βρίσκεται στην επανάληψη: πώς ένα μικρό μουσικό σχήμα αποκτά μεγαλύτερη ηχητική παρουσία και πώς, μετά την κορύφωση, η υποχώρηση της δυναμικής επιτρέπει την επιστροφή του θέματος. Η London Symphony Orchestra με τον Κλαούντιο Αμπάντο προσφέρει μια προτεινόμενη ηχογράφηση για αυτή την ακρόαση.
Στο Boléro, η οπτική παρακολούθηση μιας ορχηστρικής εκτέλεσης βοηθά να συνδεθεί κάθε νέο χρώμα με τα όργανα που το δημιουργούν. Η προτεινόμενη εκτέλεση του hr-Sinfonieorchester — Frankfurt Radio Symphony με τον Αλέν Αλτινογκλού, στην Alte Oper της Φρανκφούρτης στις 10 Ιουνίου 2022, προσφέρεται για να παρακολουθήσουμε την ευρύτερη πορεία από τη χαμηλή αρχική δυναμική προς το ισχυρό τέλος.
Τα δύο έργα επιτρέπουν διαφορετικές συγκρίσεις. Στον Ροσσίνι το crescendo καταλαμβάνει χαρακτηριστική περιοχή μιας μεγαλύτερης μορφής· στον Ραβέλ συνδέεται με τον συνολικό σχεδιασμό. Και στα δύο, η επανάληψη δίνει στον ακροατή ένα σταθερό σημείο αναφοράς ώστε να ακούει καθαρότερα τη μεταβολή.
📚 Περαιτέρω Μελέτη
Η δημοσιευμένη ανάλυση «Μωρίς Ραβέλ — Boléro» στις Μουσικογραφίες εξετάζει αναλυτικότερα τη διαδοχή των σολιστικών χρωμάτων, τη διεύρυνση της ορχήστρας και την τελική τονική μετατόπιση. Συμπληρώνει το παράδειγμα αυτού του άρθρου, δείχνοντας πώς η επανάληψη και η ενορχήστρωση οργανώνουν τη συνολική δυναμική πορεία του έργου.
Η ενότητα «Other Aspects of Notation» των Chelsey Hamm και Mark Gotham στο Open Music Theory προσφέρει μια σαφή αφετηρία για τη δυναμική, την άρθρωση και το τέμπο. Βοηθά ιδιαίτερα στη διάκριση ανάμεσα στις ενδείξεις που καθορίζουν ηχητική στάθμη και σε εκείνες που περιγράφουν μεταβολή.
Το The Art of Playing on the Violin του Τζεμινιάνι, ιδίως οι αρχικές οδηγίες για το δοξάρι και το παράδειγμα XVIII για τα εκφραστικά στολίδια, επιτρέπει να δούμε πώς οι αυξομειώσεις του ήχου εντάσσονταν στη διδασκαλία του 18ου αιώνα. Η ανάγνωσή του ως ιστορικής πηγής προϋποθέτει προσοχή στη διαφορετική ορολογία και στην εκτελεστική πρακτική της εποχής.
Για το πιάνο, η μελέτη του Bart van Oort «Beethoven’s Dynamics in Keyboard Works» εξετάζει τη σχέση των δυναμικών ενδείξεων με τα ιστορικά πιάνα και τη μουσική φραστική. Τα παραδείγματά της βοηθούν να συνδεθούν η υφή, η ισορροπία των φωνών και οι δυνατότητες του οργάνου με την ανάγνωση της δυναμικής.
Το «The Brahmsian Hairpin» του Kim ανοίγει μια περισσότερο εξειδικευμένη συζήτηση για το νόημα των συμβόλων στον 19ο αιώνα. Παρουσιάζει μια ερμηνευτική προσέγγιση που συνδέει την παρτιτούρα με την ιστορική ηχογράφηση· η αξιοποίησή της προϋποθέτει εξέταση του συγκεκριμένου μουσικού και ιστορικού πλαισίου.
🔗 Σχετικοί όροι
- Δυναμική: το πεδίο των διαφορετικών εντάσεων και των μεταβολών τους στη μουσική εκτέλεση.
- Diminuendo / decrescendo: ενδείξεις σταδιακής μείωσης της ηχητικής έντασης· η ακριβής χρήση τους σε ιστορικές πηγές χρειάζεται να εξετάζεται στο συγκεκριμένο περιβάλλον.
- Messa di voce: βαθμιαία αύξηση και κατόπιν υποχώρηση της έντασης σε παρατεταμένο φωνητικό ήχο, στην παραδοσιακή φωνητική διδασκαλία.
- Accelerando: σταδιακή αύξηση της ταχύτητας της εκτέλεσης, η οποία μπορεί να συνδυάζεται με crescendo.
- Sforzando: ένδειξη ιδιαίτερης δυναμικής έμφασης σε έναν φθόγγο ή μια συγχορδία.
- Ostinato: επαναλαμβανόμενο μουσικό σχήμα που μπορεί να στηρίζει μια δυναμική συσσώρευση, χωρίς να προϋποθέτει crescendo.
🎼 Μουσική Σκέψη
Όταν μια φράση δυναμώνει σταδιακά, η προσοχή μας στρέφεται προς τη συνέχειά της. Ο ήχος που ακούμε αποκτά σχέση με εκείνον που περιμένουμε. Το crescendo δίνει έτσι στη δυναμική μια χρονική κατεύθυνση: η ένταση γίνεται μέρος της μουσικής προσμονής.
Βιβλιογραφία & Πηγές
Πρωτογενείς πηγές και παρτιτούρες
- Tosi, Pier Francesco. Opinioni de’ cantori antichi e moderni, o sieno osservazioni sopra il canto figurato. Μπολόνια: Lelio dalla Volpe, 1723. Αγγλική μετάφραση του John Ernest Galliard: Observations on the Florid Song, Λονδίνο: J. Wilcox, 1743, κεφάλαιο I, §29. Χρησιμοποιήθηκε η ψηφιακή μεταγραφή του Project Gutenberg, η οποία βασίζεται στην ανατύπωση William Reeves του 1967. Περιγραφή της messa di voce.
- Geminiani, Francesco. The Art of Playing on the Violin, έργο 9. Λονδίνο, 1751. Εξετάστηκε το κείμενο σε αναπαραγωγή της έκδοσης facsimile με επιμέλεια David D. Boyden, Oxford University Press. Αρχικές οδηγίες για το δοξάρι και παράδειγμα XVIII.
- Schubart, Christian Friedrich Daniel. Ideen zu einer Ästhetik der Tonkunst. Επιμέλεια Ludwig Schubart. Βιέννη: J. V. Degen, 1806, πρόλογος και σ. 130. Ψηφιακή μεταγραφή της έκδοσης στο Project Gutenberg· το απόσπασμα για τη δυναμική της ορχήστρας του Μάνχαϊμ διασταυρώθηκε και με την αναπαραγωγή του στο πρόγραμμα DVVLIO της Hochschule für Musik Würzburg.
- Ravel, Maurice. Boléro. Ορχηστρική παρτιτούρα. Παρίσι: Durand, 1929. Εξετάστηκαν η αρχική σελίδα ενορχήστρωσης, η αρχή του έργου και η τελική τονική μετατόπιση σε ψηφιακό αντίγραφο της έκδοσης.
Ιστορία, σημειογραφία και εκτελεστική πρακτική
- Treccani, Vocabolario on line, λήμμα «Crescèndo». Ετυμολογία και βασική σημασία του όρου.
- Treccani, Enciclopedia Italiana, λήμμα «Crescendo» (1931). Για την ενίσχυση του ήχου με δυναμικές μεταβολές και διεύρυνση του συνόλου· δεν χρησιμοποιήθηκε ως τεκμήριο της πρώτης εμφάνισης της σημειογραφίας.
- Hamm, Chelsey, και Mark Gotham. «Other Aspects of Notation», Open Music Theory. Δυναμικές ενδείξεις, άρθρωση και τέμπο· εξετάστηκε η εκπαιδευτική αναδημοσίευση του Roger Williams University.
- Cyr, Mary. «François Couperin’s advice on the suspension and playing with strings». Early Music 52, αρ. 4 (2024), σ. 537–547. Ηλεκτρονική δημοσίευση 27 Μαρτίου 2025. DOI: 10.1093/em/caaf001. Για τις πρώιμες δυναμικές αποχρώσεις και τη σημειογραφία του Πιάνι· αξιοποιήθηκαν τα διαθέσιμα αποσπάσματα της ηλεκτρονικής έκδοσης.
- Hörner, Stephan. «Stamitz, Johann». Neue Deutsche Biographie 25 (2013), σ. 44–45. Για τη θέση του Στάμιτς και τη δυναμική δεξιοτεχνία του Μάνχαϊμ.
- DVVLIO, Hochschule für Musik Würzburg. «Mannheimer Schule, Mannheimer Hofkapelle, Mannheimer Crescendo». Ιστορικές μαρτυρίες και βιβλιογραφικό πλαίσιο για την ορχήστρα.
- Van Oort, Bart. «Beethoven’s Dynamics in Keyboard Works». Music & Practice, τόμος 8. Για τις δυναμικές ενδείξεις, την υφή και την ερμηνεία στο παλαιότερο πιανιστικό ρεπερτόριο.
- Kim, David Hyun-Su. «The Brahmsian Hairpin». 19th-Century Music 36, αρ. 1 (2012), σ. 46–57. DOI: 10.1525/ncm.2012.36.1.046. Η συγκεκριμένη αναφορά στην ερμηνευτική θέση του συγγραφέα βασίζεται στην περίληψη του άρθρου.
- Nakamura, Isao. «Fundamental theory and computer simulation of the decay characteristics of piano sound». Journal of the Acoustical Society of Japan (E) 10, αρ. 5 (1989), σ. 289–297. DOI: 10.1250/ast.10.289. Ακουστική τεκμηρίωση για την εξασθένηση του ήχου του πιάνου.
Μουσικά παραδείγματα και ηχογραφήσεις
- Sharpe, David Lewiston. Πρόλογος στην ορχηστρική έκδοση Il barbiere di Siviglia: Overture to the Opera του Rossini, Edition Eulenburg, αρ. 685, 2017, σ. III. Για την επαναχρησιμοποίηση της εισαγωγής, τη μορφή, τις θεματικές τονικές περιοχές και τη θέση του crescendo. Εξετάστηκε το διαθέσιμο εκδοτικό δείγμα.
- Minnesota Opera. The Barber of Seville: Teacher’s Guide. Συμπληρωματική εκπαιδευτική τεκμηρίωση για την εισαγωγή και τη σχέση της με την όπερα.
- Beethoven-Haus Bonn. «Symphony no. 5 (C minor), op. 67». Χρονολόγηση και ιστορία του έργου.
- Eastman School of Music. Beethoven Symphony Basics, «Symphony No. 5 in C minor, Op. 67 (1808)». Για τη σύνδεση των δύο τελευταίων μερών και τη διεύρυνση της ενορχήστρωσης.
- Philharmonie de Paris. «Boléro de Maurice Ravel» και σημείωμα προγράμματος για το έργο. Για την παραγγελία, τη δυναμική πορεία, την επανάληψη και την τονική μετατόπιση στο τέλος.
- Rossini, Il barbiere di Siviglia: Overture. London Symphony Orchestra, Claudio Abbado. Επίσημη ψηφιακή ανάρτηση της Universal Music Group.
- Ravel, Boléro. hr-Sinfonieorchester — Frankfurt Radio Symphony, Alain Altinoglu. Alte Oper Frankfurt, 10 Ιουνίου 2022. Επίσημη σελίδα και ανάρτηση του hr-Sinfonieorchester.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου