Γιόχαν Στράους Β' - Σημαντικά 'Εργα

Αναμνηστικό πορτρέτο του Γιόχαν Στράους Β΄, συνδεδεμένο με τη διαχρονική επιτυχία του βαλς «Στον ωραίο γαλάζιο Δούναβη».

Ο Γιόχαν Στράους Β΄ (1825–1899), ο περίφημος «βασιλιάς του βαλς», υπήρξε πολύ περισσότερο από ένας εξαιρετικά δημοφιλής συνθέτης χορευτικής μουσικής. Πατώντας στην παράδοση που είχαν διαμορφώσει ο πατέρας του, Γιόχαν Στράους Α΄, και ο Γιόζεφ Λάννερ, διεύρυνε το βιεννέζικο βαλς σε έργο με μεγάλη εισαγωγή, πλούσια ενορχήστρωση, σαφή δραματουργική πορεία και συχνά σχεδόν συμφωνικές αναλογίες. Με τον ίδιο συνδυασμό μελωδικής αμεσότητας και ορχηστρικής φαντασίας έδωσε ιδιαίτερο χαρακτήρα στην πόλκα, στο εμβατήριο και σε άλλους χορούς της εποχής.

Από τη δεκαετία του 1870 στράφηκε συστηματικά και στη σκηνή. Τα δεκαεπτά πρωτότυπα σκηνικά έργα του περιλαμβάνουν δεκαπέντε οπερέτες, την κωμική όπερα Ritter Pásmán και το ημιτελές μπαλέτο Aschenbrödel. Η μετάβαση αυτή δεν σήμανε εγκατάλειψη της χορευτικής μουσικής· αντίθετα, η θεατρική γραφή και το βιεννέζικο βαλς άρχισαν να τροφοδοτούν το ένα το άλλο, δημιουργώντας μερικές από τις πιο χαρακτηριστικές σελίδες του ύστερου 19ου αιώνα.

Βαλς

Στα μεγάλα βαλς του Στράους ο χορός αποκτά μορφή ευρύτερης ορχηστρικής αφήγησης. Οι εκτεταμένες εισαγωγές προετοιμάζουν την είσοδο της χαρακτηριστικής τριμερούς κίνησης, οι διαδοχικές ενότητες δημιουργούν αντιθέσεις χαρακτήρα και τονικότητας και η coda επαναφέρει ή μεταμορφώνει προηγούμενο υλικό. Σε αυτά τα έργα βρίσκεται η πιο ολοκληρωμένη έκφραση της τέχνης του και η σημαντικότερη συμβολή του στη διεθνή καθιέρωση του βιεννέζικου βαλς.

Morgenblätter (Πρωινές εφημερίδες), έργο 279 — Γραμμένο για τον χορό της ένωσης δημοσιογράφων και συγγραφέων Concordia και πρωτοπαρουσιασμένο το 1864, συνδυάζει κομψότητα, λυρισμό και ζωηρό ρυθμικό παλμό. Η διάρθρωσή του σε εισαγωγή, πέντε ενότητες βαλς και coda είναι χαρακτηριστική της ώριμης μορφής που είχε πλέον αποκτήσει το είδος.
An der schönen blauen Donau (Στον ωραίο γαλάζιο Δούναβη), έργο 314 — Το γνωστότερο έργο του Στράους και μία από τις πιο αναγνωρίσιμες συνθέσεις του 19ου αιώνα. Πρωτοπαρουσιάστηκε στις 15 Φεβρουαρίου 1867 σε μορφή για ανδρική χορωδία και ορχήστρα και λίγο αργότερα καθιερώθηκε στην αμιγώς ορχηστρική του εκδοχή. Η ατμοσφαιρική εισαγωγή, η αλληλουχία πέντε βαλς και η εκτεταμένη coda μετατρέπουν τον χορό σε μια μεγάλη ποιητική εικόνα της βιεννέζικης μουσικής ζωής.
Künstlerleben (Η ζωή του καλλιτέχνη), έργο 316 — Παρουσιάστηκε τον Φεβρουάριο του 1867, λίγες ημέρες μετά την πρώτη εκτέλεση του Γαλάζιου Δούναβη. Από τα πιο λυρικά και εσωστρεφή βαλς του συνθέτη, συνδυάζει τον χορευτικό παλμό με ιδιαίτερα ευγενή μελωδική γραφή και προσεγμένη ισορροπία ανάμεσα στις πέντε ενότητες του έργου.
Geschichten aus dem Wienerwald (Ιστορίες από το δάσος της Βιέννης), έργο 325 — Ένα από τα πλέον χαρακτηριστικά παραδείγματα της σύνδεσης του αστικού βιεννέζικου βαλς με αναφορές στην αυστριακή λαϊκή παράδοση. Η εκτενής εισαγωγή και η επανεμφάνιση της κιθάρας-ζίτερ ως σολιστικού οργάνου προσδίδουν στο έργο ιδιαίτερη ηχητική ταυτότητα, πριν η μουσική περάσει στις πέντε διαδοχικές ενότητες βαλς.
Wein, Weib und Gesang (Κρασί, γυναίκες και τραγούδι), έργο 333 — Όπως και ο Γαλάζιος Δούναβης, γράφτηκε αρχικά με ανδρική χορωδία. Η πρώτη εκτέλεση αυτής της μορφής πραγματοποιήθηκε το 1869. Η ευρύχωρη εισαγωγή και οι μεγάλες μελωδικές καμπύλες δίνουν στο έργο έναν ιδιαίτερα πανηγυρικό χαρακτήρα, χωρίς να χάνεται η ευκινησία του βαλς.
Wiener Blut (Βιεννέζικο αίμα), έργο 354 — Συντέθηκε για τον χορό της Όπερας της Βιέννης στο Musikverein και παρουσιάστηκε το 1873 με τον ίδιο τον Στράους να διευθύνει. Η κομψότητα, η μελωδική άνεση και η χαρακτηριστική ρυθμική ελαστικότητα του έργου συμπυκνώνουν πολλά από τα στοιχεία που ταυτίστηκαν διεθνώς με το βιεννέζικο ύφος.
Wo die Zitronen blüh’n (Εκεί όπου ανθίζουν οι λεμονιές), έργο 364 — Συνδέεται με την περιοδεία του Στράους στην Ιταλία το 1874 και είχε αρχικά τον τίτλο Bella Italia. Η υποβλητική αρχή και ο λυρικός χαρακτήρας των βασικών θεμάτων του δημιουργούν έναν από τους πιο ποιητικούς κόσμους στο σύνολο των βαλς του.
Rosen aus dem Süden (Τριαντάφυλλα από τον Νότο), έργο 388 — Δημιουργήθηκε από μουσικό υλικό της οπερέτας Das Spitzentuch der Königin. Η μεταφορά των θεατρικών θεμάτων σε αυτοτελή ορχηστρική σύνθεση δείχνει πόσο γόνιμη είχε γίνει πλέον η σχέση ανάμεσα στη σκηνική και τη χορευτική γραφή του Στράους.
Frühlingsstimmen (Οι Φωνές της Άνοιξης), έργο 410 — Ένα από τα λαμπρότερα ύστερα βαλς του, γραμμένο το 1882–1883 αρχικά για υψίφωνο κολορατούρα και ορχήστρα. Η φωνητική εκδοχή παρουσιάστηκε με τη Bianca Bianchi, ενώ ακολούθησε σύντομα και η ορχηστρική μορφή που κυριάρχησε στο συναυλιακό ρεπερτόριο. Η γρήγορη μελωδική κίνηση και η φωτεινή ενορχήστρωση αποδίδουν με ιδιαίτερη ζωντάνια τον ανοιξιάτικο χαρακτήρα του έργου.
Kaiser-Walzer (Αυτοκρατορικό βαλς), έργο 437 — Έργο του 1889 και ένα από τα επιβλητικότερα συναυλιακά βαλς του Στράους. Η αργή εισαγωγή σε χαρακτήρα εμβατηρίου, οι πέντε ενότητες βαλς και η μεγάλη coda δημιουργούν ασυνήθιστη αίσθηση κλίμακας και τελετουργικής λαμπρότητας. Ο αρχικός σχεδιασμός του συνδεόταν με τον τίτλο Hand in Hand, πριν επικρατήσει η ονομασία Kaiser-Walzer.

Πόλκες

Η πόλκα αποκτά στον Στράους πολλές διαφορετικές όψεις: κομψή και ανάλαφρη στην Polka française, εκρηκτική στην Polka schnell, σκωπτική ή περιγραφική όταν η ενορχήστρωση μιμείται ήχους και καταστάσεις. Μέσα σε λίγα λεπτά ο συνθέτης μπορεί να οργανώσει έντονη θεατρικότητα, αντιθέσεις και ορχηστρικά ευρήματα, χωρίς να διαταράσσεται η σαφήνεια του χορευτικού ρυθμού.

Explosionen-Polka (Εκρήξεις), έργο 43 — Έργο της πρώτης δημιουργικής περιόδου του Στράους, χαρακτηριστικό της νεανικής του τάσης για άμεση ενέργεια και εντυπωσιακή ορχηστρική κίνηση.
Annen-Polka, έργο 117 — Μία από τις σημαντικότερες πρώιμες πόλκες του. Ένα σωζόμενο αυτόγραφο απόσπασμά της έχει ιδιαίτερη αξία, επειδή περιλαμβάνει σπάνιες ενδείξεις για τον τρόπο με τον οποίο ο ίδιος ο Στράους αντιλαμβανόταν την εκτέλεση της μουσικής του.
Bürger-Ball-Polka, έργο 145 — Αντιπροσωπευτικό δείγμα της μουσικής που ο Στράους συνέθετε για το πυκνό δίκτυο βιεννέζικων χορών και κοινωνικών εκδηλώσεων, στο οποίο οικοδομήθηκε μεγάλο μέρος της πρώιμης σταδιοδρομίας του.
Aurora-Polka, έργο 165 — Η σωστή ταύτιση του έργου 165, το οποίο στο παλιό άρθρο εμφανιζόταν λανθασμένα ως Morgenblätter-Polka. Η πρώτη έκδοσή του κυκλοφόρησε από τον Haslinger το 1855.
Tritsch-Tratsch-Polka, έργο 214 — Από τις γνωστότερες πόλκες του Στράους. Ο τίτλος παραπέμπει στη φλυαρία και το κουτσομπολιό, ενώ η μουσική μεταφέρει αυτή την ιδέα με αδιάκοπη κίνηση, γρήγορες ανταλλαγές μοτίβων και ζωηρό ορχηστρικό διάλογο. Πρωτοπαρουσιάστηκε στη Βιέννη το 1858.
Vergnügungszug (Τρένο αναψυχής), έργο 281 — Polka schnell, και όχι βαλς όπως κατατασσόταν στο προηγούμενο άρθρο. Γραμμένη την εποχή της ταχείας ανάπτυξης των σιδηροδρόμων, αξιοποιεί ρυθμικά και ηχητικά στοιχεία που παραπέμπουν στην κίνηση της ατμομηχανής και μετατρέπει ένα σύμβολο της νεότερης τεχνολογίας σε μουσικό παιχνίδι.
Unter Donner und Blitz (Βροντές και Αστραπές), έργο 324 — Μία από τις πιο θεαματικές γρήγορες πόλκες του. Τα κρουστά και οι απότομες δυναμικές αντιθέσεις μεταφέρουν στην ορχήστρα την εικόνα μιας καταιγίδας, χωρίς να υποχωρεί ποτέ η ακρίβεια του χορευτικού παλμού.
Pizzicato-Polka, σε συνεργασία με τον Γιόζεφ Στράους — Συντέθηκε το 1869 και βασίζεται σχεδόν εξ ολοκλήρου στον νυκτό ήχο των εγχόρδων. Η περιορισμένη ηχητική παλέτα γίνεται αφετηρία για ένα εξαιρετικά λεπτό παιχνίδι άρθρωσης, δυναμικών και μικρών ρυθμικών εκπλήξεων.
Im Krapfenwald’l, έργο 336 — Πρωτοπαρουσιάστηκε στο Παβλόφσκ το 1869 με διαφορετικό τίτλο και αργότερα συνδέθηκε με το βιεννέζικο τοπίο. Οι μιμήσεις πουλιών και οι χαρακτηριστικοί ηχητικοί υπαινιγμοί κάνουν την πόλκα ένα από τα πιο παραστατικά δείγματα της ορχηστρικής φαντασίας του Στράους.

Εμβατήρια

Τα εμβατήρια του Στράους συνδέονται συχνά με συγκεκριμένες πολιτικές, εορταστικές ή διεθνείς περιστάσεις. Παρά τον περισσότερο τελετουργικό τους χαρακτήρα, διατηρούν την ίδια μελωδική ευκολία και την ίδια ευαισθησία στην ορχηστρική χροιά που χαρακτηρίζουν τη χορευτική του μουσική.

Napoleon-Marsch (Εμβατήριο του Ναπολέοντα), έργο 156 — Σύνθεση της δεκαετίας του 1850 που δείχνει πόσο συχνά η παραγωγή του Στράους ανταποκρινόταν στα πολιτικά και κοινωνικά γεγονότα της εποχής, μεταφέροντάς τα στον χώρο της δημόσιας ψυχαγωγίας.
Persischer Marsch (Περσικό Εμβατήριο), έργο 289 — Γραμμένο το 1864 και αφιερωμένο στον Πέρση μονάρχη Νασέρ αλ-Ντιν Σαχ, συνδυάζει τον ευρωπαϊκό στρατιωτικό χαρακτήρα με μια εξωτική ηχητική εικόνα, χαρακτηριστική του τρόπου με τον οποίο ο 19ος αιώνας προσέγγιζε μουσικά την Ανατολή. Η χρωματική του ταυτότητα και η αντίθεση ανάμεσα στο κύριο εμβατήριο και το πιο λυρικό Trio το έχουν διατηρήσει στο συναυλιακό ρεπερτόριο. Η ιστορική έντυπη έκδοση του έργου επιβεβαιώνει τόσο την αναφορά στην Περσία όσο και την αφιέρωση στον Σάχη.
Ägyptischer Marsch (Αιγυπτιακό Εμβατήριο), έργο 335 — Συντέθηκε το 1869 και παρουσιάστηκε στο Παβλόφσκ. Η εκτεταμένη χρήση κρουστών και οι ιδιαίτερες ρυθμικές διατυπώσεις δημιουργούν μια έντονα θεατρική, «ανατολίζουσα» ατμόσφαιρα, διαφορετική από το πιο αυστηρό ύφος του ευρωπαϊκού στρατιωτικού εμβατηρίου.

Οπερέτες και άλλα σκηνικά έργα

Η στροφή του Στράους προς το μουσικό θέατρο από το 1871 αποτέλεσε νέα φάση της δημιουργίας του. Η εμπειρία δεκαετιών στη χορευτική μουσική πέρασε στη σκηνή μέσα από βαλς, πόλκες, εμβατήρια και άλλους χορούς που πλέον υπηρετούσαν χαρακτήρες και δραματικές καταστάσεις. Από τα δεκαπέντε έργα του στην οπερέτα, ορισμένα παραμένουν μέχρι σήμερα θεμελιώδη για την ιστορία του βιεννέζικου μουσικού θεάτρου.

Indigo und die vierzig Räuber (1871) — Η πρώτη ολοκληρωμένη οπερέτα του Στράους. Παρότι δεν απέκτησε τη διαχρονική θέση των μεταγενέστερων σκηνικών έργων του, εγκαινίασε τη μετάβασή του από την αίθουσα χορού στο μουσικό θέατρο.
Der Karneval in Rom (Το Καρναβάλι στη Ρώμη, 1873) — Η δεύτερη οπερέτα του και σημαντικός σταθμός στην αναζήτηση ενός προσωπικού θεατρικού ύφους, στο οποίο η χορευτική γραφή αρχίζει να ενσωματώνεται πιο οργανικά στη σκηνική δράση.
Die Fledermaus (Η Νυχτερίδα, 1874) — Το αριστούργημα της βιεννέζικης οπερέτας και το σημαντικότερο σκηνικό έργο του Στράους. Η πρεμιέρα πραγματοποιήθηκε στις 5 Απριλίου 1874 στο Theater an der Wien. Βαλς, πόλκες και άλλοι χορευτικοί ρυθμοί ενσωματώνονται στη δράση με τέτοια φυσικότητα ώστε ολόκληρη η παρτιτούρα μοιάζει να κινείται μέσα στην ατμόσφαιρα ενός μεγάλου βιεννέζικου χορού.
Eine Nacht in Venedig (Μια Νύχτα στη Βενετία, 1883) — Από τις πλέον επιτυχημένες ύστερες οπερέτες του. Πρωτοπαρουσιάστηκε στο Βερολίνο στις 3 Οκτωβρίου 1883 και λίγες ημέρες αργότερα στη Βιέννη. Η ανάλαφρη σκηνική δράση συνδυάζεται με χαρακτηριστική μελωδική κομψότητα και έντονη παρουσία των χορευτικών ρυθμών.
Der Zigeunerbaron (Ο Βαρόνος των Τσιγγάνων, 1885) — Μαζί με τη Νυχτερίδα, το πιο διαρκές σκηνικό έργο του Στράους. Η πρεμιέρα του πραγματοποιήθηκε στις 24 Οκτωβρίου 1885 στο Theater an der Wien. Η μεγαλύτερη δραματική κλίμακα, οι ουγγρικές μουσικές αναφορές και ο πλουσιότερος ορχηστρικός κόσμος το φέρνουν συχνά πιο κοντά στην παράδοση της κωμικής όπερας από ό,τι στις ελαφρότερες μορφές της οπερέτας.
Ritter Pásmán, έργο 441 (1892) — Η μοναδική ολοκληρωμένη όπερα του Στράους, χαρακτηρισμένη ως κωμική όπερα σε τρεις πράξεις. Παρουσιάστηκε στην Αυτοκρατορική Όπερα της Βιέννης την 1η Ιανουαρίου 1892. Αν και δεν γνώρισε την επιτυχία των μεγάλων οπερετών, μαρτυρεί τη φιλοδοξία του συνθέτη να δοκιμαστεί σε ευρύτερη και πιο απαιτητική σκηνική μορφή.
Waldmeister (1895) — Από τα σημαντικότερα έργα της τελευταίας περιόδου του Στράους και μία ύστερη επιστροφή στη βιεννέζικη οπερέτα, όπου η ώριμη ορχηστρική του γραφή συναντά ξανά την ανάλαφρη θεατρική παράδοση.
Aschenbrödel (Σταχτοπούτα) — Το μοναδικό μπαλέτο του συνθέτη έμεινε ημιτελές με τον θάνατό του το 1899. Ο Josef Bayer ολοκλήρωσε την παρτιτούρα και η τελική μορφή παρουσιάστηκε μεταθανάτια στο Βερολίνο το 1901. Αποτελεί ενδιαφέρουσα ύστερη προσπάθεια μεταφοράς της χορευτικής φαντασίας του Στράους σε ένα ολοκληρωμένο αφηγηματικό μπαλέτο.

Άλλα χαρακτηριστικά ορχηστρικά έργα

Πέρα από τα μεγάλα είδη με τα οποία ταυτίστηκε, ο Στράους έγραψε έργα που αποκαλύπτουν την ευχέρειά του στο μουσικό χιούμορ, στη μικρή ορχηστρική φόρμα και στη μεταμόρφωση θεατρικού υλικού σε ανεξάρτητες συναυλιακές συνθέσεις.

Perpetuum mobile — Ein musikalischer Scherz (Αεικίνητο — Ένα μουσικό αστείο), έργο 257 — Σύντομο ορχηστρικό scherzo του 1861, οργανωμένο πάνω στην ιδέα μιας μουσικής κίνησης που φαίνεται να μπορεί να συνεχίζεται επ’ άπειρον. Η αδιάκοπη διαδοχή μικρών μοτίβων από ομάδα σε ομάδα της ορχήστρας μετατρέπει την ίδια τη διαδικασία της ενορχήστρωσης σε πηγή χιούμορ.
Fledermaus-Quadrille, έργο 363 — Τετράγωνος χορός σε έξι μέρη, βασισμένος σε θέματα από τη Νυχτερίδα. Αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα της πρακτικής του Στράους να δίνει δεύτερη συναυλιακή ζωή στο μελωδικό υλικό των σκηνικών έργων του, μετατρέποντάς το σε αυτόνομη χορευτική σύνθεση.

Το έργο του Γιόχαν Στράους Β΄ εκτείνεται πολύ πέρα από την εικόνα ενός συνθέτη εύθυμων βιεννέζικων χορών. Στα μεγάλα βαλς του, η χορευτική φόρμα αποκτά διάρκεια, δραματουργία και ορχηστρικό βάθος· στις πόλκες και στα εμβατήρια, η αμεσότητα συνδυάζεται με λεπτομερή ηχητική παρατήρηση και μουσικό χιούμορ· και στις οπερέτες, ο ρυθμός του χορού γίνεται μέρος της ίδιας της θεατρικής δράσης.

Από τον Γαλάζιο Δούναβη και τις Ιστορίες από το δάσος της Βιέννης έως τη Νυχτερίδα και τον Βαρόνο των Τσιγγάνων, τα σημαντικότερα έργα του δείχνουν έναν δημιουργό που κατόρθωσε να ενώσει τη μουσική της δημόσιας διασκέδασης με μια ιδιαίτερα εκλεπτυσμένη αίσθηση μορφής και ενορχήστρωσης. Αυτή ακριβώς η ισορροπία εξηγεί γιατί η μουσική του παρέμεινε ζωντανή τόσο στην αίθουσα συναυλιών όσο και στο μουσικό θέατρο και γιατί εξακολουθεί να αποτελεί έναν από τους ισχυρότερους μουσικούς συμβολισμούς της Βιέννης.

Μουσικογραφίες

Αναζήτηση αυτού του ιστολογίου